Кіріспе
Қару-жарақ және броньмен жабдықталған жауынгерлік көлік
Бронетехника (британдық ағылшынша) немесе броньды жауынгерлік көлік (американдық ағылшынша) (AFV) – броньмен қорғалған, қару-жарақпен жабдықталған жауынгерлік көлік, көбінесе жедел қимыл-қозғалыспен шабуылдық және қорғаныс қабілеттерін үйлестіреді. AFV дөңгелекті немесе табанды болуы мүмкін. AFV-ге мысалдар: танктер, бронеавтомобильдер, шабуылдық зеңбіректер, өздігінен жүретін артиллерия, жаяу әскердің жауынгерлік машиналарын (IFV) және бронетранспортерлерді (APC) жатқызуға болады. Бронетехника өз сипаттамалары мен майдандағы міндеттеріне қарай жіктеледі. Классификация абсолютті емес; екі ел бірдей көлікті әртүрлі жіктеуі мүмкін, ал критерийлер уақыт өте келе өзгеруі мүмкін. Мысалы, салыстырмалы түрде аз қаруланған бронетранспортерлер ұқсас міндеттерді атқару үшін әлдеқайда күшті қаруланған жаяу әскердің жауынгерлік машиналарын (IFV) ауыстырды. Сәтті жобалар көбінесе әртүрлі қолдануларға бейімделеді. Мысалы, бастапқыда бронетранспортер ретінде жасалған MOWAG Piranha миномет тасымалдаушы, жаяу әскердің жауынгерлік машинасы және шабуылдық зеңбірек сияқты көптеген рөлдерді атқаруға бейімделген. Бронетехника Бірінші дүниежүзілік соғыста пайда бола бастады, онда бронеавтомобильдер, танктер, өздігінен жүретін зеңбіректер және жеке құрамды тасымалдаушылар қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыста армияларда көптеген AFV-лер және әскерлерді тасымалдауға арналған басқа да көліктер болды, бұл жоғары мобильді маневрлік соғыс жүргізуге мүмкіндік берді.
Эволюция
Жоғары жылдамдығы және қорғанысы бар жауынгерлік бөлім туралы ұғым ғасырлар бойы болған; Ганнибалдың соғысқа қолданылған пілдерінен бастап Леонардоның машиналарына дейін, әскери стратегиялар өз әскерлерінің жылдамдығы мен сақталу мүмкіндігін арттыруға тырысты. Құрлы-қарлы машиналар 20-шы ғасырдың басында жеткілікті қуатты ішкі жану қозғалтқыштары пайда болғанға дейін мүмкін болмады.
Қазіргі заманға дейінгі
Қазіргі заманғы бронетехника – әскерге жылдам қозғалатын қорғаныс және оттық күш берудің ежелгі идеясының іске асуы. Армиялар мыңдаған жылдар бойы соғысқа қарапайым бронясы бар соғыс машиналарын және атты әскерді қолданды. Осы жануарларды және инженерлік құрылымдарды пайдалану жылдамдық, оттық күш және қорғаныс арасындағы қарама-қайшылық қажеттіліктердің арасалмақтығын табуға бағытталған.
Қоршау машинасы
Қамау машиналары, мысалы, тарау машиналарын және қоршау мұнараларын, көбінесе олардың экипаждарын жаудың шабуылынан қорғау үшін брондалған. Фессалиялық Полидус б.з.б. 340 жылы өте үлкен жылжымалы қоршау мұнарасын – гелеполисті жасады, ал грек әскерлері мұндай құрылымдарды Родос қамалында (б.з.б. 305 ж.) қолданды. Қорғалған жауынгерлік көлік идеясы ежелгі заманнан бері белгілі. Көбінесе Леонардо да Винчидің 15 ғасырдағы жылжымалы, қорғалған қару платформасының эскизі келтіріледі; суреттерде айналасынан зеңбіректерге арналған тесіктері бар конус пішіндес ағаштан жасалған қорғаныш көрсетілген. Машина төрт дөңгелекке орнатылып, экипаж қолмен айналдыру тетіктері мен тісті дөңгелектер (немесе "фонарь") жүйесі арқылы оларды қозғалтатын еді. Леонардо былай деп мәлімдеген: «Мен жаудың шабуылына төтеп бере алатын, зақымдалмайтын броньды арбалар жасаймын. Оның алдынан ешқандай тосқауыл тұра алмайды». Қазіргі заманғы көшірмелер көрсеткендей, адам экипажы оны тек қысқа қашықтыққа ғана жылжыта алған.
Соғыс арбасы
Богемиядағы гуситтік күштер 1420 жылы гуситтік соғыс кезінде соғыс арбаларын – ортағасырлық жылқымен тартылатын, сонымен қатар жылдам далалық бекініс ретінде қолданылатын арбаларды – жасады. Бұл ауыр арбаларға қорғаныс жақтары мен оқ ату тесіктері қосылды. Олардың күшті атыс қаруы – зеңбірек немесе қолмен атушылар мен арбалетшілер тобы, сондай-ақ найза мен тоқмақ қолданатын жеңіл атқыштар мен жаяу әскерінің қолдауымен қамтамасыз етілді. Арбаларға орнатылған ауыр аркебустарды аркебус à croc деп атады. Олардың оқтарының диаметрі шамамен бір дюймді құрады.
Қазіргі заманғы
Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай, көптеген қазіргі заманғы әскерлерде жаяу әскер, артиллерия және әуе шабуылына қарсы қару-жарақтарды тасымалдауға арналған көліктер болды. Көптеген қазіргі заманғы бронетранспорттық құралдар (БТК) сырт көрінісі жағынан Екінші дүниежүзілік соғыстағы аналогтарына ұқсас, бірақ бронясы, қару-жарағы, қозғалтқыштары, электроникасы және жүріс бөлігі айтарлықтай жақсырақ. Көліктік әуе шараларының арқапуы БТК-ны әуемен тасымалдауды мүмкін және тиімді етеді. Көптеген әскерлер өздерінің дәстүрлі ауыр техникаларының бір бөлігін немесе барлығын жеңіл, әуеде тасымалданатын нұсқаларымен алмастырып жатыр, көбінесе табанды көліктерге басымдық беріп.
Қарулы және броньды автомобиль
Қазіргі заманғы алғашқы бронетранспортты құралдары – қарулы көліктер, олар автокөліктің өзінің пайда болуымен бірге пайда болды. Британдық өнертапқыш Ф.Р. Симмс 1898 жылы «Моторлы скаутты» жобалап, жасады. Бұл – қаруланған, бензинді қозғалтқышпен жұмыс істейтін алғашқы көлік. Ол алдыңғы бөлігіне Maxim пулеметі орнатылған De Dion Bouton квадроциклінен тұрды. Алдыңғы жағындағы темір қалқан жүргізушіні қорғауға аздап көмектесті, бірақ толыққанды бронясы болмады. Қарулы көлік – қазіргі заманғы алғашқы толық брондалған жауынгерлік машина. Оның біріншісі – Симс жасаған «Моторлы соғыс машинасы», оны 1899 жылы Vickers, Sons & Maxim компаниясы жасады. 16 ат күші бар Cannstatt Daimler қозғалтқышы оған шамамен [жылдамдық туралы мәлімет жоқ] жылдамдық берді. Құралына екі Maxim пулеметі кірді, олар 360° айналатын екі мұнарада орналастырылған. Осы кезеңнің тағы бір ерте бронетранспортты құралы – француздық Charron, Girardot et Voigt 1902, ол 1902 жылғы 8 наурызда Брюссельдегі «Салон де Л’Автомобиль э дю циклде» көрмесінде таныстырылды. Көлік Hotchkiss пулеметімен және 7 мм бронямен жабдықталған. Қарулы көліктер бірінші дүниежүзілік соғыста екі тараптан да барлық жерде барлау көліктері ретінде кеңінен қолданылды.
Қойма
1903 жылы Х.Г. Уэллс "Жер темір кемелері" атты әңгімесін жариялады, онда желкенді кемелер дәуірін аяқтаған бу машиналарымен жүретін темір кемелер сияқты, құрлықтағы соғыстың жаңа дәуірін ашатын жеңілмейтін соғыс машиналарын болжайды. Уэллстің көркемдік көрінісі 1916 жылы іске асты, Бірінші дүниежүзілік соғыстың нәтижесіз соғыс кезінде Ұлыбританияның құрлық кемелері комитеті соғыстың тұйыққа тірелуін бұзу үшін революциялық бронетранспортты қолданды. Танк – бұл машиналық мылтықтан атылған оқтан қорғанып, өз машиналары мен теңіз артиллериясымен жауап бере алатын брондалған машина ретінде жоспарланған. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы алғашқы британдық танктер дөңгелекті көліктерге қарағанда жерге тигізетін қысымы төмен болатын тізбекті жүйемен қозғалды, бұл оларға Сомма шайқасының лайлы, шұңқырлы және траншеялы жерінен өтуге мүмкіндік берді.
