Кіріспе
Кариб бассейні әдебиеті – Кариб бассейні аймағының әртүрлі территорияларының әдебиеті. Бұрынғы британдық Батыс Үндістандағы ағылшын тіліндегі әдебиетті Англо-Кариб немесе тарихи контексте Батыс Үндістан әдебиеті деп атауға болады. Осы территориялардың көпшілігі 1960 жылдардан бері тәуелсіз мемлекеттерге айналды, бірақ кейбіреулері Ұлыбританиямен байланыстарын сақтап қалды. Олар ағылшын тілінен басқа, саяси, мәдени және әлеуметтік байланыстармен байланысты, сондықтан олардың әдеби туындыларын бір категорияда қарастыру ыңғайлы. "Кариб бассейні әдебиеті" деген кең ауқымды термин Кариб бассейнінің барлық территорияларының әдебиетін, тілге қарамастан – ағылшын, испан, француз, хиндустани немесе голланд тілдерінде, сондай-ақ көптеген креол тілдерінде жазылған әдебиеттерді қамтиды. Кариб бассейнінің әдебиеті тіл және мазмұн жағынан ерекше. Әдебиетте бейкүнәлік, жер аударылу және туған жерге оралу, қарсылық және төзімділік, қатысу және шеттету, өзін-өзі анықтау тақырыптары көтеріледі. Осы тақырыптар арқылы Кариб бассейнінің әдебиеті постколониалдық зерттеулер үшін маңызды платформа ұсынады және әлемдік әдебиет контекстінде Кариб әдебиетінің маңыздылығын арттырады.
Caribbean literature is the literature of the various territories of the Caribbean region. Literature in English from the former British West Indies may be referred to as Anglo Caribbean or, in historical contexts, as West Indian literature. Most of these territories have become independent nations since the 1960s, though some retain colonial ties to the United Kingdom. They share, apart from the English language, a number of political, cultural, and social ties which make it useful to consider their literary output in a single category. The more wide ranging term "Caribbean literature" generally refers to the literature of all Caribbean territories regardless of language—whether written in English, Spanish, French, Hindustani, or Dutch, or one of numerous creoles. The literature of Caribbean is exceptional, both in language and subject. Through themes of innocence, exile and return to motherland, resistance and endurance, engagement and alienation, self determination, Caribbean literature provides a powerful platform for Post Colonial studies and to Caribbean literatures in importance the context of all literature.
"Кариб әдебиеті" мен "Батыс үнді әдебиеті"
Ғылым кеңейген сайын, аймақтан шыққан әдебиетті атау үшін дұрыс терминды анықтау туралы пікірталас туындайды. Екі термин де әртүрлі тамырлары мен сәл өзгеше топтарға сілтеме жасағанына қарамастан, көбінесе бірін-бірі алмастырып қолданылады. Кариб аймағының мәдени ерекшеліктері "қатыгез расизм" және "құлдық еңбектің дұрыс екендігін дәлелдеу" сияқты ұғымдармен тығыз байланысты болғандықтан, автордың өзінің қалауын білу үшін оның жеке басын анықтау жиі қажет. "Вест-Индия" термині "Кариб теңізінің аралдарын" қамтитын "Вест-Индиядан" шыққан адамдарды білдіреді және "алғашқыда жергілікті халыққа, содан кейін еуропалық қоныс жайлаушыларға және құл ретінде әкелінген африкалықтарға қолданылды". "Вест-Индия" термині Вест-Индиямен байланысты, бірақ "басқа жерде тұратын" жандардың туындыларын да қамти алады. "Вест-Индия" терминін колониялық Еуропа державалары ойлап тапқан. Ал "Кариб" термині тек "Кариб теңізінің халқы мен мәдениетіне" қатысты анықталады. Бұдан өзге, креолдық Кариб әдебиеті және ағылшын тілді Кариб әдебиеті сияқты тілдік жіктемелер де бар. Әртүрлі тілдерде мәтіндерге әртүрлі сілтемелер жасалады. Ескірген терминология болмаса да, бұл мәселені мойындау қажет, себебі бұл – тарихи түрде қысымға ұшыраған халықтың әдебиеті.
Батыс Үндістан аймақтары
Ангилья, Антигуа және Барбуда, Аруба, Кюрасао, Багам аралдары, Барбадос, Белиз, Ұлыбританияның Виргин аралдары, Кайман аралдары, Доминика, Гренада, Гайана, Ямайка, Монтсеррат, Сент-Мартин, Сент-Китс және Невис, Сент-Люсия, Сент-Винсент және Гренадиндер, Суринам, Тринидад және Тобаго, Түркі және Кайкос аралдары және АҚШ-тың Виргин аралдарының әдебиеті көбінесе Батыс Үнді әдебиетінің кеңірек санатына жатады деп саналады.
