Кіріспе

Соғысқа дейінгі Америка Құрама Штаттарындағы саяси күш

"Құл билігі" немесе "Құлдар үстемдігі" термині Америка Құрама Штаттарының соғысқа дейінгі кезеңінде американдық құл иелерінің федералды үкіметтегі саяси билігін білдіретін. Құлдыққа қарсы күресшілер бұл бай құл иелерінің шағын тобы өз штаттарының саяси бақылауын тартып алып, құлдықты кеңейту және қорғау мақсатымен федералды үкіметті заңсыз түрде басып алуға тырысқанын айыптады. Бұл талапты 1854-55 жылдары құлдықтың таралуына қарсы шығу үшін құрылған Республикалық партия кейін қолданды. Фредерик Дуглас, Джон Горхам Палфри, Жосия Куинси III, Хорас Бушнелл, Джеймс Шепард Пайк және Хорас Грили сияқты құлдыққа қарсы жазушылар бұл терминді танымал етті. Джон Куинси Адамс, Генри Уилсон және Уильям Питт Фессенден сияқты саясаткерлер де осы тақырыпты қоздырды.

Өмірбаян

Құл билігі деген терминмен айтылған басты мәселе – құл иелері тобының саяси билігіне деген сенімсіздік еді. Мұндай сенімсіздікке көптеген адамдар бөлісті, олардың көпшілігі құлдықтан азат етушілер емес еді; олардың ынтасы құлдарға қатысты жағдайға алаңдаудан гөрі, саяси тепе-теңдікке төнетін қауіп немесе еңбекақысыз құлдық еңбегімен бәсекелесу мүмкін еместігі болды. Қараларды ақтардан кем немесе тең деп қарау, құлдықты күнә деп айыптау немесе Оңтүстікте оны қорғауға кепілдік беру сияқты көптеген мәселелерде пікірлері әртүрлі болғандар да құлдыққа қарсы күреске біріге алды. "Еркін жер" жақтастары бай құл иелерінің жаңа территорияға көшіп, барлық жақсы жерлерді сатып алып, содан кейін оларды өңдеу үшін құлдарды пайдаланатынын, еркін шаруаларға мүмкіндік қалдырмайтынын атап көрсетті. 1854 жылға қарай "Еркін жер" партиясы жаңа Республикалық партияға бірікті. Көптеген солтүстік саясаткерлерінің пікірінше, құлдық тудырған мәселе құлдарға жаман қарау (құлдықтан азат етушілер баса назар аударған мәселе) емес, американдық республикалық жүйеге, әсіресе солтүстік еркін штаттарда қабылданған саяси қауіп еді. "Еркін жер" партиясы бұл ескертуді алғаш рет 1848 жылы көтеріп, Техасты құл мемлекеті ретінде қосып алуды үлкен қателік деп есептеді. 1854 жылы құрылған Республикалық партия "Еркін жер" жақтастарының риторикасын қабылдады. Республикашылар сондай-ақ құлдықтың еркін еңбекпен салыстырғанда экономикалық тұрғыдан тиімсіз екенін және Американың ұзақ мерзімді жаңғыруына кедергі келтіретінін айтты. Одан да жаманы, Республикашылардың пікірінше, Оңтүстікте терең тамырланған Құл билігі Ақ үйді, Конгрессті және Жоғарғы сотты жүйелі түрде басып алып отырды. Огайо штатының сенаторы және губернаторы Салмон П. Чейз, Массачусетс штатының сенаторы Чарльз Самнер сияқты Құл билігінің ашық қарсыластары болды.

Оңтүстік электр станциясы

Оңтүстік билігі бірнеше факторлардың үйлесуінен туындады. "Үштен екі бөлігі" ережесі (Палатадағы орындарды және сайлау дауыстарын есептеу үшін 100 құлды 60 адам ретінде санау) Оңтүстікке ұлттық деңгейде диспропорционалды өкілдік берді. Сенаттағы теңдік маңызды рөл атқарды, яғни жаңа құл мемлекеті жаңа еркін мемлекетпен бірге қабылданды. Партиялық бағытқа қарамастан, аймақтық біртік дауыс беру үшін өте қажетті болды. Демократиялық партияда президенттік кандидатқа ұлттық конвенцияда үштен екі бөлігінің дауысын алып, номинацияны иелену қажет еді. Сондай-ақ, 1787 жылғы үштен екі бөлігі ережесін, 1820 жылғы Миссури келісімін, Палатадағы үнсіздік ережесін (1836–1844), сондай-ақ 1846–1848 жылдардағы Мексика соғысынан кейін Оңтүстік-Батыстағы Уилмот ережесі және құлдықтың кеңеюі сияқты мәселелерде кейбір солтүстіктердің – "Дөңгелектілердің" Оңтүстікпен ынтымақтастығы да маңызды болды. Алайда, Солтүстік Оңтүстікке қарағанда халық саны мен Палатадағы орын санын тезірек арттырып жатты. Республикашылдардың жыл сайын күшейіп келе жатқандығына байланысты, Оңтүстік үшін бөліну опциясы барған сайын тартымдырақ бола бастады. Бөліну өзіне-өзі зиян екенін кейбір көшбасшылар түсінді, және Джон Куинси Адамс бұл туралы бұрыннан болжаған болатын. Оңтүстік Каролиналық Джеймс Генри Хаммондтың пікірінше, сецессия оған "қорланғанда өз ішектерін жарып тастайтын жапондықтарды" еске салды. Дегенмен, 1860 жылы бөлініс басталғанда Хаммонд оған қосылды. Тарихшы Леонард Ричардс: "Дәл Хаммонд сияқты адамдар құл билігін жойды. Олардың Оңтүстікті Одақтан шығаруының нәтижесінде, құл иелерінің 72 жылдық үстемдігі аяқталды" деп қорытындылады.