Әскерлерді тасымалдау
Ақырында, танк өте табысты болды және технология жақсарған сайын, ол жаяу әскер мен артиллериядан әлдеқайда жоғары жылдамдықпен үлкен қашықтықтарды басып өте алатын қаруға айналды. Танкпен бірге күресетін бөлімшелерді жабдықтау қажеттілігі, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1939–1945 жж.), көптеген мамандандырылған бронетранспорттық құралдарды (AFV) жасауға алып келді. Жаяу әскерді майданға тасымалдауға арналған бронетранспорттық құрал (БТҚ) Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай пайда болды. Танктермен алғашқы шайқастар кезінде, танктар бағындырған аумақты сақтап тұру үшін жаяу әскермен тығыз байланыс орнатудың маңызды екені анықталды. Жаяу әскерлер жаудың атысына осал болды, бірақ танктің ішіндегі қатты ыстық пен зиянды атмосфераға байланысты оларды тасымалдау мүмкін болмады. 1917 жылы лейтенант Г.Дж. Рэкхэмге жауынгерлік машина және әскерді немесе жабдықты тасымалдайтын бронетранспорттық құралды жобалау тапсырылды. Mark IX танкісін Armstrong, Whitworth & Co. компаниясы жасады, бірақ 1918 жылдың қараша айындағы келісімге қол қойылған кезде барлығы үш машина ғана дайын болды, ал жалпы саны 34 машина салынды.
Танкетка
Соғыс аралық кезеңде түрлі танк түрлері пайда болды. Танкет – негізінен барлауға арналған, екі адамдық жылдам модель ретінде жобаланды. 1925 жылы сэр Джон Карден мен Вивиан Лойд алғашқы осындай конструкцияны жасады – Карден Лойд танкеті. Танкеттер Италияның Эфиопияға басып кіруі кезінде (1935–1936), Испания азамат соғысында (1936–1939) және Екінші дүниежүзілік соғыста итальяндық әскерлердің қатысқан барлық жерлерінде қолданылды. Жапон императорлық армиясы танкеттерді джунглидегі жағдайларда қолданды.
Өздігінен жүретін артиллерия
Британдық Gun Carrier Mark I, алғашқы өздігінен жүретін артиллерия, 1917 жылы қолданысқа енгізілді. Ол алғашқы британдық Mark I танкының негізінде жасалған және ауыр далалық пушкамен жабдықталған. Келесі маңызды жетістік – британдық мотожауынгерлік тәжірибелік бригадасы үшін әзірленген "Бирч" (1925) артиллериялық жүйесі. Бұл жүйе танк шассиіне орнатылған, әдеттегі артиллериялық траекторияларды және тіпті әуе шабуылына қарсы қолданылуға қабілетті далалық пушкадан тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген ірі әскери державалар өздігінен жүретін артиллериялық машиналарын жасады. Бұл машиналардың қаруы рельсті шассиге орнатылған (көбінесе ескірген немесе қолданыстан шығарылған танк шассиіне) және пушканы және оның экипажын қорғау үшін броньды конструкциямен жабдықталған. Бірінші британдық үлгі, "Бишоп", 25 пдр гаубицасын танк шассиіне импровизациялық түрде орнатты, бұл пушканың тиімділігін күрт шектеді. Оның орнына тиімдірек "Секстон" келді. Немістер француздық жабдықтарды (мысалы, Marder I), өздерінің ескірген жеңіл танк шассилерін (Marder II) немесе бұрынғы чех шассилерін (Marder III) пайдаланып, көптеген жеңіл броньды өздігінен жүретін танкке қарсы пушкаларды жасады. Бұл жарақтар Jagdpanzer IV немесе Jagdpanther сияқты орта танк шассиіне негізделген, жақсы қорғалған танк жойғыштарын жасауға әкелді.
Әуе шабуылына қарсы құрал
Өздігінен қозғалатын ұшаққа қарсы қару Бірінші дүниежүзілік соғыста пайда болды. Неміс 88 мм ұшаққа қарсы зеңбірегі жүк көлігіне орнатылып, британдық танктерге қарсы тиімді қолданылды, ал британдық QF 3 дюймдық 20 кВт зеңбірек жүк көлігіне орнатылды. «Бирч» қаруы жалпы мақсаттағы артиллерия құралы болғанымен, броньды табанды шассиде ұшаққа қарсы қолданылуы мүмкін еді. Vickers Armstrong Mk. E 6 тонналық жеңіл танк/Dragon Medium Mark IV тракторының шассиінде Vickers QF 1 "Pom Pom" 40 мм зеңбірегін орнатқан бірінші өздігінен қозғалатын ұшаққа қарсы қаруды жасады. Немістер соғыс басталғанға дейін Sd. Kfz. 10/4 және 6/2 жүк тасуға арналған жартылай табанды машиналарын 20 мм немесе 37 мм бір ғана ұшаққа қарсы зеңбірекпен жарақтандырды.
Өздігінен жүретін бірнеше рет іске қосылатын зымыран шығарушы
Советтердің "Катюша" сияқты реактивтік гранататар ұшқыштары 1930 жылдардың соңында пайда болды. Екінші дүниежүзілік соғыста Вермахт өздігінен жүретін реактивтік артиллерияны қолданды – Panzerwerfer және Wurfrahmen 40 жартылай тізбекті бронетехникалық шайқас машиналарын. Көптеген қазіргі заманғы көптүрлі реактивтік гранататар ұшқыштары жүк көлігі немесе танк шассиімен өздігінен қозғалады.
Тіршілік ету мүмкіндігі
Қарулы күштердегі броньдық қорғаныстың деңгейі әртүрлі шассидегі техника арасында үлкен айырмашылықтарды көрсетеді. Негізгі ұрыс танктері әдетте басқа танктердің оқ-дәрілерінен және танкке қарсы зымырандардан соққы алуға арналған, ал жеңіл барлау машиналары көбінесе "қажет болған жағдайда" ғана броньмен жабдықталады. Салмағы ауыр бронь жақсы қорғаныс ұсынады, бірақ бұл техниканың жылдамдығын азайтады (берілген қозғалтқыш қуаты үшін), әуемен тасымалдау мүмкіндігін шектейді, құнын арттырады, жанармай шығынын көбейтеді және оның жүре алатын жерлерін азайтады. Мысалы, көптеген көпірлер негізгі ұрыс танктерінің салмағын көтере алмайды. Қазіргі тренд композиттік броньға қарай бұрылып, болатты ығыстыруда. Композиттер берілген салмақта күштірек, бұл танкты болат броньмен бірдей қорғаныс үшін жеңілдетуге немесе бірдей салмақта жақсырақ қорғауға мүмкіндік береді. Бірқатар техникаларға белсенді қорғаныс жүйелері қосылып, шассидің өзіне келіп жатқан оқтардан қорғануға мүмкіндік береді. Қорғаныстың деңгейі көбінесе жеке техниканың өзінде де, оның міндеттеріне және күтілетін шабуыл бағытына байланысты айтарлықтай өзгереді. Мысалы, негізгі ұрыс танктерінде корпустың алдыңғы бөлігі мен мұнарасында ең ауыр бронь болады, ал корпустың бүйірлерінде және танктың жоғарғы және төменгі бөліктерінде жеңіл бронь орналасады. Басқа техникалар, мысалы, MRAP отбасы, негізінен IED-терден қорғану үшін броньдалған, сондықтан корпустың төменгі жағында ауыр, көлбеу бронь болады.
Өрт қуаты
Қару-жарақ бронетранспорттық құралдар (AFV) арасында кең ауқымда өзгереді. Жаяу әскерді тасымалдауға, барлауға немесе арнайы міндеттерге арналған жеңіл көліктерде тек автокөліктік зеңбірек немесе пулемет болуы мүмкін (немесе мүлдем қаруланбауы мүмкін), ал ауыр өзі жүретін артиллерия гаубицалар, минометтер немесе реактивтік гранататармен жабдықталады. Бұл қарулар тіреуге орнатылуы, тікелей көлікке бекітілуі немесе мұнараға немесе күмбезге орналастырылуы мүмкін. AFV-дегі қарудың кері соққысы неғұрлым күшті болса, мұнара сақинасы соғұрлым үлкен болуы керек. Үлкен мұнара сақинасы үлкен көлік талап етеді. Амфибиялық көліктердегі мұнаралар бір жаққа қарай иілудің алдын алу үшін көбінесе көліктің орталық бөлігінде орналастырылады. Граната ату құрылғылары түтін, фосфор, көз жасырату газы, жарықтандыру, жеке құрамға қарсы, инфрақызыл және радарды бұзу снарядтарын қоса алғанда, көптеген оқ-дәрілерді атқылауға арналған әмбебап платформаны ұсынады. Мұнараны тұрақтандыру – маңызды мүмкіндік, себебі ол қозғалыс кезінде оқ атуға және экипаждың шаршауын болдырмауға мүмкіндік береді.
Маневрлеу қабілеті
Қазіргі заманғы бронетранспортты машиналар негізінен бензин немесе дизельді поршенді қозғалтқыштарды пайдаланады. Соңғы кезде газ турбиналары да қолданылып келеді. Көптеген алғашқы бронетранспортты машиналар бензин қозғалтқыштарымен жабдықталған, себебі олар қуат пен салмақ арақатынасының жақсы көрсеткіштерін ұсынады. Дегенмен, отынның өте тез тұтанғыш болуына байланысты, олар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданудан шығарылды. Көптеген қазіргі бронетранспортты машиналар дизельді қозғалтқыштармен жабдықталған; қазіргі заманғы технологиялар, соның ішінде турбонаддувты пайдалану, дизельді қозғалтқыштардың бензинге қарағанда қуат-салмақ көрсеткіштерінің төмендігін жеңуге көмектеседі. Газ турбиналық (турбошақты) қозғалтқыштар өте жоғары қуат-салмақ көрсеткіштерін ұсынады және 20-шы ғасырдың соңында кеңінен қолданыла бастады, бірақ олардың жанармай шығыны өте жоғары. Сондықтан кейбір әскерлер газ турбиналарынан дизельді қозғалтқыштарға қайта өтуде (мысалы, ресейлік Т-80 газ турбиналық қозғалтқышты қолданған, ал одан кейінгі Т-90 модельдерінде ол қолданылмаған). АҚШ-тың M1 Abrams танкысі газ турбиналық қозғалтқышта жұмыс істейтін танктың айқын мысалы болып табылады.