Батыс үнді әдебиеті ұғымының дамуы
"Батыс Үндістан" термині алғаш рет 1950 жылдары кеңінен қолданысқа ие болды, осы кезде Сэмюэл Селвон, Джон Херн, Эдгар Миттелхолцер, В. С. Найпол, Эндрю Салки және Джордж Ламминг сияқты жазушылардың еңбектері Ұлыбританияда жариялана бастады. 1940 жылдары аралдарда біртұтас әдебиет дамуының сезімін күшейтуге BBC радио бағдарламасы "Кариб дауысы" көмектесті. Бұл бағдарламада Батыс Үндістан авторларының әңгімелері мен өлеңдері оқылды, олар Лондонда негізін қалаушы продюсер Уна Марсон және кейін Генри Суонзидің жетекшілігімен жазылған, содан соң аралдарға қайта таратылды. Гвианадағы "Kyk Over Al", Барбадостағы "Bim" және Ямайкадағы "Focus" сияқты журналдар аймақтың жазушыларының туындыларын жариялап, байланыс орнатуға және оқырмандар аудиториясын қалыптастыруға ықпал етті. Көптеген – тіпті көбі – Батыс Үндістан жазушылары өмір сүру үшін өздерінің туған жерлерін тастап, Ұлыбритания, АҚШ немесе Канадаға қоныс аударды, кейде мансаптарының көп бөлігін туған жерлерінен алыс өткізді. Қабылданған елдеріндегі сыншылар, мысалы, В. С. Найполды Тринидадтық емес, британдық жазушы деп санау керек дейді, немесе Ямайка Кинкейд пен Пауль Маршаллды американдық жазушылар деп есептейді. Бірақ көптеген Батыс Үндістан оқырмандары мен сыншылары осы жазушыларды әлі де "Батыс Үндістандық" деп санайды. Батыс Үндістан әдебиеті тақырыптары мен мәселелері жағынан кез келген басқа "ұлттық" әдебиеттен кем емес, бірақ көбінесе Батыс Үндістан жазушылары Кариб теңізінің тарихи тәжірибесінен туындаған жекелік, этникалық және тіл мәселелеріне ерекше назар аударады. Кариб әдебиетінің ерекше бір белгісі – ұлттық тілдің "диалект" түрлерін қолдану, көбінесе креол деп аталады. Британия, Испания, Португалия, Франция және Нидерланды сияқты отаршылдық державалардан алынған тілдің әртүрлі жергілікті нұсқалары жылдар бойы әр елде өзгеріске ұшырады және әрқайсысы өз еліне тән ерекшеліктерді қалыптастырды. Көптеген Кариб авторлары өз шығармаларында жергілікті нұсқаулар – қазір "ұлттық тіл" деп аталатын – мен тілдің стандартты түрі арасында еркін ауысады. Батыс Үндістанның екі жазушысы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын алды: Дерек Уолкотт (1992), Сент-Люсияда туылған, 1960 және 70-жылдары негізінен Тринидадта тұрған, ал содан бері АҚШ-та да тұрады; және В. С. Найпол (2001), Тринидадта туылған, 1950 жылдан бері Ұлыбританияда тұрады. (1960 жылы Нобель сыйлығын алған Сен-Жан Персе француздық Гваделупа аймағында дүниеге келген.) Кариб әдебиетіндегі басқа да белгілі тұлғалар: Уна Марсон, Эрл Лавлейс, Остин Кларк, Клод Маккей, Луиза Беннетт, Орландо Паттерсон, Эндрю Салки, Эдвард Камау Братхвейт (Барбадоста туып, Гана мен Ямайкада өмір сүрген), Линтон Квеси Джонсон, Велма Поллард және Мишель Клифф, тек бірнешеуін атап өтейік. Соңғы жылдары Кариб теңізінен және Кариб диаспорасынан көптеген жазушылар пайда болды, соның ішінде Киттиандық Кэрил Филлипс (бір айлық болғаннан бері Ұлыбританияда тұрады), Эдвидж Дантикат, АҚШ-қа Гаитиден көшкен; Барбадостан келген Энтони Келлман, Барбадос пен АҚШ арасында уақытын бөліп тұрады; Ұлыбританиялық Андреа Леви, Бельгияда, Сингапурда және Францияда тұрған ямайкалық Алексия Маккензи, сондай-ақ 2015 жылғы Букер сыйлығының жеңімпазы "Жеті өлтірудің қысқаша тарихы" романының авторы Марлон Джеймс және Колин Чаннер, Антигуалық Мария Елена Джон және Сент-Мартиннен Ласанна М. Секу.
