Кіріспе

Häxan («Солдақ»; Дания және Норвегия Bokmål: Heksen, «Солдақ»; Ағылшын тілінде: The Witches; АҚШ-та 1968 жылы Witchcraft Through the Ages деген атпен шығарылды) – Бенджамин Кристенсен жазған және түсірген 1922 жылғы үнсіз қорқыныш эссе фильмі. Фильм құжаттамалық стильдегі баяндау мен көркемдік эпизодтарды біріктіреді, және сиқыршылыққа байланысты тарихи түбірлер мен сенімдерді орта ғасырдан бастап 20 ғасырға дейін көрсетеді. Кристенсеннің 15 ғасырлық инквизиторларға арналған Malleus Maleficarum нұсқаулығын зерттеуіне негізделген Häxan, сиқыршылықты іздеудің себебі психикалық немесе неврологиялық ауруларды түсінбеуден туындаған жаппай гистерия болуы мүмкін деген гипотезаны ұсынады. Häxan – AB Svensk Filmindustri компаниясының швед фильмі, бірақ 1920-1921 жылдары Данияда түсірілген. Кристенсеннің орта ғасырлық көріністерді ұқыпты қайта жаңғыртуы және ұзақ түсірілім кезеңі салдарынан, фильм сол кездегі скандинавиялық үнсіз фильмдердің ең қымбат туындысы болды, оған шамамен екі миллион швед кронасы жұмсалды. 1968 жылы Metro Pictures Corporation Häxan фильмін АҚШ-та Witchcraft Through the Ages деген атпен қайта өңдеп, қайта шығарды. Бұл нұсқада Уильям С. Берроуздың ағылшын тіліндегі түсіндірмесі бар. Häxan фильмінің швед тіліндегі түпнұсқа нұсқасы 1976, 2007 және 2016 жылдары Швед кино институтында үш реставрацияланды. Алғашқы көрсетілімінен бері Häxan құжаттамалық стиль мен көркемдік баяндаудың үйлесімі, сондай-ақ визуалды бейнелері үшін мақтау алды және Кристенсеннің шедеврі деп танылды.

1-бөлік

Фильмнің бірінші бөлімі ежелгі және орта ғасырлық мәдениеттегі демон мен әйел-құбылыстардың (сиқыршылардың) көріністері туралы ғылыми зерттеу еңбегі болып табылады. Бұл бөлімде мүсіндердің, картиналардың және ағаштан ойылған суреттердің бірқатар фотосуреттері мысал ретінде қолданылады. Одан әрі, Күн жүйесі құрылымы және тозақтың кең таралған бейнесі туралы орта ғасырлық ұғымдарды көрсету үшін бірнеше үлкен масштабтағы модельдер пайдаланылады.

2-бөлік

Фильмнің екінші бөлігі - бұл ортағасырлық ырым-жырымдар мен сиқыршылыққа қатысты нанымдарды театрлық түрде көрсететін виньеткалар сериясы, соның ішінде Шайтан ұйықтап жатқан әйелді күйеуінің төсегінен аулақ ұстап, бір топ монахтарды қорқытып, содан кейін басқа әйелді төсегінде өлтіріп, оны өлімге ұшыратты. Сондай-ақ, монахты азғыру үшін Карна есімді сиқыршыдан махаббат құйынын сатып алған әйел және Апелоне есімді сиқыршы сарайда оянуды армандаған, онда шайтан оған ұстай алмайтын монеталар мен қатыса алмайтын мерекелер ұсынады.