Түрі мен рөлі бойынша қазіргі заманғы жіктеу
Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері көзге түсетін бронетехникалар, қазіргі күнге дейін.
Қойма
Танк – барлық жерге қабілетті, артиллерияны қамтитын, майданның көптеген рөлдерін орындауға және қарсылас күштерін алдыңғы шабуылда тікелей атыс арқылы жоюға арналған әскери машинасы. Танктарды дамытудың алғашқы, тәжірибелік "алтын дәуірлерінде" бірнеше конфигурациялар сынақтан өткенімен, қазіргі кезде жалпы қабылданған стандартты, жетілген конструкция пайда болды. Ол толық айналатын мұнараға орнатылған негізгі танк немесе артиллериялық зеңбірегін, сондай-ақ түрлі қосымша қару жүйелерін қамтитын, дөңгелекті шассиде орналасқан. Философиялық тұрғыдан алғанда, танк – өзінің мәні бойынша шабуылдық қару. Ол кемінде бір зеңбірек позициясы бар қорғаныс құрылғысы, яғни қозғалмалы қақпа немесе кіші бекініс (дегенмен, бұл бекіністер тек қорғаныс мақсатындағы стационарлық құрылыстар) және жауға қарай жылжуға қабілетті, сондықтан шабуылдық мүмкіндіктері зор. Психологиялық тұрғыдан алғанда, танк – күшті арттырушы құрал, ол бірге жүретін жаяу әскердің рухын көтеріп, қарсылас күштерге үрей ұялатады, олар оның жақындап келе жатқанын естиді және тіпті сезінеді.
Танктардың жіктелуі
Танкілер мөлшеріне немесе атқаратын қызметіне қарай жіктелетін. Мөлшері бойынша жіктеу жиі кездесетін, себебі бұл танктердің атқаратын қызметіне де әсер ететін. Жеңіл танктер – кішірек мөлшерлі, жұқа бронясы және аз қуатты қаруы бар танктер, бұл оларға жақсы тактикалық жылдамдық пен стратегиялық тасымалдауға мүмкіндік береді. Олар бронетанк барлау, шайқас жүргізу, артиллерияны бақылау, экспедициялық соғыс және әуеден немесе теңізден түсірілген күштерді толықтыру үшін арналған. Жеңіл танктерді жасау мен күтіп ұстау әдетте арзан, бірақ олар ауыр танктерге қарағанда нашар қарсы тұрады. Олар жаудың қорғанысын бұзу үшін резервте сақталуы мүмкін, соның нәтижесінде байланыс және жабдықтау желілерін бұзуға ұмтылады. Орташа танктер – жеткілікті бронясы мен қаруы бар, орташа мөлшерлі танктер, жылдамдығы жақсы, жауынгерлік қабілеттері, жылдамдық, тиімділік және тасымалдану мүмкіндігі арасында тепе-теңдік сақтайды. Орташа танктер жау танктеріне қарсы топтасып қолданғанда тиімді. Ауыр танктер – үлкен мөлшерлі, қалың бронясы және қуатты қаруы бар танктер, бірақ жылдамдығы төмен және тасымалдау қиын. Олар жаудың орташа танктерінен басым түру үшін жасалған, олардың бронясын оңай тесіп, олардың шабуылдарына аз сезімтал. Ауыр танктерді жасау мен күтіп ұстау қымбатқа түседі, ал олардың қалың бронясы бекініске шабуыл жасаған жаяу әскерге қолдау көрсету кезінде тиімді болып шықты. Уақыт өте келе танктер ауыр бронямен және қару-жарақпен жабдықталды, барлық танктердің салмағы артты, сондықтан бұл жіктемелер елдің танктерінің орташа мөлшеріне қатысты. Ескі танк үлгісі уақыт өте келе қайта жіктелуі мүмкін, мысалы, танк алғашқыда орташа танк ретінде қолданылып, кейінірек жеңіл танк рөліне ауыстырылуы мүмкін. Танкілер сондай-ақ мөлшеріне байланысты емес рөлдер бойынша да жіктелетін, мысалы, атқыштар танкісі, крейсерлік танк, жылдам танк, жаяу әскер танкісі, «шабуыл» танкісі немесе «тесіп өту» танкісі. Әскери теориялықтар бастапқыда танктерді дәстүрлі әскери жаяу әскер, атқыштар және артиллерия рөлдеріне бейімделген, бірақ кейіннен танктерге тән арнайы рөлдерді жасады. Қазіргі уақытта ауыр танктер сұраныстан қалды, олардың орнына орташа танктердің күшті қаруланған және броньды ұрпақтары – әмбебап негізгі ұрыс танкілері келді. Жеңіл танктер көптеген армияларда арзан, жылдам, жеңіл броньды автомобильдерге ұтылып қалды; алайда жеңіл танктер (немесе басқа атаулармен белгіленген ұқсас көліктер) әлі де көптеген күштерде барлау машиналары ретінде қолданылады, әсіресе ресейлік теңізшілердегі PT-76, британдық армиядағы Scimitar және қытай армиясындағы 63 типті танктер.
Негізгі жауынгерлік танк
Қазіргі заманғы негізгі жауынгерлік танктер немесе "жалпы мақсаттағы танктер" автомобиль, артиллерия, бронь және электрондық технологияның соңғы жетістіктерін біріктіре отырып, тарихи орта және ауыр танктердің ең жақсы қасиеттерін бір, жан-жақты типте үйлестіреді. Олар сериялы өндірісте ең қымбат құралдар болып табылады. Негізгі жауынгерлік танк өз дәуіріндегі басқа техникаға қарағанда жоғары өрттік күшімен, жылдамдығымен және броньдық қорғанысымен ерекшеленеді. Ол салыстырмалы түрде қиын жерлерді жоғары жылдамдықпен өте алады, бірақ отынға, техникалық қызмет көрсетуге және оқ-дәріге үлкен тәуелділігі оны логистикалық тұрғыдан қиын жасайды. Ол кез келген әскери техниканың ең ауыр бронялы және жердегі және әуедегі мақсаттардың кең ауқымын жоюға қабілетті, жоғары дәлдікті қару жүйесін тасымалдайды. Танкқа қарсы күрес саласындағы маңызды жетістіктерге қарамастан, ол 21-ғасырдың ең әмбебап және қауіпті құрлықтағы қару жүйесі болып қалады, оның соққы беру қабілеті мен жоғары тірі қалу мүмкіндігі үшін бағаланады.
Танкетка
Танкет – негізінен жеңіл жаяу әскерді қолдау немесе барлау үшін арналған, көліктің шамасындағы шағын қарулы және броньды көлік, оны «өте жеңіл танк» немесе «супер жеңіл танк» деп те атайды. Танкеттер 1920 жылдардың ортасында барлау машинасы және жылдам пулемет позициясы ретінде пайда болды. Олар пулеметпен қаруланған бір немесе екі адамға арналған көліктер еді. Көбінесе, бұл сөз жай ғана «кішкентай танк» дегенді білдіреді. Танкеттер 1920-1940 жылдар аралығында бірнеше елде, британдық инженер Гиффард Ле Кесн Мартельдің «бір адамдық танк» идеяларын табысты жүзеге асырған британдық «Карден Лойд» танкеті үлгісінде жобаланып, салынды. Олар шағын елдерде кең таралды. Кейбіреулері Екінші дүниежүзілік соғыста белсенді қолданылды (бірақ шектеулі сәттілікпен). Дегенмен, олардың жеңіл бронясының осалдығы салдарынан бұл идеядан бас тартылды. Алайда, неміс әскері қазіргі заманғы, әуемен тасымалданатын бронетранспортер «Wiesel AWC»-ді пайдаланады, ол танкет концепциясына ұқсас.
Аса ауыр танк
"Супер ауыр танк" термині, әдетте 75 тоннадан асатын, өте ірі броньды жауынгерлік машиналарын сипаттау үшін қолданылады. Жаудың қатары мен бекіністерін бұзуға, соғыста жойылмайтын, өтуге арналған құралды жасау мақсатымен бірнеше рет бағдарламалар іске қосылды. Мұндай мысалдар Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда (мысалы, Panzer VIII Maus) және Суық соғыс кезеңінде жасалған. Дегенмен, жұмыс істейтін прототиптердің саны аз болды және осы машиналардың ешқайсысының шайқасқа қатысқандығына нақты дәлел жоқ, себебі олардың тым үлкен өлшемдері көптеген жобаларды іске асыруға қиындық тудырды.
Зымырандық танк
Ракеталық танк – негізгі жауынгерлік танктың қызметін атқаратын, бірақ негізгі қару ретінде тек танкқа қарсы жер-жер зымырандарын қолданатын танк. Көптеген елдер прототиптермен тәжірибе жасаған, әсіресе Кеңес Одағы Никита Хрущев билікте болған кезде (167 нысаны, 137Мл нысаны, 155Мл нысаны, 287 нысаны, 775 нысаны).