Республикашылдыққа қауіп төндіреді

Көптеген солтүстік тұрғындарының пікірінше, 1850 жылғы шешімді келісім деп есептелгеніне қарамастан, одан кейін бірқатар амалдар (Канзас-Небраска заңы, Дред Скотт ісі және т.б.) жасалды. Осы амалдардың нәтижесінде Солтүстік бұрынғы келісімдер бойынша қол жеткізген жемістерінен бас тартып, ешқандай өтемақы алмады, ал Оңтүстіктің талаптары одан әрі күшейіп, радикалданды. Құлдыққа ешқандай қатысы болмаған көптеген солтүстік тұрғындары, оны қорғау үшін ақтардың демократиясын жоюға немесе оған қауіп келтіруге тұрған емес, сондықтан құлдықты сақтаудың қажеті жоқ деген қорытындыға келді. Осындай көзқарастар 1854-1855 жылдардағы Небраскаға қарсы қозғалысқа, одан кейін ұйымдастырылған Республикалық партияның құрылуына әкелді.

Қарсыластар

Тарихшы Фредерик Дж. Блю (2006) құлдыққа қарсы саясатта басты рөл атқармаған, бірақ қолдау көрсеткен адамдардың ниеттері мен іс-әрекеттерін зерттейді – жергілікті партияларды ұйымдастыру, съездер өткізу, газеттерді редакциялау және жалпы құлдыққа қатысты мәселелерді қозғау және талқылауды жандандыру сияқты күнделікті жұмыстарды атқарғандар. Олар 1830 жылдардың соңында саяси белсенділік арқылы құлдық институтына қарсы күрескен шағын, бірақ маңызды топ болды. Зор қиындықтарға және күшті қарсылыққа қарамастан, белсенділер азаттық пен нәсілдік теңдікке тек саяси жолмен қол жеткізуге болатынын мәлімдеді. Осы қозғалыстың өкілдері: Нью-Йорктік Бостандық партиясының ұйымдастырушысы Альван Стюарт; Массачусетс ақыны, журналисі және Бостандық партиясының белсендісі Джон Гринлиф Уиттиер; Огайодағы афроамерикалық педагог Чарльз Генри Лэнгстон; Иллинойс штатының конгрессмені Оуэн Лавджой, оның ағасы Илия құлдық жақтастарының қолынан қаза тапқан; Висконсиндегі журналист және Бостандық партиясының ұйымдастырушысы Шерман Бут; Пенсильвания және Миннесота штатындағы журналист Джейн Грей Свисхельм; Индиана штатының конгрессмені Джордж В. Джулиан; Пенсильвания штатының конгрессмені Дэвид Уилмот, оның Уилмот шарттары Оңтүстік-Батыста құлдықтың таралуын тоқтатуға бағытталған; Огайо штатының сенаторы және конгрессмені Бенджамин Уэйд пен Эдвард Уэйд; және 1856 жылғы республикалық президенттік үміткер Джон К. Фремонттың әйелі, Миссури және Калифорния штатынан Джесси Бентон Фремонт.

Демократиялық еркін топырақтардың әсері

1848 жылы Мартин Ван Бюреннің «Еркін топырақ» партиясына біріккен демократтарды Эрл зерттеді (2003). Олардың нәсілге қатысты пікірлері кең ауқымды болды, бірақ олар Джексон демократиясының ұзақ жылдар бойғы теңдікке деген міндеттемесі мен орталықтандырылған билікке қарсылығы негізінде құлдыққа және оның таралуына қарсы жаңа және маңызды аргументтерді ұсына алды. Құлдыққа қарсы көзқарастарын 1862 жылғы «Гомстед» заңымен іске асырылған кедей шаруаларға тегін жер беруді талап ететін жер реформасымен байланыстырып, құлдықтан бос жерлермен бірге, «Еркін топырақ» демократтары Нью-Йорк, Нью-Гэмпшир, Массачусетс және Огайо штаттарында маңызды саяси өзгерістерге ықпал етті. Вилмот, Маркус Мортон, Джон Паркер Хейл және тіпті бұрынғы президент Ван Бюрен сияқты демократ саясаткерлер құлдыққа қарсы күрестің жетекшілеріне айналды. Көптегендері 1854 жылдан кейін жаңа Республикалық партияға қосылып, Джексонның меншік және саяси теңдік туралы идеяларын алып келді, бұл құлдыққа қарсы күрестің қиын күресінен 1860 жылы билікке келген жаппай саяси қозғалысқа айналуына көмектесті.