35 бөліктері

Орта ғасырларда өрістеген бұл оқиға сол кездегі діни биліктің күдікті сиқыршыларға қалай қарым-қатынас жасағанын көрсетеді. Джеспер есімді баспагер төсегінде қайтыс болады, ал оның отбасы қарт тоқымашы Марияны оның өліміне сиқыр арқылы себеп болды деп айыптайды. Джеспердің әйелі Анна, саяхаттап жүрген Инквизиция судьяларының тұрағына барып, олардың бірінің қолын ұстап, Марияны сиқыршылықпен айыптауларын өтінеді. Мария тұтқындалады, ал инквизиторлардың азаптауынан кейін, сиқыршылыққа қатысқанын мойындайды. Ол шайтаннан туған балаларды дүниеге келтіргенін, денесіне сиқырлы май жағылғанын, сиқыршылардың жиылысында қасиетті кресттін қорланғанын, демонмен той жасағанын және шайтанның мүжілген жерін сүйгенін айтады. Ол Джеспердің үйінен екі әйелді қоса, тағы да басқа сиқыршыларды "атайды". Соңында Анна да сиқыршылық жасады деген айыппен тұтқындалады, өйткені ол қолын ұстаған инквизитор оны өзіне сиқыр салғанын мәлімдейді. Ол алданып, мойындау ретінде қабылданатын жағдайға түсіп, өртеуге кесіледі. Титрлерде сегіз миллионнан астам әйел, ер және бала сиқыршылық үшін өртеліп өлгені айтылады.

6 және 7-бөліктер

Фильмнің соңғы бөлімдері ежелгі сенімдердің қалай жақсы түсінілгенін көрсетуге тырысады. Кристенсен ортағасырлық азаптау әдістерінің қаупін көптеген «еретиктер» деп айыпталғандардың сиқыршылықпен байланысы бар екенін мойындауының себебі ретінде келтіреді. Ол Ібілістің бар екенін жоққа шығармай, сиқыршылыққа айыпталғандардың қазіргі заманда психикалық немесе неврологиялық бұзылыстар деп танылатын аурулардан зардап шеккен болуы мүмкін деп санайды. Сесилия есімді қарындас, шайтанның мәжбүрлеуімен қасиетті нанды түкіріп, нәсімі Исаның мүсінін ұрлаған болып бейнеленеді. Оның іс-әрекеттері сонымен қатар ұйқыда жүретін, өрт қойғыш және ұрлыққа құмар адамдар туралы шағын очерктермен салыстырылады. Бұрынғы кезде мұндай мінез-құлықтың шайтанның ықпалымен болғаны есептелсе, бүгінгі қоғам оларды психологиялық аурулар (фильмде гистерия деп аталады) деп мойындайды. Фильм психиатриялық емханаға жіберілген әйел мен бағанада өртеліп жатқан күдікті сиқыршылар көрінісін салыстырып көрсетумен аяқталады.

Актерлік құрам

Häxan актерлері: Ол фильмде "еркіндік хабары" бар екенін, демондық иеленудің "жас қарындастардан талап етілетін табиғи емес жыныстық ұстамдылықтың" салдары екенін айтады. Сондықтан фильм иеленуді гистериямен байланыстыратын кең мағынадағы фрейдтік бағытты ұстанады. Бұл идеяның негізі - жасырылған жыныстық құштарлықтардың динамикалық күші, олар жатқан жерде жатпай, керісінше, асыра және экстремалды жолдармен қанағаттануға тырысады. Кристенсен жергілікті даниялық киностудиялардың орнына ірі шведтік Svensk Filmindustri компаниясынан қаржы алды, осылайша толық көркемдік тәуелсіздігін сақтап қалды. Әртүрлі демонды арнайы эффекттермен жасалған макияж киген актерлер сомдайды.

Музыка

Häxan жылдар бойы әртүрлі тікелей музыкалық сүйемелдемелерге ие болды. Швециядағы тұсаукесерде оның музыкалық қосымшасы бұрыннан бар композициялардан жинақталған. Режиссердің құлшыныспен қабылдаған таңдауының толық мәліметтері жоғалып кетті, бірақ бұл екі айдан кейін Копенгагендегі тұсаукесерде қолданылған музыкалық материалмен бірдей болған болуы мүмкін. Копенгагенде оны 50 музыканттан тұратын оркестр орындады, ал Шуберт, Глюк және Бетховеннің шығармаларын біріктірген бұл музыкалық қосымша 2001 жылы Criterion Collection DVD басылымы үшін аранжировщик және дирижер Джиллиан Андерсонмен кішігірім ансамбльмен қайта жаңартылып, жазылды.