Жалын резервуары
Жалынды танк – жалын шашу құрылғысымен жабдықталған, негізінен стандартты танк. Ол көбінесе бекіністерге, шектеулі кеңістіктерге немесе басқа да кедергілерге қарсы бірлескен қарулы шабуылдарды күшейту үшін қолданылады. Бұл типтегі танктер екінші дүниежүзілік соғыста кеңінен қолданыс тапты, сол кезде АҚШ, КСРО, Германия, Италия, Жапония және Ұлыбритания (соның ішінде Британ достастығының мүшелері) жалын шашу құрылғысымен жабдықталған танктерді өндірді. Көбінесе жалын проекторы танктың пулеметтерінің бірін алмастырды, бірақ кейбір жалын проекторлары танктың бас қаруын алмастырды. Жалынды қару үшін отын әдетте танк ішінде тасымалданды, алайда кейбір конструкцияларда отын сырттан орнатылды, мысалы, «Черчилль Крокодилі» танкысына қосылатын брондалған тіркемеде. Жалынды танктердің орнына Ресейдің TOS-1 сияқты термобарикалық қарулар келді.
Жаяу әскер танкісі
Бұл танк идеясы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдықтар мен француздар тарапынан әзірленді. Жаяу әскер танкісі шабуыл кезінде жаяу әскермен бірлесіп жұмыс істеу үшін, көбінесе қадаммен қозғалып, қорғаныс отына төтеп беруге арналған ауыр бронямен жабдықталған. Оның басты мақсаты – жаудың атысын басу, тікенді сым сияқты кедергілерді жою және жауынгерлерді жаудың қатарларына енгенде және олардың ішінде жылжымалы күзету және жабу арқылы қорғау болды. Француздық Renault FT осы концепцияның алғашқы үлгісі еді. Британдықтар мен француздар соғыстар арасында және Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде осы концепцияны сақтап келді. Жаяу әскер танкілеріне жоғары жылдамдық қажет болмағандықтан, олар ауыр броня тасуға мүмкіндік алды. Екінші дүниежүзілік соғыстағы ең танымал жаяу әскер танкілерінің бірі – Matilda II. Басқа мысалдарға француздық R 35, британдық Valentine және британдық Churchill жатады.
Крейсерлік танк
Крейсерлік танк немесе атты әскер танкі жау майданына жылдам кіру үшін және ол жердегі жетістіктерді пайдалану үшін жасалған. Бұл идея "1919 жоспары" – бірінші дүниежүзілік соғыстағы бекіністік соғыстың тұйықталуын жоғары жылдамдықты танктарды қолдану арқылы бұзуға бағытталған британдық жоспардан туындады. Бірінші крейсерлік танк – британдық "Уиппет" болды. Соғыс аралық кезеңде бұл тұжырымдама Ж. Уолтер Кристи бастаған "жедел танктерде" іске асырылды. Олар советтік BT танк сериясына және британдық крейсерлік танк сериясына әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық крейсерлік танктер жаяу әскер танкілеріне көмек ретінде, соңғыларының қосқан үлесін пайдаланып, жаудың тыл аймақтарына шабуыл жасау және оларды бұзу мақсатында жасалды. Крейсерлік танктерге қажетті жылдамдық беру үшін, олар жаяу әскер танкілерімен салыстырғанда бронясы мен қару-жарағынан айырылды. 1943 жылға қарай британдық крейсерлік танктер көбінесе АҚШ-тың "Шерман" және шамалы дәрежеде "Кромвелл" сияқты тиімді орта танктермен алмастырылды. Кеңес Одағындағы жылдам танк (бистроходный танк немесе BT танк) классификациясы да бронетанктік соғыстың жаяу әскер/атты әскер тұжырымдамасынан пайда болды және 1936 жылдан кейін британдық крейсерлік танктердің негізін құрады. Т-34 танк осы танктердің дамуы болды, бірақ олардың қарулануы, бронясы және жалпы мүмкіндіктері оларды орта танк санатына жатқызады.
Қарулы көлік
Қарулы көлік – дөңгелекті, көбінесе жеңіл броньды, жауынгерлік машина ретінде пайдаланылатын көлік. Оның ең алғашқы нұсқасы – ату тесіктерімен жабдықталған, моторланған темір шасси болды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ол өз-өзін қорғау үшін командалық жабдықтармен, іздеу шамдарымен және пулеметтермен жабдықталған жылдам бекініске айналды. Көп ұзамай, қарулану мен құрылымы жағынан қарулы көліктердің талаптары теңіз кемелеріне ұқсас болуы керек деген ұсыныс жасалды, нәтижесінде мұнаралы көліктер пайда болды. Алғашқы үлгіде Викерс пулеметімен бірге айналмалы купол болды; ал қазіргі заманғы қарулы көліктерде қару-жарақ ауырлау болуы мүмкін – екі пулеметтен бастап, ірі калибрлі зеңбіректерге дейін. Кейбір көп осьті дөңгелекті жауынгерлік көліктер өте ауыр болуы мүмкін және бронь мен қарулану жағынан ескі немесе кішкентай танктерден басым болуы мүмкін. Ал басқалары әскери шерулерде немесе маңызды тұлғаларды сүйемелдеу үшін жиі қолданылады. Бейбіт уақытта олар көптеген тұрақты армиялардың маңызды бөлігін құрайды. Қарулы көлік бөлімдері көліктердің көмегінсіз қозғалып, танктерге қарағанда логистикалық қиындықтарсыз ұзақ қашықтықтарды жүзе алады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қарулы көліктер барлау машиналарымен бірге барлау жұмыстарына қолданылды. Олардың қарулары жаудың бронетранспорттық құралдарына кездескенде қорғануға жеткілікті болды, бірақ олар жау танкілерімен тікелей шайқасуға арналмаған. Содан бері қарулы көліктер танктерге қарсы шабуылдарда түрлі деңгейде сәттілікпен қолданылып келеді, әсіресе Оңтүстік Африка шекаралық соғысында, «Тойота соғысында», Кувейт басып алынуында және басқа да аздаған қарқынды қақтығыстарда.
Аэрозольды
Аэроследж – бұл пропеллермен қоздырылатын, шаңғымен жүретін қар көлігі, ол Ресейдің солтүстігінде байланыс, почта жеткізу, медициналық көмек көрсету, шұғыл құтқару операциялары және шекараны күзету үшін, сондай-ақ демалыс мақсатында қолданылады. Аэроследждер Қысқы соғыс пен Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес Қызыл Армиясы тарапынан пайдаланылған. Алғашқы аэроследждердің кейбірін 1909-10 жылдары, көп қозғалтқышты ұшақтар мен тікұшақтарды жасамас бұрын жас Игорь Сикорский құрастырған. Олар ұшақ двигательдері мен пропеллерлермен қоздырылатын, өте жеңіл, шаңғылы конструкциялы көліктер болды.
Қараушы машинасы
Каскадтық көлік – әскери бронелі барлау машинасы, жолдан тыс өтуге қабілетті және көбінесе шабуылдық мүмкіндіктер мен экипаж қорғанысы үшін пулеметтер сияқты қару-жарақтармен жабдықталады. Олар көбінесе тек операциялық экипажды тасымалдайды, бұл оларды дөңгелекті бронетранспортерлерден (БТР) және жаяу әскердің мобильдік машиналарын (ЖӘМ) ерекшелендіреді, бірақ АҚШ-тың ашық кабиналы M3 барлау машинасы сияқты алғашқы каскадтық көліктер жеті адамнан тұратын экипажды тасымалдай алатын. Бұл термин жиі бронетехника деген жалпы терминмен мағынасы бірдей қолданылады, соған азаматтық бронемашиналар да кіреді. Олар мақсатты түрде жобаланып және салынатындықтан да ерекшеленеді, ал сол рөлді атқаратын импровизацияланған "техникалықтардан" өзгеше.
Барлау көлігі
Барлау машинасы, сондай-ақ скаут машинасы деп те аталады, – алдыңғы шепте барлау жүргізуге арналған әскери көлік. Қазықталған және дөңгелекті барлау машиналарын да пайдалануда. Кейбір елдерде M551 Sheridan және AMX 13 сияқты жеңіл танктерді де барлау взводтары қолданады. Барлау машиналарын әдетте төмен профильді немесе кішкентай өлшемді етіп жасау қалыпты, олар жеңіл броньмен жабдықталған, көрінуден қашу үшін жылдамдық пен жасырынуға сенеді. Олардың қару-жарағы орташа пулеметтен бастап автоканонға дейін жетеді. Заманауи үлгілері көбінесе АТГМ және кең ауқымды сенсорлармен жабдықталған. Кейбір бронетранспортерлер мен жаяу әскердің жылдам қозғалыс машиналарын, мысалы M113, TPz Fuchs және Cadillac Gage Commando барлау міндеттерін орындау үшін пайдалануға болады.