Үй бөлінді

1858 жылдың маусым айында жасаған танымал "Бөлінген үй" сөзінде Авраам Линкольн сенатор Стивен А. Дуглас, президент Джеймс Бьюкенен, оның алдыңғысы Франклин Пирс және бас судья Роджер Б. Тейнидің барлығы құлдықты ұлттық деңгейде таратуды жоспарлаған құл иелерінің сөз байласуының бір бөлігі болды деп айыптады, бұл жоғары соттың 1857 жылғы Дред Скотт ісімен дәлелденген. Басқа республикашылар Канзастағы зорлық-зомбылықты, сенатор Самнерге жасалған қатыгез шабуылды, аболиционистерге жасалған шабуылдарды және Кубаны басып алуға жасалған әрекеттерді (Остенд манифесті) құл иелерінің зорлық-зомбылық, агрессивті және кеңейе білетін күш екендігінің дәлелі ретінде көрсетті. Республикашылардың пікірінше, жалғыз шешім – еркін еңбекке жаңа міндеттеме алу және құлдықтың аумақтық кеңеюін тоқтату үшін белсенді әрекет ету еді. Солтүстік демократтар мұның бәріне шамадан тыс мән берілгенін, ал республикашылардың параноялық екенін айтты. Олардың оңтүстік әріптестері 1859 жылғы Джон Браунның шабуылы республикашылар өздерінің аймақтарына шабуыл жасап, олардың өмір салтын жоюға дайын екенін көрсеткенін айтып, сепаратизм туралы сөз қозғады. 1860 жылы президент сайланған Линкольнды құттықтаған Салмон П. Чейс: "Менің он тоғыз жылдық тілектерім мен еңбектерімнің мақсаты – құл иелерінің билеуін құлату арқылы орындалды", – деп мәлімдеп, енді "Азаттық саясатын орнату" үшін жол ашық екенін қосты, бірақ мұның бәрі төрт жылдық азамат соғысынан кейін ғана мүмкін болар еді.

Үй шаруасына құлшылық ету

1856 жылғы сайлауға арналған өлеңдерді республикашылдардың алғашқы президенттік үміткерінің әйелі Джесси Фремонт жазды. Грант оның өлеңдері сол кездегі отбасылық құндылықтар культін жаңа партияның қалыптасып келе жатқан идеологиясымен байланыстыратынын айтады. Оның өлеңдері құл иелеріне мойынұсынып, келісімге келген солтүстіктер өздерінің өршілдігін жоғалтатынын, ал республикашылдарға дауыс берген күшті ерлер өздерінің қайта жаңғыруы арқылы болашақтағы еркін Батысты жаңғыртатынын көрсетеді. Гранттың пікірінше, отбасылық құндылықтар кодексі осы өлеңдерге ұжымдық саяси әрекетті еркін еңбектің күшті жақтарын дамыту ретінде анықтауға көмектесті.

Тарихнама

Сол кезде құлдар билігінің бар екендігі оңтүстік тұрғындарымен жоққа шығарылды және 1920 және 1930 жылдардағы көптеген тарихшылар оны қабылдамады, олар 1850 жылға дейін Оңтүстіктегі ішкі дау-дамайларды атап өтті. Тарихшы Аллан Невинс «демек, дерлік барлық топтар тұрақты түрде ақыл-ойынан гөрі эмоцияны жоғары қойды. Қорқыныш жек көруді тудырды, ал жек көру қорқынышты күшейтті» деді. Құлдар билігі болған деген идея 1970 жылдан бері неоаболиционист тарихшылардың еңбегі арқасында қайта жанданды, және оның Солтүстіктегі құлдыққа қарсы наным жүйесінде маңызды рөл атқарғаны сөзсіз. Бұл Республикалық партияның барлық фракциялары үшін стандартты риторика болды. Құлдар билігі 19 ғасырдың көп бөлігінде АҚШ-тың шетелде қалай қабылдалғанын анықтауға көмектесті. Ричард Генри Дана кіші 1871 жылы еске алғандай:
«Жер шарының кез келген бұрышында немесе теңіздердегі кез келген аралда құлдар билігін қолдамаған американдық консул немесе саяси агент кездеспеді. Әлемдегі әрбір елшілік пен консулдық құлдықты қолдап, бостандыққа қарсы ықпал орталығы болды. Біз мұны ескерерлік жайт, егер біз шетел мемлекеттерін АҚШ-ты құлдыққа қарсы күш ретінде бірден қабылдамағаны үшін кінәласақ, олар құлдықты жоюға бел буған, азаматтық соғысымыз басталғаннан кейін. Жиырма жыл бойы шетелдік саудагерлер, кеме капитандары немесе саяхатшылар американдық шенеуніктерде құлдар билігінің жақтастарын ғана көрді, ал осы ресми орындардағы қоғамдық пікірдің жалғыз белгілері де бірдей сипатта болды».