Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс православие қызметтерінде қолданылатын құрылымды әнұран.
Structured hymn used in a number of Eastern Orthodox services
Канон (κανών) – Шығыс православие қызметтерінде қолданылатын құрылымды әнұран. Ол Киелі кітаптағы мақтау әндеріне негізделген тоғыз өлеңнен тұрады. Олардың көпшілігі Ескі өсиетте кездеседі, ал соңғы өлең Жаңа өсиеттегі Магнификат пен Зәкәрияның әнінен алынған. Осы әнұранның тамыры 5 ғасырға дейін жетеді және грек тілінде Криттік Әндрейдің еңбегі арқылы толыққанды пішімін алды. Оның тәубелік Ұлы каноны Ұлы ораза кезінде белгілі жағдайларда әлі де қолданылады. 8 ғасырда Әулие Иоанн Дамаскилік және Иерусалимдік Косма, ал 9 ғасырда Әулие Иосиф Гимнограф және Теофан Брендті оны одан әрі дамытты. Уақыт өте келе канон контакийонды ығыстырды, оның қалдық түрі кейбір жағдайларда қолданылады және канон орындалуына енгізілген. Әр канон белгілі бір тақырыпты дамытады, мысалы, тәубе немесе белгілі бір қасиеттіге құрмет көрсету. Кейде бірнеше канон бірге оқылуы мүмкін, бұл таңертеңгі қызметте жиі кездеседі.
A canon (κανών) is a structured hymn used in a number of Eastern Orthodox services. It consists of nine odes, based on the Biblical canticles. Most of these are found in the Old Testament, but the final ode is taken from the Magnificat and Song of Zechariah from the New Testament. The roots of this type of hymn go as far back as the 5th century, reaching maturity in the Greek language through the work of St. Andrew of Crete, whose penitential Great Canon is still used on certain occasions during Great Lent. It was further developed in the 8th century by Sts. John of Damascus and Cosmas of Jerusalem, and in the 9th century by Sts. Joseph the Hymnographer and Theophanes the Branded. Over time the canon came to replace the kontakion, a vestigial form of which is still used on several occasions and which has been incorporated into the performance of the canon. Each canon develops a specific theme, such as repentance or honouring a particular saint. Sometimes more than one canon can be chanted together, as frequently happens at Matins.
Қазіргі заманғы құрылғы
Жоғарыда егжей-тегжейлі көрсетілгендей, Киелі кітап әндері қазір сирек қолданылады, әрбір ән ірмостан басталады, тоғызыншы әннен басқа. Тоғызыншы ән ірмостан бұрын толықтай әнделеді, оның жартысын құрайтын «Құдай ананың мадағы» (Magnificat) әні осылай орындалады, бірақ кейбір маңызды мерекелерде бұл әнге ерекше құрылым тән. Ірмостан кейін әр тропарион канон тақырыбына сәйкес келетін қысқа қайырмамен толықтырылады, ол әнге арналған тармақты алмастырады. Тропариондардың жалпы саны жергілікті дәстүрге сәйкес айқындалады. Теориялық тұрғыдан алғанда, әрбір әнге он төрт (немесе кейде он алты) тропарион қарастырылған, егер қызмет кітаптарында жеткілікті тропарион болмаса, олар қайталанады, ал олар көп болса, біріктіріледі. Бұл канонды әдеттегі приходтық қызмет үшін тым ұзақ етеді, сондықтан оны аздап әндеп немесе орыс тәжірибесінде оқиды.
As detailed above, the Biblical canticles are now rarely used, each ode beginning with the irmos, save for the ninth ode where the Magnificat, which forms half of its canticle, is sung in its entirety before the irmos, except on certain major feasts when that ode has a special structure. Following the irmos, each troparion has a brief refrain, determined by the subject matter of the canon, replacing the verse of canticle. The total number of troparia is determined by local usage. Theoretically, each ode has fourteen (or occasionally sixteen), with some troparia repeated if the service books do not provide enough of them and some conjoined if there are too many. This makes the canon too lengthy for typical parish use, so fewer are sung or in Russian practice, read.
Қолданылуы
Канондар ең көп таңертеңгі қызметте қолданылады, сондай-ақ жексенбі күнгі түнгі қызметте, Ұлы және Кіші тілтестікте, және Параклезис, Панихида және Молебен сияқты ұқсас құрылымды арнайы қызметтерде де қолданылады. Ресейлік тәжірибеде соңғы жағдайларда канон көбінесе қысқартылған түрінде болады, тек катабазиялардың таңдаулы бөліктерінен, қайырмалармен және мадақтаудан тұрады. Молебеннің грекше баламасы – Параклезис, онда толық канон оқылады. Канондар жеке дұғада да қолданылуы мүмкін, әдеттегі дұға ретінде немесе ерекше қажеттілік туғанда. Евхаристияға дайындалудың дәстүрлі жолдарының бірі – алдыңғы күні үш канон мен акатист оқу. Жеке оқылғанда, әдетте, музыкалық немесе ырғақты орындауға тырысылмайды, және оны үнсіз оқуға болады.