Ішкі қауіпсіздік құралы
Ішкі қауіпсіздік көлігі (ISV), сондай-ақ бронелі қауіпсіздік көлігі (ASV) деп те аталады, азаматтық наразылықты басуға қолданылатын жауынгерлік машина. Қауіпсіздік көліктері әдетте мұнаралы ауыр пулемет және қосымша орташа пулеметпен жабдықталған. Көлік атыс күшін тиімсіз пайдалану мүмкіндігін азайту үшін жасалған. Қажетсіз қан төгістің алдын алу үшін, зиянсыз су шашырату және көз жасырату газды құралдары қолданылуы мүмкін. Көлік көтеріліске тән қару-жарақтан қорғалуы тиіс. Импровизацияланған өртке қарсы құрылғылардан қорғану үшін ауа кіретін және шығатын тесіктері жабылады, сондай-ақ жанармай құйылатын жерде берік құлыптау механизмі орнатылады. Мұнара мен есік құлыптары көтерілісшілердің көлік ішіне кіруіне жол бермейді. Көру блогы, бронеленген шыны, терезелерге орнатылған жалюзилер және сыртқы бақылау камералары көлік ішінде қауіпсіз бақылау жүргізуге мүмкіндік береді. 4x4 және 6x6 дөңгелекті конфигурациялар қауіпсіздік көліктері үшін ең көп таралған нұсқалар. Гусеницалық қауіпсіздік көліктері көбінесе ауыр болып келеді және империялық басқыншы күш ретінде қарастырылуына байланысты жағымсыз саяси мағына береді.
Әскери жеңіл автокөлік
Әскери жеңіл пайдалы көліктер – әскери көліктердің ең жеңіл салмақ санаты. Бұл жеңіл бронь немесе броньсыз және кез келген жерде жүруге қабілетті 4x4 әскери көліктерді білдіреді. Мұндай көліктердің пайда болуы 20 ғасырдың бірінші жартысында, жылқылар мен басқа да жануарлардың орнына механикаландырылған көліктер қолданыла бастаған кезде болды. Willys Jeep сияқты жеңіл пайдалы көліктер көбінесе .50 калибрлі пулеметтермен және басқа да ұсақ қарулармен жабдықталып, екінші дүниежүзілік соғыста, әсіресе британдық Арнайы Әуе Қызметі Солтүстік Африка кампаниясында жаудың әуежайларына шабуыл жасау үшін пайдаланды. Соғыстан кейін Toyota Mega Cruiser және Humvee сияқты көліктер осы рөлді атқарды. 21 ғасырда қолдан жасалған жарылғыш құрылғылар жылжымалы жаяу әскерге қауіп тудыруда, нәтижесінде жеңіл пайдалы көліктер ауырлатылып, броньдары күшейтілуде.
Жауынгерлік көлік
Жасалма жауынгерлік көлік – жауынгерлік қабілет беру мақсатында азаматтық немесе әскери емес көлікке енгізілген өзгерістер нәтижесінде туындаған жауынгерлік көлік. Мұндай өзгерістер көбінесе броньдық қаптама мен қару жүйелерін орнатудан тұрады. Әртүрлі әскерлер әскери қызметке алғашқы автомобильдер енгізілгеннен бері осындай көліктерді пайдаланады. Бастапқыда автомобильдерді әскери мақсатта қолдану жөніндегі доктринаның немесе оларды өндіруге арналған өнеркәсіптің болмауы ертедегі бронеавтомобильдерді және осы сияқты басқа да көліктерді жасауда көптеген импровизацияларға әкелді. Кейіннен, көптеген елдерде қару-жарақ өндірісінің дамуына қарамастан, бірнеше армия әлі де жағдайға қарай жасалған құрылғыларды қолданды, көбінесе күтпеген әскери жағдайларға жауап ретінде немесе қолданыстағы көліктерге жарамсыз болған жаңа тактикалық әдістердің дамуына байланысты. Жасалма жауынгерлік көліктерді құру оларды қолданатын күштердің мүмкіндіктерінің шектеулілігін де көрсетеді. Бұл әсіресе дамып келмеген және дамушы елдерде кең таралған, онда әртүрлі армиялар мен партизандық күштер оларды қолданады, себебі олар әскери деңгейдегі жауынгерлік көліктерге қарағанда қолжетімді. Қазіргі заманғы мысалдарға, әскери жүк көлігінің негізінде жасалған және қару-жарақ пен броньды көп салмақпен тасымалдауға қабілетті әскери қару-жарақ көлігі жатады, оларды ресми үкіметтік қарулы күштердің бөлімшелері пайдаланады. Олар көбінесе партизандық күштердің шабуылына ұшырау мүмкіндігі бар аймақтарда әскери колонналарды сүйемелдеу үшін қолданылады. Мексикадағы есірткі соғысында Мексиканың есірткі картельдері қолданатын "нарко танкілері" осындай жүк көліктерінен жасалған, олар операциялық жылдамдықты, тактикалық шабуылдық және қорғаныс қабілеттерін біріктіреді.
Әскер тасымалдаушылар
Әскер тасымалдайтын бронетранспорттық құралдар үш негізгі түрге бөлінеді: броньды жеке құрам тасымалдаушылар (БЖҚТ), жаяу әскердің ұрыс машиналарын (ЖӘҰМ) және жаяу әскердің жылдамдығын арттыруға арналған көліктер (ЖӘЖАК). Олардың арасындағы басты айырмашылық – олардың арналуында. БЖҚТ тек әскерді тасымалдау үшін жасалған және тек өзін-өзі қорғануға арналған қарумен жабдықталған, ал ЖӘҰМ жаяу әскерге жақын арада және броньға қарсы атыспен қолдау көрсетуге арналған. ЖӘЖАК – әскери патрульдеуге, барлауға немесе қауіпсіздікке арналған дөңгелекті бронетранспорттық құрал.
Қарулы құрам тасымалдаушысы
Қарулы күштерді тасымалдау машинасы (ҚКТМ) жаяу әскерді жылдам және салыстырмалы түрде қауіпсіз түрде орналасқан жерге жеткізуге арналған. 1918 жылғы 8 тамыздағы Амиен шайқасында британдық Mk V* танкысы (ұзартылған Mark V) эксперимент ретінде бірнеше пулеметшіні тасыды, бірақ адамдар көлік ішіндегі жағдайдан шаршап қалды. Сол жылы алғашқы мақсатты түрде жасалған ҚКТМ, британдық Mk IX танкысі (Mark Nine) пайда болды. 1944 жылы канадалық генерал Гай Саймондс әскерді тасымалдау үшін пайдаланылмаған бронетранспорттық құралдарды (жалпы атауы "Кенгуру") қайта жабдықтауды бұйырды. Бұл тәжірибе тіпті жаттығусыз да өте табысты болды және бұл идея 21-ші армия тобында кеңінен қолданылды. Соғыстан кейін арнайы үлгілер жасалды, мысалы, кеңестік БТР-60 және АҚШ-тың М113.
Жаяу әскердің жауынгерлік көлігі
Жаяу әскердің жауынгерлік машинасы (IFV), сондай-ақ механикаландырылған жаяу әскердің жауынгерлік машинасы (MICV) деп те аталады, – жаяу әскерді шайқасқа жеткізу және тікелей оттық қолдау көрсету үшін қолданылатын бронетранспорт құралы. IFV-нің алғашқы үлгісі – Батыс Германияның Schützenpanzer Lang HS.30 машинасы, ол 1958 жылдан 1980-жылдардың басына дейін Бундесверде қызмет етті. IFV-лер бронетранспортерлерге (APC) және жаяу әскерді тасымалдау машиналарына (ICV) ұқсас, жаяу әскердің бөлімін немесе тобын (әдетте бес-он адам) және олардың жабдықтарын тасымалдауға арналған. Олар тек өзін-өзі қорғануға ғана қаруланған, "әскер тасымалы" машиналары болып табылатын APC-лерден өзгешеленеді, себебі олар жаяу әскерге тікелей оттық қолдау көрсету үшін жасалған, сондықтан қарулануы айтарлықтай күшті. IFV-лерде көбінесе жақсартылған қару-жарақ болады, ал кейбіреулерінде атыс тесіктері қарастырылған (жаяу әскерге машина ішінде тұрып жеке қарудан оқ атуға мүмкіндік береді). Олар әдетте 20-57 мм калибрлі автокөліктік зеңбірек, 7,62 мм пулемет, танкке қарсы басқарылатын зымырандар (ATGMs) және/немесе жер-әуе зымырандарымен (SAMs) жарақтандырылады. IFV-лер көбінесе гусеницалық болып келеді, бірақ кейбір дөңгелекті машиналар да осы санатқа жатады. IFV-лер әдетте негізгі шайқас танктерінен аз қаруланған және брондалған. Кейде олар жаяу әскерді бронетранспорттық қатерлерден қорғау және қолдау үшін танкке қарсы зымырандармен жабдықталады, мысалы, НАТО-ның TOW зымыраны және Кеңес Одағының "Бастион" зымыраны, олар танктерге қатысты маңызды қауіпті құрайды. Арнайы жабдықталған IFV-лер жеңіл танктердің кейбір функцияларын өз мойнына алады; оларды барлау ұйымдары пайдаланады, ал жеңіл IFV-лерді әуедегі шабуыл тобы қолданады, олар танктердің күшті оттық күші болмаса да, күресуге қабілетті болуы керек.
