Кіріспе

"Қызыл императрица" – 1934 жылғы американдық тарихи драмалық фильм, режиссері және продюсері Йозеф фон Штернберг. Басты рөлдерде Марлен Дитрих және Джон Лодж ойнаған бұл фильм Ұлы Екатеринаның өміріне арналған. Сценарийі Элеонора МакГиридің туындысы, ал негізінде Мануэль Комрофф реттеген Екатеринаның күнделігі жатыр. Фильм тарихи деректерге еркіндікпен қараса да, қазіргі сыншылардың пікірінше, ол жағымды бағаланады. "Қызыл императрица" ерекшеленгені – фон Штернбергтің орыс сарайы үшін жасаған экспрессионистік көркем дизайны мен назарлы жарықтандыруы. Фильмде Дитрихтің Екатерина рөлінде Лодж, Сэм Джаффе, Луиза Дрессер және С. Обри Смит көмектеседі. Дитрихтің қызы Мария Рива Екатеринаның бала кезін сомдайды.

Сюжет

Принцесса София Фредерика – Шығыс Пруссияның шағын князінің қызы. Оны Ресейге граф Алексей, императрица Елизаветаның бұйрығымен, өзінің жүрекжары ұлы князь Петрге үйлендіру үшін әкеледі. Елизавета оны Екатерина деп ат қояды және жаңа келіннен таққа мұрагер ұл тууын қайта-қайта талап етеді, бірақ бұл мүмкін емес, себебі Петр үйлену түнінен кейін оған жақындамайды. Ол уақытын сүйіктісімен, ойыншық әскерлерімен немесе нағыз әскерлерімен өткізеді. Алексей Екатеринаға қызығушылық танытады, бірақ сәттілікке жете алмайды. Кешкі ас дастарқанында ол Екатеринаға хат жіберуге тырысады, онымен кейін кездесуді сұрайды, бірақ Елизавета оны ұстап алады. Ол Екатеринаға Алексейтің әйелдерге құмар екенін ескертеді. Сол түні Елизавета Екатеринаны құпия баспалдақ арқылы жіберіп, сүйіктісіне есік ашуға бұйырады, оны оны көрмеуіне ескертеді. Екатерина оның Алексей екенін көріп, дірілдеп, ашуланып, оның берген кішкентай суретін терезден лақтырады. Ол оны қайтарып алу үшін баққа кіреді, ал оны алғаш рет күзетшілікке тұрған лейтенант Дмитрий тоқтатады. Екатерина өзінің кім екенін айтқанда, ол оған сенбей, онымен әңгімелесуге тырысады. Екеуі де жақын қатынасқа түседі. Бірнеше айдан кейін бүкіл Ресей, Петрден басқа, Екатеринаның ұл туғанын қуанышпен қарсы алады. Елизавета баланың күтімін өз қолына алады және Екатеринаға алқа жібереді. Елизаветаның денсаулығы нашарлайды. Петр Екатеринаны сарайдан қууды жоспарлайды, мүмкін оны өлтіру арқылы. Алайда Екатерина өзіне сенімді, сезімтал және циникке айналады. Ол Ресейдің қалай жұмыс істейтінін үйренуге берілген және одан бұрын әрекет етуге дайын емес. Архимандрит Петрдің таққа отыруынан алаңдайды және Екатеринаға көмек ұсынады, бірақ ол "оның ұйымдастыра алатын барлық саяси машиналардан гөрі күшті қарулары бар" деп жауап береді. Елизаветаның өлімі үшін бүкіл ел дұға етуге шақырылса да, Екатерина күтуші қыздарымен соқырдың ойынын ойнайды; Елизаветаның өліміне байланысты қоңыраулар соғылғанда, ол жиналған сарбаздарға сүйіктейді. Петр Елизаветаның мәйітін мазақтап, енді билік оның қолында екенін айтады. Мақала тақырыбында: "Императорлық Ұлылығы Петр III Ресейді қорқытқанда, Екатерина салқынқанды түрде әскерді өз жаулап алу тізіміне қосты" делінген. Екатерина Алексейдің сүйікті полкінің офицерлерін тексеріп, лейтенант Дмитрийді Алексейдің бір орденін қарызға алып, батылдығы үшін марапаттайды. Дмитрийдің капитаны Орлов та оның назарын аударады. Сол күні кешке Екатерина, Алексейді Елизаветаның бөлмесіне кіргізгеннен бері жеке кездесуден бас тартқан болатын, оны өзіне шақырады. Олар жеке бөлмеде қалғанда, ол онымен ойнайды, содан кейін оны құпия баспалдақ арқылы төменге түсіріп, күтіп тұрған адамға есік ашуға жібереді. Ол капитан Орловты көріп, Екатеринамен қарым-қатынас орнату мүмкіндігінен айырылғанын түсінеді. Кешкі ас кезінде архимандрит кедейлерге садақа жинайды. Екатерина қолынан білезіктерді шешіп алады, Орлов бірнеше асыл тастар сыйлайды, Алексей монеталарға толы қалта береді, канцлер бір монета қосады, ал Петрдің сүйіктісі табаққа тамақ қалдықтарын салады. Петр архимандриттің бетіне шапалақ салып, содан кейін сүйіктісіне тост ұсынады, бірақ Екатерина қатысудан бас тартады. Петр оны ақымақ деп атайды, ал ол Орловпен бірге кетеді. Петр Орловты шенінен айырып, оны әскери қызметтен босатады. Содан кейін ол Екатеринаны үй қамауына алады, оны жасырып, ол ауруға шалдыққандай жариялайды. Түн ортасында Орлов Екатеринаның бөлмесіне кіріп, оны оятады. Ол форма киіп, сарайдан адал әскерлерімен бірге қашып кетеді. Алексей оның кетіп бара жатқанын көріп, "Үшінші Петр кетті, Екінші Екатерина келді" деп күңкілдейді. Ол түнде атпен жүріп, өзінің ісіне жақтастар жинап жатады. Соборда архимандрит Екатеринаға бата береді, ал ол төңкеріс басталғанын білдіретін қоңырауды соғады. Петр оянып, есікті ашқанда Орловты күзетте тұрғанын көреді. Орлов: "Император жоқ. Тек императрица бар" дейді және оны өлтіреді. Екатерина мен оның әскерлері сарайдың баспалдақтарымен өрлеп, 1812 жылғы увертюрамен қосылған қоңыраулар естілген кезде тақ бөлмесіне кіреді. Оның билігі орнады.

