Кіріспе

Қайта өңделген фильм – бұл бастапқы кинотеатрлық көрсетілімінен өзгешеленген кинокартина. Мұндай өңдеудің себептері дистрибьютордың талаптарынан бастап, түрлі көрермендер тобына бейімдеуге дейін жетеді. Жаңадан жасалған фильмдерге қолданған өңдеулер көбінесе қырқыс пікір тудырады, себебі олар авторлық құқық заңнамасы мәселелерін көтеріп қана қоймай, оны бұзуға да алып келуі мүмкін.

Қайта өңдеу түрлері

Фильмді монтаждаудың үш негізгі түрі бар: форматы, ұзындығы және мазмұны. Формат – Көптеген фильмдер 1,85:1 немесе 2,40:1 кең экрандық форматта түсіріледі. Бұл қазіргі теледидарлық хабар таратуда қолданылатын экран форматтарынан өзгеше – аналогтық немесе стандартты сападағы теледидарлық хабар тарату үшін қолданылатын 1.33:1 (немесе 4:3) стандартты формат және сандық теледидарлық хабар тарату үшін кеңінен қолданылатын 1.77:1 (немесе 16:9) формат. VHS кассеталарында немесе DVD-дискілерде 4:3 форматта көрсетілетін фильмнің басында (әдетте қара фонда) «Бұл фильм түпнұсқасынан өңделген» деген ескерту пайда болады. Ол экранға сәйкес келтірілген. Жоғары сапалы теледидар стандартын қабылдағаннан бері, 2.39 немесе 2.40 форматтағы кейбір фильмдер теледидар мен үй видеонарығы үшін 1.78 (16:9) форматқа қайта өңделді және Америка Режиссерлер Гильдиясының (DGA) ережелеріне сәйкес, өңдеу туралы ескерту қосылады. Ұзындығы – Фильмдер теледидарлық хабарларда көрсету үшін (әсіресе жарнамалық қолдауы бар арналарда және эфирлік стансаларда жарнамаларды орналастыру үшін) немесе әуе компанияларында көрсету үшін қысқартылуы мүмкін. Ал DVD-де шығарылған фильмдердің нұсқалары түпнұсқасынан да ұзақ болуы мүмкін. Соңғы жылдары бастапқы кинотеатрлық нұсқасынан алынып тасталған көріністері бар, «цензураланбаған» нұсқалары шығарылатын фильмдердің саны артып келеді. Егер фильмнің көріністері белгілі бір уақытқа сәйкес өңделген болса, қайта өңделген фильмнің теледидарда көрсетілуі алдында, фильмнің «белгіленген уақытта көрсетілу үшін өңделгенін» көрсететін қосымша хабарлама формат ескерту экранына енгізіледі. Жарнамалық қолдауы бар телеарналарда көрсетілетін ұзақ өңделген фильмдер үшін жиі кездесетін жағдай – фильмнің титрлері келесі бағдарламаларды орналастыру үшін немесе жарнамаларға көбірек эфир уақытын босату үшін жылдамдатылады. Мазмұны – Кейбір фильмдерде «отбасылық аудиторияға» жарамсыз деп саналатын мазмұн бар, атап айтқанда, жыныстық мазмұн (мүшелік органдардың көрсетілуі, оның мақсаты жыныстық болуына қарамастан, және жыныстық әрекеттердің бейнеленуі), дөрекі тіл, зорлық-зомбылық көріністері, есірткі заттарды қолдану және нәсілдік сезімталдықсыздық. Бұл фильмдерді жас немесе жалпы аудиторияға бейімдеу үшін немесе фильм жарнамалық теледидарда немесе кабельдік арналарда көрсетілгенде жарнама берушілерге ұнату үшін, мұндай мазмұн алынып тасталған немесе ауыстырылған балама нұсқалары жасалады. Көбінесе, дөрекі сөздер автоматты диалогты алмастыру (ADR) арқылы жұмсақ сөздермен ауыстырылады немесе толығымен өшіріледі. Мұндай нұсқаларды өңдеуді фильмнің продюсері немесе режиссері емес, цензуралаушы жүргізеді. Сонымен қатар, фильм бастапқыда Motion Picture Association (MPA, бұрын Motion Picture Association of America немесе MPAA) ұйымынан NC-17 (17 жасқа дейінгілерге кірмейтін) рейтингісін алған жағдайда өңделеді, өйткені NC-17 рейтингісі бар фильмдер негізгі кинотеатрларда көрсетілмейді немесе теледидарда жарнамаланбайды. Сондықтан студиялар көбінесе фильмге R рейтингісін алу үшін қайта өңдейді.