Жаяу әскердің мобильділігі
Жаяу әскердің мобильділік көлігі (IMV) немесе қорғалған патрульдік көлік (PPV) – әскери патрульдеу, барлау немесе қауіпсіздік қызметін атқаратын дөңгелекті бронетранспортер (БТР). Мысалдары: ATF Dingo, AMZ Dzik, AMZ Tur, Mungo ESK және Bushmaster IMV. Бұл термин MRAP бағдарламасы аясында қолданысқа енгізілген көліктерге де қатысты. IMV-лер заманауи қарсы көтеріліс соғысының қауіптеріне жауап ретінде, ең бастысы, жасақтан шабуылға қарсы қорғаныс пен минаға төзімділік қағидаларын ескере отырып жасалған. IMV термині пайда болғанға дейін осыған ұқсас көліктер болған, мысалы, француздық VAB және Оңтүстік Африкалық Buffel. Бұл термин жеңіл 4x4 дөңгелекті БТР-ді дәстүрлі 8x8 дөңгелекті БТР-ден ажырату мақсатында жиі қолданылады. Бұл – бұрын BRDM сияқты бронескаут машинасы ретінде жіктелуі мүмкін жаңа термин, бірақ IMV ажыратылатын жаяу әскерді тасымалдау міндетімен ерекшеленеді. Күшейтілген бронясы бар M1114 Humvee нұсқасын IMV рөлінде қызмет ету үшін брондалмаған Humvee-дің өңделген түрі деп қарастыруға болады.
Екі жүзді көліктер
Көптеген заманауи әскери көліктер, жеңіл дөңгелекті командалық және барлау машиналарынан бастап, бронетранспортерлер мен танктерге дейін, амфибиялық қабілеттермен жабдықталған. Қазіргі заманғы дөңгелекті брондалған амфибияларға француздық Véhicule de l'Avant Blindé және Véhicule Blindé Léger жатады. Соңғысы – шағын, жеңіл броньды 4×4 жол талғамайтын көлік, ол толық амфибиялық және сағатына 5,4 шақырым жылдамдықпен жүзе алады. VAB (Véhicule de l'Avant Blindé – «бронелі алдыңғы қатар көлігі») – екі су реактивті қозғалтқышы бар, толық амфибиялық бронетранспортер, ол 1976 жылы қолдануға берілді және негізгі персонал тасымалдауышынан бастап, танкке қарсы зымыран платформасына дейін көптеген конфигурацияларда шығарылды. Суық соғыс кезінде Кеңес блогының елдері дөңгелекті және табанды бірнеше амфибиялық БТР, жауынгерлік көліктер мен танктерді әзірледі. Кеңес одағы жасаған көліктердің көпшілігі амфибиялық болды немесе терең суды кесіп өте алатын. Дөңгелекті үлгілеріне BRDM 1 және BRDM 2 4x4 бронескауттары, сондай-ақ BTR 60, BTR 70, BTR 80, BTR 94 және BTR 90 8x8 бронетранспортерлері жатады. АҚШ шамамен 1940 жылдан бастап Landing Vehicle Tracked (LVT) конструкцияларының ұзақ тізімін жасауды бастады. АҚШ Теңіз жаяу әскерлері қазіргі уақытта AAV7 A1 шабуылдық амфибиялық көлігін пайдаланады, оның ізбасары су үстінде жоспарлауға қабілетті және сағатына 37–46 шақырым жылдамдыққа жете алатын Expeditionary Fighting Vehicle (EFV) болуы тиіс еді. EFV жобасы тоқтатылды. Көптеген табанды бронетранспорттық құралдар, негізінен құрлықта пайдалануға арналған, белгілі бір амфибиялық қабілетке ие, ішкі аймақтарда тактикалық тұрғыдан пайдалы және көпірлерге тәуелділікті азайтады. Олар өз табандарын пайдаланады, кейде жылдамдық үшін қосымша винт немесе су реактивті қозғалтқыштарымен жабдықталады. Жағалаудың суға кіруге немесе одан шығуға жеткілікті көлбеу болған жағдайда, олар өзендер мен су кедергілерін кесіп өте алады. Кейбір ауыр танктер су үстінде жүзуге қабілетті, олардың жүзу қабілетін арттыру үшін матадан жасалған қоршаумен жабдықталады. Нормандияға түскен кезде пайдаланылған Sherman DD танкысында осындай құрылым болған. Суға түскен кезде су өткізбейтін қалқан көтеріліп, винттер іске қосылды. Кейбір заманауи көліктерде де осыған ұқсас қоршау қолданылады.
Әуедегі көліктер
Жеңіл броньды жауынгерлік машиналар, ауыр тактикалық оттық пен жылдамдықты қамтамасыз ету үшін ұшақтармен тасымалдануға және әуеден түсіруге, тікұшақпен көтерілуге, планермен немесе жаяу әскермен бірге әуеден қонуға арналған немесе осы мақсатта өзгертілген. Амфибиялық машиналардың әуедегі баламасы ретінде, әуе шабуыл күштерінің басты артықшылығы – әуе кеңістігі қолжетімді болған жағдайда, құрлықтан өтусіз тікелей соғыс аймағына таралу мүмкіндігі. Әуе шабуыл күштерінің машиналарының мүмкіндіктері тек тасымалдаушы ұшақтың тоннаждық көтергіштігімен ғана шектеледі. Әдетте, әуе шабуыл күштерінің машиналарында ұзаққа созылған шайқасқа қажетті броня мен жабдықтар жеткіліксіз болғандықтан, олар үлкен күштерді жеткізу үшін плацдарм құруға пайдаланылады, содан кейін басқа да соғыс міндеттерін орындайды. Қазіргі заманғы мысал – неміс Wiesel AWC машинасы. АҚШ сондай-ақ M22 Locust машинасының жасады, ол өте жеңіл броньдалған және өте кішкентай болғандықтан, парашютпен түсірілуге және десантшыларға көмектесуге арналған.
Қалқанды машина жасау машинасы
Қазіргі заманғы инженерлік бронетранспортты құрылғылары (БТҚ) негізгі жауынгерлік танк платформалары негізіндегі шассилерді пайдаланады: бұл көліктер танктердей жақсы броньдалған және қорғалған, танктермен бірге жылдамдық сақтауға, танктерге қажетті жерге жетуіне көмектесу үшін кедергілерді бұзуға, танктердің міндеттерін орындауды жеделдету үшін қажетті қосымша функцияларды орындауға, сондай-ақ майдан даласында жер жұмыстарын және инженерлік жұмыстарды жүргізуге арналған. Бұл көліктер қолданылатын немесе өндірілетін елдерге байланысты әртүрлі атаулармен аталады. АҚШ-та «жауынгерлік инженерлік көлігі» (ЖИК) термині қолданылады, Ұлыбританияда «Зы бронетранспортты инженерлік көлігі» (AVRE) термині қолданылады, ал Канадада және басқа да Достастық елдерінде «қарулы инженерлік көлігі» (ҚИК) термині қолданылады. Мұндай көліктің нақты үлгісі жоқ, бірақ оның құрамында үлкен бульдозерлік пышақ немесе мина іздегіш, ірі калибрлі жарыққыш зеңбірек, бұрғылау құралдары, лебёдкалар, экскаватор қолдары мен крандар немесе көтергіш құрылғылар болуы мүмкін. «Қарулы инженерлік көлік» термині осы көп мақсатты танк негізіндегі инженерлік көліктерді сипаттау үшін арнайы қолданылса да, бұл термин Ұлыбритания және Достастық әскерлерінде механикаландырылған күштерді қолдауда қолданылатын барлық ауыр танк негізіндегі инженерлік көліктерді сипаттау үшін жалпылама түрде де қолданылады. Осылайша, жалпылама қолданылатын «қарулы инженерлік көлік» термині ҚИК, AVLB, шабуылдық кедергі бұзушылар және т.б. көліктерді қамтиды. Бұл типтегі көліктердің жақсы мысалдары ретінде Ұлыбританияның Trojan AVRE, Ресейдің IMR және АҚШ-тың M728 жауынгерлік инженерлік көлігін атауға болады.
Құқық бұзушылықты жасаған көлік
Бұзғыш көлік әскерлер мен басқа да көліктерге мина далалары мен жол жиегіндегі бомбалар және басқа да қолдан жасалған жарылғыш құрылғылар арқылы өту жолын ашу үшін арнайы жасалған. Бұл көліктер адам жасаған кедергілерді жоюға арналған механикалық немесе басқа да құралдармен жабдықталған. Бұзғыш көліктердің көп таралған түрлеріне механикалық соққыш, мина ашу машинасы және мина роликтері кіреді.
Қалқанды бульдозер
Қарулы бульдозер – жауынгерлік инженерияның негізгі құралы. Бұл жауынгерлік инженерия машиналары бульдозердің жер қазу мүмкіндіктерін, көлік құралын және оның операторын жауынгерлік іс-қимылдар кезінде немесе оның жанында қорғайтын бронямен үйлестіреді. Көбінесе бұл азаматтық бульдозерлер болып, оларға қосымша бронялық жабдықтар/әскери техника орнатылған, бірақ кейбіреулері қару-жарағынан айырылып, бульдозерлік пышақпен жабдықталған танктер. Кейбір танктерде қаруларын сақтап, бульдозерлік пышақтар орнатылған, бірақ бұл оларды қарулы бульдозерлер етпейді, себебі жауынгерлік міндеттер басым болып қалады – жер қазу екінші деңгейдегі міндет.