Көші-қон, ландшафт, табиғат тақырыптары
Кариб теңіздері мен аралдары шетелдік суретшілер мен жазушылар тарапынан жер бетіндегі жұмақ ретінде бейнеленген. Постколониалдық зерттеулердегі ғалымдар мен жазушылар осы мәдени құбылыс – жергілікті халқы мен мәдениеті жоқ бос арал туралы зерттеулер жүргізіп, нәсілшілдік салдарына тоқталып жазған. Мысалы, Жан Ристің "Кең Саргассо теңізі" (1966) сияқты карибтік классикалық романдар, адам мен ландшафт арасындағы қарым-қатынасты деколонизациялауға ұмтылған басқа суретшілердің фильмдеріне, әңгімелеріне және өлеңдеріне шабыттандырды. Карибтік романдар арал пейзажын жергілікті тұрғындар мен көшпендердің жанды өмірімен суреттейді. Кариб жұмысшыларының Панама каналына қоныс аударуы көбінесе сюжеттік негіз ретінде пайдаланылады. Мэриза Конденің "Өмір ағашы" (1992) романы отбасылық байланыстардың ролі мен адамдардың Панама каналын салуға жұмыс істеу арқылы өмірін жақсартуға тырысуын талқылайды. Көшпендер мәдениеті туралы тағы бір заманауи классика – Рамабай Эспинеттің "Свингнг Бридж" (2003) романы, ол жер аударудың, үнділік келісімшарттарының және әйелдерге қатысты көрінбей қалу құбылысының салдарымен айналысады. Карибтік әңгімелер мен өлеңдерде дауылдар, ұрагандар және табиғи апаттар туралы көптеген сілтемелер бар. Дерек Уолкотт "Теңіз – тарих" атты туындысын жазып, тропикалық дауылдар мен ұрагандардың жергілікті халыққа тигізетін әсерін көрсетті. Карибтік жазу отарлық биліктің күрделілігін және жердің ішкі құндылықтарын бейнелеу үшін ауыл шаруашылығы символизмін пайдаланады. Жергілікті жемістер мен көкөністер отарлау және деколонизация туралы әңгімелерде кездеседі. Дерек Уолкотт поэзиясында отаршылдықтың күрделілігін сипаттау үшін жұлдызша алма сияқты жергілікті жемістердің метафораларын қолданады, олардың қышқылдығы мен тәттілігінің күрделілігін көрсетеді. Джаннина Браскидің постколониалдық туындысы "Бананның АҚШ-ы" Қытай мен Пуэрто-Рико арасындағы саяси және экономикалық келісімді бір ыдыш күріш пен бір ыдыш бұршақ, личи мен квенипа алмасу ретінде бейнелейді.
Поэзия
Кариб теңізі поэзиясы – Кариб теңізі аймағынан және диаспорадан шыққан адамдар жазған поэзияның кең және қарқынды дамып келе жатқан саласы. Карибтік поэзия көбінесе Кариб теңізіндегі аумақтарда, тілге қарамастан жазылған, эпикалық, лирикалық өлеңдер, прозалық өлеңдер, драмалық поэзия және ауызша поэзия сияқты алуан түрлі поэтикалық формаларды қамтиды. Дегенмен, көбінесе ағылшын, испан, испанглиш, француз, хиндустани, голланд тілдерінде немесе түрлі креол тілдерінде жазылады. Бұрынғы Британдық Батыс Үндістанындағы ағылшын тіліндегі поэзия Англо-Кариб поэзиясы немесе Батыс Үндістан поэзиясы деп аталады. 1970 жылдардың ортасынан бері Кариб поэзиясы Ұлыбритания мен Солтүстік Америкада бірнеше антологиялар жариялануы арқасында айқындыққа ие болды. Онжылдықтар бойы поэзия каноны өзгеріп, кеңейді, ауызша және жазба дәстүрлерге сүйене отырып, әйел ақындардың және саяси мазмұнды туындылардың көбейіп, енуіне мүмкіндік берді. Кариб жазушылары, өнерпаздар, газет ақындары, әнші-күйшілер бүкіл әлемдегі тыңдарманға жеткен, халықтық өнер формасын жасады. Карибтік ауызша поэзия жазба поэзияның қуатын бөліседі. Ең танымал Кариб ақындарының қатарында, еңбектері кеңінен зерттеліп (және басқа тілдерге аударылған) Дерек Уолкотт (1992 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығының иегері), Камау Братхвейт, Эдуард Глиссант, Джаннина Браски, Лорна Гудинсон, Аимэ Фернан Сезар, Линтон Квеси Джонсон, Кваме Доус және Клаудия Ранкин бар. Жиі кездесетін тақырыптар: жер аударылу және отанына қайту; тіл мен ұлт арасындағы байланыс; колониализм және постколониализм; өзін-өзі анықтау және бостандық; нәсілдік идентификация.