Қолмен қайта өңдеу

Сатып алынған фильмдердің мазмұны монтаждау жұмыс станциясының қатты дискісіне жүктеліп, үшінші тарап редакторлары видео және аудио жолдарынан қолайсыз мазмұнды жою үшін қолмен қайта өңделеді. Қайта өңделген нұсқа содан кейін медиаға (VHS немесе DVD) көшіріліп, түпнұсқа нұсқасы қайта өңделген көшірмемен сәйкес сатып алынған жағдайда жалға беруге немесе сатып алуға қолжетімді болады. Кейбір қолмен өңдеулер жанкүйерлер тарапынан жасалады (мысалы, "Құпия өңдеу" мысалында) фильмді өздерінің немесе әріптестерінің талаптарына сай кесу үшін. 2006 жылғы төменгі сот шешімі коммерциялық фильмдерді қолмен өңдеуге тыйым салса да, заң жеке тұлғаларға өз фильмдерін жеке пайдалану үшін цензуралауға және өңдеуге рұқсат береді.

Бағдарламалық қайта өңдеу

Бағдарламалық қайта өңдеу – бұл тұтынушының білімімен алдын ала бағдарламаланған нұсқаулар жиынтығына сәйкес, видео және/немесе аудио мазмұнының бөліктерін дереу (ұшып өту арқылы) өткізіп жіберу үшін бағдарламалық қамтамасыз етуді (мысалы, DVD ойнатқышта қолданылатындай) пайдалану кезінде жүзеге асады.

Ашылу туралы хабарламалар

Американың ірі өндірушілері мен дистрибьюторлары 1993 жылы "Бұл фильм бастапқы нұсқасынан өңделген. Ол осы экранға бейімделген" сияқты хабарламаларды қоса бастады. Бұл ерікті таңбалау бағдарламасы МПАА тарапынан Конгресте қаралып жатқан заңға жауап ретінде құрылды, ол "Бұл фильм түпнұсқасынан өзгешеленеді" сияқты нақтырақ хабарламаларды міндеттейтін еді. Режиссер мен сценаристтің мұрагерлері бұл өзгеріске қарсылық білдірді, себебі ол оқиғаның мазмұнын және/немесе кейіпкерлерді бейнелеуін өзгертеді.