Қазіргі кездегі жауап

Häxan алғашқы шығарылымынан кейін сыншылардың жылы емес, бірақ көбінесе оң пікірін алды. Академик Джеймс Кендрик жазғандай, фильмнің алғашқы рецензиялары "оның шекараларды бұзушы эстетикасымен қыңырқалды". Оның тақырыптық мазмұны да қырқыстар тудырды. Мысалы, Variety журналындағы бір рецензент фильмнің актерлік шеберлігін, өндірісін және көптеген "таза қорқыныш" сахналарын мақтады, бірақ "бұл картина қаншалықты ғажайып болса да, ол көпшілыққа көрсетуге мүлдем жарамсыз" деп қосты. Копенгагендегі бір рецензент "одан шығатын шайтандық, бұзылған қатыгездікке ашуланды, бәріміз білетіндей, ғасырлар бойы зұлым, түкті аң сияқты, адамзаттың химерасы сияқты аңшылыққа айналған қатыгездік" деді. Бірақ ол ұсталған кезде оны түрмеге немесе психиатриялық ауруханаға қамап қою керек. Оны Вагнер мен Шопеннің музыкасымен [ ] кинотеатрдың сиқырлы әлеміне енген жас жігіттер мен қыздарға көрсетпеңіз. Керісінше, "Нью-Йорк Таймс" газетінің бір рецензенті 1929 жылы былай деп жазды: "Картина көбінесе фантастикалық тұжырымдалып, режиссураланған, көрерменді ортағасырлық сиқырға ұстап тұрады. Көптеген кейіпкерлер алғашқы суреттерден тірідей келгендей көрінеді".

Ретроспективті бағалаулар

Хаксан сыншылар мен ғалымдар тарапынан Кристенсеннің ең үздік туындысы ретінде танылды. Стивен Джей Шейдердің "Сен өлер алдында көру керек 1001 фильм" атты кітабында Хакан туралы былай деп жазады: "Ежелгі қорқыныштар мен психикалық аурулар туралы қате түсініктерді байланыстыратын, бір жағынан адал академиялық зерттеу, екінші жағынан – қызықты қорқыныш фильм, Хаксан – бүгінгі күні де ойын қозғауға қабілетті, шынымен ерекше туынды". Автор Джеймс Мюлай фильмнің гримі, декорациялары, костюмдері мен актерлік құрамын, сондай-ақ Кристенсеннің "сахналық әдістер мен жаңашыл камера техникасын динамикалық үйлестіріп, фантастикалық әлемін құруын" жоғары бағалады. Питер Коуи "Киноның сексен жылы" еңбегінде Кристенсенді "ерекше қиялы бар және өз заманынан озық көркемдік шеберлігімен көзге түсетін автор" деп атады. Киносыншы Леонард Мальтин фильмге төрт жұлдыздың үшеуін берді, оны "көрнекі тұрғыдан таң қалдыратын" және "шын мәнінде қорқынышты" деп сипаттады. Ол режиссердің Шайтан рөлін сомдағанын да жоғары бағалады. Чикаголық оқырман Дейв Кехр фильмнің "эпизодтық, риторикалық құрылымы Жан-Люк Годардқа ұнайтынын" айтты және "Кристенсен Хаксанды сиқыршылықты зерттеу мақсатымен жасаған (ол оны Фрейдтің ертедегі түсінігімен әйелдердің гистериясы деп диагноз қойған), бірақ шындығында ол садистік порнография үшін сылтау ғана" деп жазды. Уақыт өте фильмнің ықпалы артты: бұрын көнекей сезім тудырған жалаңаш сахналар мен скатологиялық сілтемелер қазір сынық, зұлым түрге енді – олар ежелгі, ауруға шалдыкқан қиялдардың қалдықтары сияқты көрінеді. Ghostwatch сценарийін жазушы Стивен Волк фильмді "білімді диссертация ретінде жасырылған сезімтал тәжірибе" деп санайды және оны Носферату мен Вампирмен бір қатарға қояды.