Әйел жазушылар
Кариб аралдарындағы әйел жазушылардың өте көптеген таланттары, стильдері мен тақырыптары поэзия, театр, әңгімелер, эсселер және романдар сияқты жанрларды қамтиды. Сонымен қатар, әйел авторлардың диктатура кезіндегі әйелдер өмірін, эротизм мен дене, тарих және ұлттық сана, көші-қон, афро-кариб тарихы, отаршылдықтан азат ету, революция, квир теориясы және тағы да көптеген мәселелерді қалай қарастыратыны туралы зерттеулердің қарқынды дамуы байқалады. Ең танымал романдар авторы – Мэриз Конде (Гваделупа), Мерл Ходж (Тринидад), Пауль Маршалл (Барбадиялық-америкалық), Синтия МакЛеод (Суринам), Элизабет Нуньес (Тринидад-америкалық), Тифани Яник (Виргин аралдары), Розарио Ферре (Пуэрто-Рико) және Мишель Клифф (Ямайка). Ақындар қатарында Махадай Дас (Гайана), Ленелл Моиз (Гаити), Памела Мордекай (Ямайка), Лорна Гудисон (Ямайка), Джулия де Бургос (Пуэрто-Рико), Джаннина Браши (Пуэрто-Рико), Мерл Коллинз (Гренада), Шара Маккалум (Ямайка) және Оливер Сенир (Ямайка) бар. Драматургтарға ағылшын тілінде жазған Уна Марсон, ал француз тілінде жазған Ина Сезаре (Мартиника) және Симон Шварц Барт (Франция/Гваделупа) кіреді.
Эпостар
Кариб бассейнінде және оған қатысты көптеген эпикалық әңгімелер, пьесалар мен өлеңдер жазылған. 16 ғасырда жазылған Хуан де Кастелланостың «Индияның көрнекті джентльмендеріне арналған элегиясы» (1589) – Колумбтың келуінен бастап Куба, Ямайка, Тринидад және Маргаританы жаулап алуға дейінгі эпостық өлең. Бұл шығарма Хуан Понсе де Леонның мифтік жастық қайнар көзін іздеу ниетімен Пуэрто-Риконы отарлауын баяндайды. Нобель сыйлығының иегері Дерек Уолкотт ағылшын тілінде жазылған ең ұлы заманауи эпостардың бірі – «Омерос» (1990) өлеңін жазды. Бұл эпостық поэма алпыс төрт тараудан тұратын жеті кітапқа бөлінген. Өлеңнің көп бөлігі үш жолдық формада жазылған, бұл Дантенің «Құдайлық комедиясы» үшін қолданған терцина (terza rima) формасын еске түсіреді. Шығармада жергілікті аралдық фольклор және Гомердің «Илиадасы» сияқты ежелгі грек мифтері пайдаланылып, грек, рим және американдық мәдениеттердің мұрасы, соның ішінде расизм мен құлдық туралы айтылады. Оқиғаның бір бөлігі Уолкоттің туған аралы Сент-Люсияда өтеді, сонымен қатар ежелгі Грекия мен Римге, қазіргі Лиссабон, Лондон, Дублин, Торонто қалаларына саяхаттар жасалады. Джаннина Браскидің «Арман империясы» (1988) – эклогтар, эпиграммалар, лирикалық өлеңдер, прозалық өлеңдер, күнделік жазбалары, джинглдер, Пуэрто-Рико фольклоры және саяси манифест элементтерін біріктіретін алты өлең кітабынан тұратын постмодернистік эпос. Бұл еңбек испан тілінің орта ғасырлардан бастап қазіргі Пуэрто-Рико, Куба, Чикано және Нуйорика мәдениеттеріне дейінгі тарихын қамтиды. Браскидің кейінгі эпосы, ағылшын тілінде жазылған «Банананың Біріккен Штаттары» (2011) – американ империясының құлауы, Пуэрто-Риконың азаттығы және Кариб теңізі елдері арасындағы билік тепе-теңдігінің өзгеруі туралы геосаяси трагикомедия. Бұл эпоста поэзия, лирикалық эссе, Кариб теңізінің әндері және сократтық диалогтар элементтері қосылған. Тринидад драматургы және романист Эрл Лавлейстің шығармалары, қара билік туралы күрделі әңгімелермен және деколонизация үшін саяси, рухани және психологиялық күреспен стейлбэнд пен калипсоның ырғақтарын біріктіретін перформативтік эпостар ретінде сипатталған. Оның ең танымал шығармалары – «Аждаһа билей алмайды» (1979) және «Тұз» (1996), Commonwealth Book Prize сыйлығын жеңіп алды.
Сент-Мартин
Ласана М. Секу