Canons are used most notably at Matins, but also at the Midnight Office for Sunday; at Great and Small Compline; and at special services such as the Paraklesis and those of similar structure such as the Panichida and Moleben. In Russian practice for the latter cases the canon is often vestigial, consisting of no more than a selection of katabasia with refrains and doxology. The Greek equivalent of a Moleben is the Paraklesis, during which a full canon is still chanted. Canons may also be used in private prayer either as a regular part of a rule or for special needs. One traditional prayerful preparation for reception of the Eucharist is to read three canons and an akathist the evening prior. When used privately there is generally no attempt at an elaborated musical or metrical performance, and may be read silently.
Қысқартылған канондар
Кейде қысқартылған канондар қолданылады. Тек төрт одадан тұратын канон тетраод деп аталады; ал тек үш одадан тұратын канон триод деп аталады. Осы екі типтегі канонның соңғы екі одасы әрқашан VIII және IX болып табылады. Алдыңғы одалар апта күніне қарай өзгеріп отыруы мүмкін. Мысалы, Ұлы ораза кезінде Оразалық триодион дүйсенбіден жұмаға дейінгі таңғы құлшылықта триодтарды ұсынады: дүйсенбіде олар I, VIII және IX одаларынан, сейсенбіде II, VIII және IX одаларынан, және жұмаға дейін V, VIII және IX одаларынан тұрады. Ұлы оразаның сенбі күндері VI, VII, VIII және IX одаларынан тұратын тетраодтар болады. Ұлы ораза кезінде триодтардың жиі қолданылуына байланысты, сол литургиялық маусымдағы қызметтердің өзгермелі бөліктерін қамтитын кітап Триод деп аталады. Ресей православие шіркеуінде, тарихи себептермен, Пятидесятница Триодтың құрамында триодтар болмаса да, Гүлді Триод деп аталады. Триодтар мен тетраодтар кейбір алдын-алып және кейін-кейін тойланатын мерекелерде де кездеседі.
Sometimes abbreviated canons are used. A canon consisting of only four odes is called a tetraode; a canon consisting of only three odes is called a triode. In both of these types of canons, the last two odes are always the VIIIth and IXth. The preceding odes may vary with the day of the week. For instance, during Great Lent, the Lenten Triodion provides triodes at Matins on Monday through Friday: on Mondays they consist of Odes I, VIII and IX, on Tuesdays, Odes II, VIII and IX, and so on through Friday which consists of Odes V, VIII and IX. The Saturdays of Great Lent have tetraodes, consisting of Odes VI, VII, VIII and IX. Because the use of triodes is so prevalent during Great Lent, the book containing the changeable portions of services that liturgical season is called the Triodion. In the Russian Orthodox Church, for arcane historical reasons, the Pentecostarion is called the Flowery Triodion even though it contains no triodes. Triodes and tetraodes are also found during certain Forefeasts and Afterfeasts.
Поэтикалық және музыкалық құрылым
Киелі кітаптағы одалар өлең ұзындығы жағынан бірдей емес, сондықтан барлық музыка бір режімде орындалса да, әр ода жекелеген композициядан тұруы керек. Дегенмен, грек тіліндегі түпнұсқа композицияларда ирмос пен тропариялар қасақана бірдей өлең ұзындығында болғандықтан, бір әуенді пайдалануға болады. Көп жағдайда акростихтер де кездеседі, оларды канонның тропарияларын тік бойымен оқығанда табуға болады, ал кейде ирмос та бір уақытта жазылған болса, оларға қатысты болады. Канонның тақырыбымен бірге өлең ұзындығы мен акростих те көрсетіледі. Бұл құрылым қазіргі кезде жақында жазылған канондарда жиі кездеспейді, әсіресе канон грек тілінен басқа тілдерде, византиялық әннен өзгеше үлгіде жазылғанда, және канонның көп бөлігі әнмен емес, оқылатыны күтілуде. Жаңа канондардың кейбіреулерінде де акростихтер кездеседі, бірақ олар бұрынғыдай жиі емес.
The Biblical odes are not identical in meter, and so although all the music is performed in the same mode each ode must comprise an individual composition. However, in the original Greek compositions, the irmos and troparia would by design be of the same meter and so could use the same melody. Acrostics would often be present as well, read down a canon's troparia, and sometimes involving the irmos as well if it was composed at the same time. The meter and acrostic would be given along with the canon's title. This structure is now generally lacking in more recently composed canons, especially when the canons are composed in languages other than Greek to some setting other than Byzantine chant, and since it is now expected that large portions of the canon will be read rather than sung. Although some newer canons also contain acrostics, they are less frequent than they once were.
Мәтіндер
Әр түрлі жағдайларға арналған ермои мен катабасиялар православие шіркеуінің стандартты қызмет кітаптарының бірі – Ирмологионда жиналған. Толық канондар (ермои және олардың тропариялары) жыл бойы қолданылатын Менайон, Октоэхос және Горологион, сондай-ақ маусымдық қызмет кітаптары Триодион мен Пятидесятницарионда кездеседі. Әртүрлі канон жинақтарымен қатар, жеке канондардың памфлет түріндегі жарияланымдарын да табуға болады.
The irmoi and katabasia for various occasions are found gathered together in the Irmologion, one of the standard service books of the Orthodox Church. Complete canons (irmoi with their troparia) are found in the Menaion, Octoechos and Horologion used throughout the year, and in the seasonal service books the Triodion and the Pentecostarion. Various collections of canons can also be found, as well as publications of individual canons in pamphlet form.