Қолмен қайта өңдеу тарихы

Бұл практиканың алғашқы жағдайлары Германияның нацистер тарапынан оккупацияланған кезіне дейін жетеді, олар өздерінің жылдам шабуылдары барысында Еуропа елдерінен американдық фильмдердің көшірмелерін жиі ұрлап алып отырды. Олар фильмді арзанға қайта өндіріп (мысалы, "Hochzeit im Korallenmeer" фильмін қараңыз) немесе титрлерде көрсетілген туынды топтардың аттарын өзгертетін (Макс пен Дэвид Флейшердің мультфильмдеріндегідей). Театрларда көрсетілген фильмдер теледидардан көрсетілген кезде, телеарналар фильмдердің қысқартылған нұсқаларын көрсетуге рұқсат сұрады. Театрлық фильмдердің теледидарлық редакцияларында, фильмді бірнеше жарты сағаттық уақыт тізіміне (әдетте төрт жарты сағаттық тізім) сыйдыру үшін көріністердің бір бөлігі немесе толығымен кесіліп тасталды. Бұл сондай-ақ теледидарлық көрсетуге жарамсыз көріністерді (мысалы, жыныстық қатынас немесе зорлық-зомбылық бейнелері) кесуге немесе қысқартуға мүмкіндік берді. Екінші жағынан, телеарналар фильмнің театрлық көрсетілімінен алынып тасталған кадрларды қосып, белгілі бір экран уақытын ұзартуға тырысты (әдетте үш-төрт сағатқа дейін). Тұтынушылардың сұранысына жауап ретінде отбасылар сатып алынған VHS таспаларын қолмен қайта өңдеуге кірісті, таспаны кесіп, біріктіріп өзгертті. Бұл құбылыстың ортасы консервативті және кәсіпкерлікке бейім халқы бар Юта штаты болды. 1998 жылдың қысында "Титаник" VHS форматында шыққан кезде, Ютадағы бір видео дүкеннің иесі фильмнің сатып алынған көшірмелерін қайта өңдеуге 5 долларлық қызмет ақысын ұсынды. Бұл қызмет өте танымал болды, көп ұзамай бірнеше видеопрокат компаниялары VHS таспаларын сатып алып, оларды жалға алу клубының/кооперативінің мүшелеріне қайта өңдеп ұсынды. 1990 жылдардың соңында кейбір шағын компаниялар фильмдердің көшірмелерін, отбасылық аудиторияға ұнату үшін зорлық-зомбылық және/немесе ұятсыз мазмұн немесе дөрекі тіл бар көріністерсіз сата бастады. 2003 жылы ірі американдық киностудиялар мен жеке режиссерлер бұл рұқсатсыз өзгерістерге қарсы шығып, оларды режиссерлердің жұмысын жою және автордың өз туындысына қатысты бақылауын бұзу деп санады. Стивен Спилберг сияқты белгілі режиссерлер мен продюсерлер бұл практиканы ойын-сауық индустриясының басылымдарында ашық сынады. DVD технологиясы пайда болған кезде, қайта өңдеу индустриясы фильмнің қайта өңделген нұсқасымен бірге DVD-R дискісін сатуға немесе жалға беруге ұсынды. Бірнеше компания бұл бизнеске тырысты, ал кейбіреулері оны физикалық дүкендер арқылы жасауға тырысты. Қайта өңделген фильмдердің ең табысты иесі Юта штатында орналасқан CleanFlicks, Inc. болды, ол инвентаризация үшін ерекше келісім моделін және меншік дүкендерді пайдаланды. Clean Films кейіннен онлайн-жалға беру моделін (Netflix-ке ұқсас) пайдаланып, физикалық дүкендерді пайдаланбай, бизнестің ең ірі және ең табысты компаниясына айналды. Колорадодағы CleanFlicks франчайзи бірнеше ірі кинорежиссерлерді соттауды жоспарлап отырғаны туралы алаңдаушылықтан кейін (DGA веб-сайтындағы хабарламаға сілтеме жасап, мұндай сот ісі күтілуде), Американың режиссерлер гильдиясы және MPAA CleanFlicks пен CleanFilms-ке қарсы қарсы сот ісі қозғады, сонымен қатар театрлық фильмдердің өңделген DVD-таспаларын таратқан бірнеше басқа дистрибьюторларды да қамтыды, олардың бастапқы таратылған жұмысын қайта өңдеу авторлық құқықты бұзу болып табылады деп мәлімдеді. 2005 жылы Мел Гибсон "Мәсіхтің азап шегуі" фильмінің қысқартылған нұсқасын кинотеатрларда (содан кейін үйдегі медиада) шығарды, онда зорлық-зомбылық көріністері азайтылды. 2006 жылы Колорадо округінің АҚШ округтік сотының судьясы Ричард П. Мач CleanFilms, CleanFlicks және басқа да өңделген фильмдерді таратқандар киностудиялардың келісімінсіз қайта өңделген фильмдерді тарату авторлық құқықты бұзу болып табылады деп шешті. Негізгі мәселе бизнестің тұрақты медиа форматында болуы болды; мысалы, CleanFilms әрқашан өңделген фильмдерді заңды түрде сатып алынған түпнұсқа көшірмесімен сатты. Сонымен қатар, клиенттерге тікелей сатылатын әрбір жалға алынатын DVD-дискіге бөлшек саудадан сатып алынған түпнұсқа дана сәйкес келді. ClearPlay бұл шешімге әсер етпеді, өйткені олар тұрақты медиа сатқан жоқ, ал өңдеу өзгермеген ағынды медиа ClearPlay бағдарламалық жасақтамасын тұтынушының бақылауымен өзгертілген кезде орын алды. Қызықтысы, судья Матчтың шешіміне және қайта өңдеу компаниялары барлық өңделген инвентаризациясын жою туралы бұйрығына қарамастан, студиялардың Денвер сотындағы жеңісінен кейін студиялардың адвокаттары қайта өңдеу компанияларының адвокаттарымен келіссөздер жүргізіп, қолдағы инвентаризацияны сатуға рұқсат берді. Үлкен бұзушылық ісін ұтып алғаннан кейін күтпеген инвесторлық нәтиже ретінде, компаниялардың бірі "бизнестен шығу сатылымының" алғашқы үш күнінде 250 мың доллардан астам кіріс тапты және түпнұсқа инвесторларына инвестициядан бес есе көп пайда әкелетін жеткілікті өңделген фильмдерді сатты. Фильмдерді сыртқы тұлғалардың өңдеуінен гөрі режиссерлердің фильмдерінің қайта өңделген нұсқаларының пайда болуы көбірек қабылдауға ие болды, бұл DVD-лердің пайда болуымен гүлденді. Бұл нұсқалар көріністерді қалпына келтіреді және кейде қысқартады немесе жояды (мысалы, "Alien" фильміндегідей), себебі олар театрлық көрсетілімнен әртүрлі себептермен алынып тасталған (мысалы, студияның режиссердің шығармашылық көзқарасына араласуы, технологиялық шектеулер немесе сынау аудиториясының реакциясы).