Қалқанды қалпына келтіру көлігі
Қалқанды құтқару көлігі (ҚҚК) – жауынгерлік қимылдарда немесе миналардың салдарынан зақымданған, істен шыққан бронетранспорттық құралдарды жөндеуге немесе оларды қауіпті аймақтан сүйреп алып, толыққанды жөндеуге жіберуге арналған бронетранспорттық құралдың бір түрі. Осы мақсатта "қалпына келтіру және жөндеуге арналған қалқанды көлік" (ARRV) деген терминді де қолданады. ҚҚК көбінесе негізгі ұрыс танктерінің (MBT) шассиіне орнатылады, бірақ кейбір түрлері бронетранспорттық құралдардың, әсіресе бронетранспорттық машиналарынң (APC) негізінде де жасалады. ҚҚК әдетте қалпына келтіруге тиіс құралдың класына сәйкес келеді; танк негізіндегі ҚҚК танктерді құтқаруға, ал APC негізіндегі ҚҚК APC-лерді құтқаруға қолданылады, бірақ ауыр танкты сүйреуге жеткілікті күші болмайды.
Қарулы көліктің түсіретін көпірі
Қарулы көлікті іске қосу көпірі (AVLB) – жауынгерлік қолдау машинасы, кейде жауынгерлік инженерлік машинасының бір түрі ретінде қарастырылады, ол әскерилерге танктерді және басқа да бронетранспорттық құралдарды өзендер арқылы жылдам жеткізуге көмектесу үшін жасалған. AVLB көбінесе танк шассиінен, қарудың орнына жиналмалы металл көпір тасымалдауға бейімделген рельсті машина болып табылады. AVLB-ның міндеті – брондық немесе жаяу әскер бөлімшелеріне көліктердің жүріп өте алмайтын, тым терең өзенге жеткенде, ал жақын маңда көпір болмағанда (немесе жеткілікті мықты болмағанда, 60 тонналық танктерді жылжыту кезінде маңызды мәселе) суды кесіп өтуге мүмкіндік беру. Көпір құрылыс машинасы ашылып, жүгін іске қосады, бұл кедергі арқылы бірнеше минут ішінде дайын көпірді қамтамасыз етеді. Жанамасы орнатылғаннан кейін, AVLB машинасы көпірден ажыратылып, қозғалысқа жол беру үшін жаққа жылжиды. Барлық көліктер өтіп кеткен соң, ол өзі көпірден өтеді және екінші жағындағы көпірге қайта қосылады. Содан кейін ол жаңа қозғалысқа дайын болу үшін көпірді қайта жинап алады. Кішкентай шатқалдар мен басқа да кедергілерден өту үшін де осыған ұқсас процедура қолданылуы мүмкін. AVLB-лер 60 фут (18 м) немесе одан да ұзын көпірлерді тасымалдай алады. Танк шассиін пайдалану арқасында көпір құрылыс машинасы негізгі ұрыс танктерімен бірдей жерді басып өте алады, ал броняның болуы оларға жаудың отына қарамастан жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл әрқашан осылай бола бермейді: кейбір өте мықты 6x6 немесе 8x8 жүк машинасы шассилері де көпір құрылыс машиналарына бейімделген.
Жауынгерлік инженерлік бөлімнің тасымалдаушылары
Жауынгерлік инженерлік бөлімдердің тасымалдау машиналары саперлерді (жауынгерлік инженерлерді) тасымалдауға қолданылады және бульдозер жүзімдерімен және басқа да миналарды жоятын құрылғылармен жабдықталуы мүмкін. Олар көбінесе жүк тасымалдау мүмкіндігі мен берік қорғанысының арқасында бронетранспортерлер ретінде пайдаланылады. Әдетте, олар пулеметтермен және гранататарлармен қаруланған, ал жеткілікті тарту күшін қамтамасыз ету үшін көбінесе табанды шассиде болады, бұл жүзімдерді және тісті дөңгелектерді итеруге мүмкіндік береді. Мысалдардың кейбіреулері: АҚШ-тың M113 бронетранспортері, IDF Puma, Nagmachon, Husky және АҚШ-тың M1132 ESV (Stryker түрі).
Әуе қорғанысы құралдары
Ұшаққа қарсы көлік, сондай-ақ өздігінен жүретін ұшаққа қарсы қару (SPAAG) немесе өздігінен жүретін әуе қорғанысы жүйесі (SPAD) деп аталады, бұл арнайы ұшаққа қарсы мүмкіндіктерге ие мобильді көлік құралы. Қолданылатын қару жүйелеріне пулеметтер, ұшаққа қарсы автокөліктік зеңбіректер, ірі әуеге қарсы зеңбіректер немесе жер-әуе зымырандары кіреді, ал кейбіреулері зеңбіректер мен ұзын қашықтықтағы зымырандарды бірге орнатады (мысалы, Pantsir S1). Пайдаланылатын платформаларға жүк көліктері және бронетранспортерлер мен танктер сияқты ауыр жауынгерлік көліктер кіреді, олар ұшақтардан, артиллериядан және шағын қарулардан қорғаныс қосып, алдыңғы қатарда қолдануға мүмкіндік береді. Ұшаққа қарсы зеңбіректер әдетте жылдам айналатын мұнараға орнатылады, олардың көтерілу жылдамдығы жоғары, бұл жылдам қозғалатын ұшақтарды қадағалауға мүмкіндік береді. Олар көбінесе екі немесе төрт зеңбірекпен жабдықталады, бұл ату жылдамдығын арттырады. Сонымен қатар, көптеген ұшаққа қарсы зеңбіректер жердегі нысаналарға тікелей ату үшін тиімді қолданылуы мүмкін. 21-ші ғасырдың басында зымырандар (әдетте ұқсас мұнараларға орнатылған) ұшаққа қарсы зеңбіректерді көптеп ығыстырды, бірақ зеңбіректер баяу және төмен ұшатын дрондарға қарсы жақында қайта жаңғырған тиімділігін көрсетті.
Өздігінен жүретін артиллерия
Өздігінен жүретін артиллериялық көліктер артиллерияға жылдамдықты ұсынады. Бұл терминге өздігінен жүретін зеңбіректер (немесе гаубицалар) және реактивтік артиллерия кіреді. Олар жоғары жылдамдықты, көбінесе үлкен гаубицаны, басқа да далалық зеңбіректерді, минометті немесе ракеталық немесе зымырандық құрылғының түрлерін тасымалдайтын дөңгелекті немесе тізбекті шассиде орналасқан. Олар әдетте ұрыс алаңында ұзақ қашықтықтан жанама бомбалау үшін қолданылады. Бұрын өздігінен жүретін артиллерияға тікелей атысқа арналған "зеңбірек жүргізуші" көліктері, мысалы, шабуылдық зеңбіректер және танктерге қарсы құралдар (өздігінен жүретін танкке қарсы зеңбіректер деп те аталады) кірді. Бұл көліктер ауыр бронямен жабдықталған, біріншісі жаяу әскерге жақын арадан оттық қолдау көрсетсе, екіншісі танкке қарсы мақсаттағы көлік ретінде пайдаланылды. Қазіргі заманғы өздігінен жүретін артиллериялық көліктер сырттан қарағанда танктерге ұқсауы мүмкін, бірақ олар көбінесе жеңіл броняланған, тікелей атыс кезінде аман қалу үшін жеткіліксіз. Дегенмен, олар экипаждың сынықтардан және ұсақ қарулардан қорғайды, сондықтан олар бронетехника ретінде қарастырылады. Көптеген көліктер жаудың жаяу әскерінен қорғану үшін пулеметтермен жабдықталған. Өздігінен жүретін артиллерияның сүйретілетін артиллериядан басты артықшылығы – оны тезірек қолдануға болады. Сүйретілетін артиллерияны қолдану үшін тоқтау керек, демалысты ашу керек және зеңбіректерді орнату керек. Орын ауыстыру үшін зеңбіректерді қайтадан жинап, жаңа орынға жеткізу керек. Ал өздігінен жүретін артиллерия, қазіргі заманғы байланыс құралдарымен біріктірілгенде, таңдалған жерде тоқтап, дерлік бірден атуға кіріседі, содан кейін жаңа позицияға жылдам көше алады. Бұл мүмкіндік жылдам қақтығыстарда, әсіресе шабуыл кезінде өте пайдалы. Керісінше, сүйретілетін артиллерия құрылысы мен күтімі арзан. Ол жеңіл және өздігінен жүретін артиллерия жетпес орындарға жеткізілуі мүмкін, сондықтан өздігінен жүретін артиллерияның артықшылықтарына қарамастан, сүйретілетін зеңбіректер көптеген қазіргі заманғы армиялардың қарулы күштерінде сақталады.
Шабуыл қаруы
Шабуылдық зеңбірек – жаяу әскерге қарсы немесе бекіністі нысандарға шабуыл жасағанда, жаяу әскерді тікелей атыспен қолдау үшін арналған, автокөлікке немесе броньды шассиге орнатылған зеңбірек немесе гаубица. Тарихи тұрғыдан алғанда, арнайы жасалған, толық броньды шабуылдық зеңбіректер әдетте зеңбірек немесе гаубицаны танк шассиінің толық жабық казематына орнататын. Зеңбірек мұнарасының орнына казематты пайдалану осы қарудың атыс шегін шектеді, бірақ шассиге салыстырмалы түрде ірі зеңбірек орнатуға, бірдей салмақта көбірек броня қоюға және құрылысты арзанға шығаруға мүмкіндік берді. Көп жағдайда, мұнарасыз көліктер жау үшін нысана ретінде көріну мүмкіндігін азайтатын.