Өндіріс

Режиссер Йозеф фон Штернберг "Қызыл императрицаны" "стильге деген аяусыз саяхат" деп сипаттады, ал фильмде стиль үшін тарихи дәлдік құрбан етіледі. Ресейді керітартқан, көне заманға тән және реформаға зәру мемлекет ретінде көрсету үшін императорлық сарай Санкт-Петербургке емес, Мәскеудегі Кремльге орналастырылды, себебі Санкт-Петербургтің өзі еуропалық қала еді. Фильмдегі патша сарайлары ағаштан салынған және діни мүсіндерге толы болып бейнеленген, бірақ православие дәстүрінде жеке тұрған діни мүсіндер болмайды. Швейцариялық Пит Бабуш "зарлап, айқайлап, қайғыдан қиналған" жүздеген еркек мүсіндерін жасады, олар "дәліздерді әшекейлейді, патша тақтарын безендіреді және тіпті дастарқанға қойылатын ыдыстарда да пайда болады". Бұл "Ресейдің кинематографиялық бейнелерінің арасындағы ең шектен тыс бейнелеуіне" әкелді. "Қызыл императрица" Хейс кодексі қатаң түрде орындалмас бұрын шыққан соңғы Голливуд фильмдерінің бірі болды. Фильмнің басында жас Софияның ұстазы оған Ұлы Петр, Иван Қатыгез және басқа да қатыгез патшалар туралы оқиды, содан кейін азаптаулар мен өлім жазаларының тікелей монтаждалған кадрлары көрсетіледі, онда әйелдердің ашық көкіректердің қысқа көріністері де бар.

Қабылдау

1998 жылы «Чикаго Ридер» журналының журналисі Джонатан Розенбаум фильмді AFI Top 100 тізіміне енбеген ең жақсы американдық фильмдердің тізіміне қосты. Леонард Мальтин бұл туындыға төрт жұлдыздың үшеуін берді: «Вон Штернберг оқиғаны ерекше әсем әрі сәндік стильде, таңғажайып жарық пен операторлық шеберлікпен, сондай-ақ құйылысқан орыс музыкасымен көрсетеді. Бұл – визуалды той, драмалық тұрғыдан біркелкі болмаса да, кинематографиялық тұрғыдан қызықты». 2001 жылы «Criterion Collection» үшін фильмге жазған рецензиясында кинотанушы Робин Вуд оны Стернберг пен Дитрихтің ынтымақтастығы контекстінде қарастырды: барлық Вон Штернберг/Дитрих фильмдерін байланыстыратын тақырыпты мынадай сұрақ ретінде қоюға болады: Әйел адам қалай және қандай құнмен ерлер басымдығы бар әлемде өзін-өзі таныта алады? Әр фильм сұраққа біршама әртүрлі жауап береді (бірақ ешқайсысы көңіл көтеріп тұрған жоқ), үнемі экстремалды пессимизм мен «Қызыл императрица» фильмінің ащылығына ұласып, олардың соңғы бірлескен жұмысы «Ібіліс – әйел» фильмінде апогейіне жетеді. Бұл фильмдерді («Көк періштеден» бастап) «еркектерді жоятын әйел туралы фильмдер» деп бұрмалап түсінуге алып келді. Шындығында, фильмдер (әсіресе соңғы екеуі) тек радикалды феминизмнің пайда болуымен ғана түсінікті болды деуге болады. 2006 жылы «The New York Times» газетінің рецензенты Дейв Кехр фильмді, оның тақырыпты «метафизикалық тұрғыдан қарауымен» Пол Циннердің режиссерлік еткен және Александр Корданың продюсерлік еткен «Ұлы Екатеринаның өрлеуі» (1934) фильмінен айқын артық деп сипаттады. 2008 жылы «The Guardian» газетінің тарихи фильмдер жөніндегі рецензенты Алекс фон Тунцельман фильмді «қызықты» ойын-сауық құндылығымен (бағасы: «B») бағалады, бірақ оның тарихи тереңдігі мен дәлдігін (бағасы: «D−») жоққа шығарды, фильмге тарихи сенімділік тек Екатеринаның Петрмен қарым-қатынасын «шамалы дәл бейнелегені» үшін ғана берді, ал қалғанын режиссердің қиялы мен құштарлығынан туған деп есептеді.