Бағдарламалық қайта өңдеудің тарихы

ClearPlay-ді DGA және MPAA сотқа берді, бірақ 2005 жылғы Отбасылық ойын-сауық және авторлық құқық туралы заң істің мәнін жойды, ол ClearPlay-дің сүзгілеу тәсілінің заңды екенін және авторлық құқық заңын бұзбайтынын нақтылады. Осының нәтижесінде ClearPlay өнімдерін АҚШ тұтынушыларына ұсына алды, ал басқалары заңдық себептермен өңделген үй бейнежазбаларын таратуды тоқтатты. Қайта өңдеудің тағы бір жағы – тұтынушылар жасаған өңдеулерге байланысты; жанкүйерлер жасаған өңдеулер (немесе фандиттер) – олар интернет арқылы кеңірек таралған сайын танымал бола бастады – тұтынушылар түсірілген контентті компьютерлеріне жүктеу және бейне өңдеу бағдарламаларын қолдану арқылы көбінесе өз ойын-сауығы үшін мазмұны өзгертілген нұсқаны жасауын қамтиды.

Өнеркәсіптің болашағы

Бұл саланың қайда бет бұратыны белгісіз. 2005 жылғы сәуір айында ABC News жүргізген сауалнама өнімге деген сұраныстың сақталатынын көрсетті. АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан алынған 1002 ересек адамның арасында жүргізілген сауалнамада сұралғандардың 39% қайта өңделген фильмдерді сатып алуға қызығушылық танытса, 58% мұндай сатып алуға қызығушылық танытпайтындарын айтты (қателік маржасы үш пайыздық тармақ). Аталған заңдық шешімдерге қарамастан, компаниялар интернет арқылы қайта өңделген фильмдерді сатуды жалғастыруда, олардың кейбіреулері Колорадо округінің сотының 2006 жылғы шешіміне сәйкес жабылды. Дегенмен, онлайн ізденіс жүйелерінің нәтижелері компаниялардың Clean Play DVD сияқты материалдық тасымалдағыштарды ұсынуын көрсетуде. Кейде бұл сатушылар тауарларын таратқан үшін "іскерліктен шығу" тактикасын қолданады. Алайда, физикалық "кирпіштен қаланған" дүкендер жабылды, мысалы, Юта штатының Прово қаласындағы Cougar Video дүкені, аталған сот ісінде фигурант болған компаниялар жабылғаннан кейін де ұзақ уақыт бойы жұмыс істеді. Swank компаниясы киностудиялардың өзі жасаған қайта өңделген фильмдерді түзету орындары мен театрлық емес жерлерде көрсету үшін ұсынады. Бұл нұсқалар студиялар әуе компаниялары немесе телеарналар үшін жасаған қайта өңделген нұсқалармен бірдей ме, жоқ па, әлі белгісіз.