Өздігінен жүретін қоршау минометтері
Қоршау минометі – қоршау минометін таситын, өздігінен жүретін артиллериялық құралдың бір түрі. Бүтіндей жасалған жалғыз қоршау минометі – «Карл Gerät». Бұл құрылғыларды миномет тасымалдағыш ретінде қарастыруға болады.
Миномет тасушы
Миномет тасушысы – минометті негізгі қару ретінде таситын, өздігінен жүретін артиллериялық машина. Миномет тасушылар қозғалыс кезінде атуға жарамайды, ал кейбіреулерін ату үшін түсіру қажет. АҚШ армиясының доктринасына сәйкес, миномет тасушылар маневрлік бөлімшелерге жақын және тікелей, жанама оттық қолдау көрсетеді, сонымен қатар жылдам орын ауыстыруға және тактикалық жағдайға жылдам ден қоюға мүмкіндік береді. Орын ауыстыру мүмкіндігі, оттық қолдауды қажетті жерге жылдам жеткізуге ғана емес, сонымен қатар бұл бөлімшелерге қарсы артиллериялық оттан сақтануға да мүмкіндік береді. Миномет тасушылар дәстүрлі түрде жаумен тікелей қақтығыстан аулақ болады. Көптеген бөлімшелер екіншілік қаруды жауынгерлік жағдайда пайдаланбағанын хабарлайды. Ирак соғысына дейін американдық 120 мм миномет взводы алты M1064 миномет тасушысы және екі M577 отты бағыттайтын орталықтан (FDC) төрт M1064 және бір FDC-ге қайта ұйымдастырылды. Ирактың қалалық ортасы минометтерді пайдалануды қиындатты. Минометтік баллистикалық компьютерлер және байланыс құралдары сияқты жаңа технологиялар енгізілуде. Қазіргі заманғы соғыс миномет тасушылардың пулеметтерінен тікелей оттық қолдауға көбірек тәуелді болып келеді.
Көп ракеталық пулемет
Көп ракеталық пулемет – бағытталмайтын ракеталық артиллерия жүйесінің бір түрі. Басқа ракеталық артиллерия сияқты, көп ракеталық пулеметтердің дәлдігі төмен және дәстүрлі артиллериялық қарулардың батареяларына қарағанда от жылдамдығы төмендеу. Дегенмен, олар бір мезгілде жүздеген килограммдаған жарылғыш затты тастауға қабілетті, бұл қырып салушы әсерге ие. Кореялық Хвача – қазіргі заманғы көп ракеталық пулеметтерге ұқсайтын ертедегі қару жүйесінің мысалы. Алғашқы өздігінен жүретін көп ракеталық пулеметтер – және ең танымалдары – Кеңес Одағының BM-13 "Катюша"лары, олар алғаш рет Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылып, кейін Кеңес одақтастарына экспортталды. Бұл жүйелерде ракеталарды іске қосу рельстері жүк көлігінің артына орнатылған. Осылай қазіргі заманғы көп ракеталық пулеметтердің үлгісі қалыптасты. Алғашқы заманауи көп ракеталық пулемет – неміс 15 см Nebelwerfer 41, ол 1930 жылдардағы кішкентай буксирленетін артиллериялық құрал. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында ғана британдықтар осындай қаруды "Land Mattress" түрінде қолданды. Американдықтар M4 "Шерман" танктеріне түтікшелі пулеметтерді орнатып, аздаған санда қолданылған T34 "Calliope" зымырандық танкін жасады, ол "Катюшаға" ең жақын баламасы болды.
Зымыран көлігі
Зымыран тасымалдау машиналары – зымырандарды немесе ракеталарды тасымалдауға арналған жүк көліктері немесе тракторлық бөлімдер. Зымыран тасымалдау машинасы өздігінен жүретін құрылғы болуы мүмкін, немесе зымыран ұстағышы/іске қосу құрылғысы негізгі жылдамдатқышпен буксирленетін тіркемеде орналасуы мүмкін. Олар әлемнің көптеген елдерінің қарулы күштерінде қолданылады. Ұзын зымырандар көбінесе осы машиналарда жер бетіне параллель тасымалданады, бірақ ұшыру үшін көлбеу немесе тік қалпына келтіріледі. Транспортер-қою-іске қосу машинасы (ТҚІМ) – бір немесе бірнеше зымыранды тасымалдай алатын, оларды ату позициясына көтеретін және ұшыратын интеграцияланған негізгі жылдамдатқышқа (тракторлық бөлімге) ие зымыран тасымалдау машинасы. Мұндай машиналар жер-әуе және жер-жер зымырандары үшін де бар.
Танк жойғышы
Танк жойғыштар мен танк аңшылары танкке қарсы пулемет немесе танкке қарсы зымыран шақыру құрылғысымен жабдықталады және жаудың бронетранспорттық құралдарын жоюға арналған. Көптегендері гусеницалық танк шассиіне негізделген, ал қалғандары дөңгелекті. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері негізгі ұрыс танктері көбінесе пулеметпен қаруланған танк жойғыштардың орнын басты; бірақ жеңіл брондалған танкке қарсы басқарылатын зымыран (ATGM) тасымалдаушылары алыс қашықтықтағы танкке қарсы күреске қосымша қолданылады. Салқын соғыстан кейінгі қақтығыстарда экспедициялық соғыстың жаңаруымен, кейде "қорғалған қару жүйелері" деп аталатын, сырттай танк жойғыштарға ұқсас, бірақ Ирак және Ауғанстан сияқты төмен қарқынды операцияларда тікелей оттық қолдау бөлімдері ретінде қолданылатын пулеметпен жабдықталған дөңгелекті көліктер пайда болды. Олардың артықшылығы – оңайырақ орналасу, өйткені тек ірі әуе көлігі ғана негізгі ұрыс танкін тасымалдай алады, ал олардың кішірек көлемі оларды қалалық шайқаста тиімдірек етеді. Көптеген әскерлердің әскери-транспорттық құралдары (IFV) әрбір жаяу әскер взводында танкке қарсы зымырандарды тасымалдайды, ал шабуылдық тікұшақтар да қазіргі заманғы майданға танкке қарсы қабілеттілікті қосты. Бірақ әлі де өте ауыр, ұзақ қашықтықтағы зымырандармен немесе әуеде қолдануға арналған арнайы танкке қарсы көліктер бар. Сондай-ақ, қарапайым бронетранспорттық құралдар немесе бронеавтомобиль шассиіне орнатылған арнайы танкке қарсы көліктер де жасалған. Мысалы, АҚШ-тың M901 ITV (Жақсартылған TOW көлігі) және Норвегияның NM142, екеуі де M113 шассиіне орнатылған, бірнеше советтік ATGM шақыру құрылғылары BRDM барлау машинасының шассиіне негізделген, британдық FV438 Swingfire және FV102 Striker, сондай-ақ HS 30 және Mardar әскери-транспорттық құралдарының шассиіне салынған неміс Raketenjagdpanzer сериясы.
Қарулы пойыз
Қарулы пойыз – броньмен қорғалған теміржол пойзы. Оларда әдетте артиллерия, автокөліктік зеңбіректер, пулеметтер, танк мұнаралары және әуе шабуылына қарсы қару-жарақтары бар теміржол вагондары жабдықталады. Олар негізінен 19 ғасырдың соңынан 20 ғасырдың ортасына дейін қолданылды, олар үлкен көлемдегі өрттік күшті жылдам түрде тасымалдаудың инновациялық тәсілін ұсынды. Көптеген елдерде олардың қолданылуы тоқтатылды, себебі автомобильдер күштірек және икемдірек болды, ал қарулы пойыздар жол саботаждарына және әуе шабуылына тым осал болды. Дегенмен, Ресей Федерациясы 1990 және 2000 жылдардың соңында Екінші Чечен соғысында импровизацияланған қарулы пойыздарды пайдаланды. Баллистикалық зымырандарды тасымалдайтын қарулы пойыздар да қолданылды. Қарулы пойыздың вагондары артиллерия мен пулеметтерді, жаяу әскер бөлімдерін, танкке қарсы және әуе шабуылына қарсы қаруларды тасымалдау сияқты көптеген міндеттерге арналған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер кейде Fremdgerät (француздық Somua S 35 немесе чех PzKpfw 38(t) сияқты жаудан алынған бронетранспорттық құралдар) немесе ескірген Panzer II жеңіл танктерін тегіс теміржол вагонына орналастырып, оларды пандус арқылы жылдам түсіріп, теміржолдан алыс жау партизандарын қуу үшін пайдаланатын. Қарулы пойыздарды шабуылдан қорғау үшін түрлі броня қолданылды. Әртүрлі металл пластиналардан өзге, кейбір жағдайларда қарулы пойыздарда бетон мен құм қаптары да қолданылды. Қарулы пойыздар кейде "драйзин" деп аталатын теміржол танктерімен сүйемелденетін. Мұндай мысалдың бірі – итальяндық "Литторина" бронетранспорттық құралы, оның алдыңғы және артқы бөліктерінде басқару жиынтығы бар кабиналар орналасқан, бұл оған екі бағытта да рельстермен жүруге мүмкіндік берді. "Литторина" Panzer I жеңіл танктерінен алынған екі екі оқты 7,92 мм MG13 пулемет мұнараларын орнатты.