Кіріспе

Жан Ренуардың 1951 жылғы фильмі "Өзен" (фр. Le Fleuve) – Жан Ренуар режиссерлік еткен және Кеннет Макэлдоуни продюсерлік еткен 1951 жылғы Technicolor драмалық махаббат фильмі. Орындаушылар құрамында Эсмонд Найт, Нора Суинберн және Артур Шилдс бар. Румер Годденнің 1946 жылғы сол аттас романының шамалы адалданған драматизациясы болған фильмнің сюжеті жасөспірім қыздың өсіп-жетілуі мен алғашқы махаббатын, ал өзен фильмнің тұстас аясы ретінде де, маңызды метафорасы ретінде де бейнеленеді. Фильм Үндістанның Калькутта қаласында түсірілді, онда сол кезде кино өнерін оқыған үнді режиссері Сатьяжит Рей Ренуардан кеңес алуға мүмкіндік алды.

Сюжет

Хариет - ағылшын орта таптағы жасөспірім қыз, ол отбасымен бірге Британдық Үндістандағы Ганг өзенінің жағалауында тұрады. Әкесі джут диірменін басқарады, оның төрт әпкесі мен бір інісі бар, олардың барлығы өзінен кем дегенде бірнеше жас кіші. Балаларды ағылшындық абыройлы ортада тәрбиелейді, тіпті олардың бала күтімі "Нан" сияқты үнді қызметкерлерімен өмір сүрудің пайдасын көреді. Харриеттің өміріндегі қалыпты тәртіп оның мейірімді ирландтық көршісі Джон мырза өзінің жас американдық туысы капитан Джонды қонаққа шақырғанда шайқалады. Ол келгенде балалар капитан Джонның соғыста аяғын жоғалтқан протез аяғы бар екенін біледі. Хариет, оның әпкелері және Хариеттің есейген досы Валери дереу таңғалады, содан кейін капитан Джонға ғашық болады, сондықтан оны Дивали мейрамына шақырады. Ақырында, Харриет батылдық жинап, оған "құпия кітабын" - күнделгісін көрсетеді. Ол әдепті түрде келіседі, бірақ оның поэзиясына таңғалады. Кейіннен, капитан Джонға индуизм дінімен таныстығын білдіру үшін немесе оның назарын Валериден аудару үшін, Харриет оған қарапайым шаруалардың дүниенің жеке тұлғалары құдайлық өзгерістерге және өзгеріске ұшырайтын неке туралы әңгіме айтады. Әңгімеде, Кришна құдайы күйеу жігіттің жеке басын қабылдауға арналған үйлену рәсіміне араласады, ал қалыңдық уақытша Рада ханымға, Кришнаның күйеуіне айналады, ол ұзақ би билейді. Хариеттің оқиғасынан кейін Валери күнделікті ұрлап, оның сүйіспеншілікпен байланысты үзінділерін капитан Джонның алдында дауыстап оқиды, бұл Хариетті қатты ұялтады. Харриеттің тағы бір досы - Мелани, Джон мырзаның қазір қайтыс болған үнді әйелге үйленген жиырма жастағы екі нәсілді қызы. Ол да капитан Джонға қызығушылық танытады, бірақ оны Харриет пен Валериге қарағанда аз іздейді. Капитан Джон мен Мелани соғыстағы жарақатпен күресу және екі нәсілдік болу туралы өздерінің тәжірибелерін талқылау арқылы байланысады. Гарриеттің інісі Боги базарда жылан сиқыршысын көргеннен кейін кобраларға деген құмарлық танытады. Бір күні Гарриет оның бақшада кобраға флейта ойнағанын көріп, ата-аналарына қауіпті жыланның бар екендігі туралы хабарлауға бұйрық береді, бірақ ол оларға өзі айтпайды, өйткені ол капитан Джонға гүлдер әкеледі. Ол Меланидің Джон мырзаның үйінен шығып бара жатқанын, оның соңынан капитан Джонның ергенін көріп, соңынан еріп барады. Мелани орманға кіргенде капитан Джонды жоғалтады, бірақ кейін Харриетті бақылап жүрген Валери оған барады, олар алыстан Харриет пен Меланидің куәлігімен құмарлықпен сүйісуді аяқтады. Көп ұзамай жабайының денесі кобраның тістегенінен табылды. Қызғаныштан, Богидің өліміне кінәлі болудан қатты күйзелген Харриет өмір сүру құштарлығын жоғалтады. Ол жерлеуден кейінгі түнде үйінен қашып кетеді және өз-өзіне қол жұмсауға тырысады. Ол қараусыз қайықпен өзеннің ортасына шығып, кемеден шығып кетеді, бірақ Богидің досы Кану оны судан құтқаратын жергілікті балықшыларды ескертеді. Жағаға шыққаннан кейін Харриет отбасына қайтудан бас тартады, бірақ Кану капитан Джонды алады және ол оның көңіл-күйін жеңілдетеді. Ол қыздың маңдайынан сүйеді, ал қыз оны үйіне апаруға рұқсат береді. Көктемде Харриеттің анасы тағы бір қыз бала дүниеге әкеледі. Олар өзенге кіргізіп, онымен кездесетін уақытты күтіп, өзенге қарап, оның жағалауында өтетін өмір мен өлім циклдері туралы ой жүгіртеді.

Өндіріс

Фильм Technicolor түсірілгендіктен, түсірілген материалды түсті түрінде бес айдан кейін зертханадан келгенше қарау мүмкін болмады, сондықтан бәрін алғашқы рет дұрыс жасау қажет еді. Ренуар негізгі рөлдерде, оның ішінде Хариет және капитан Джон рөлдерінде кәсіби актер емес адамдарды пайдаланды. Томас Э. Брин – 1944 жылы Гуамдағы шайқаста жарақат алып, оң аяғы ампутацияланған АҚШ Теңіз корпусының қатысушысы. Ренуар оны Америкадағы фильмдердің бас цензурасы болған, Америка кино өндірушілер мен дистрибьюторлар басшысы Джозеф Бриннің ұлы екенін білмей, капитан Джон рөліне таңдады. Болашақ үнді кинорежиссері Сатьяжит Рей, сол кезде жарнама саласында жұмыс істеген, «Өзен» түсірілімі кезінде Ренуармен танысты және олар жақын дос болды. Рей осы фильмде өндіріс көмекшісі болған, кейін Рейдің бірнеше фильмінің операторы болған Субрата Митрамен де танысты. Фильмнің ассистент режиссері – Хариссадан Дасгупта, ал арт-директор – Бангши Чандра Гупта.

Сыйлықтар, жауаптар және сақтау

"Өзен" 12-ші Венеция халықаралық кинофестивалінде халықаралық жүлде жеңіп алды. Америка Құрама Штаттарының Ұлттық киношолу кеңесі оны 1951 жылғы ең үздік бес шетелдік фильмнің бірі деп таңдады. Роджер Эберт 2006 жылы бұл фильмді өзінің "Ұлы фильмдер" тізіміне енгізді. Академия киноархиві Британ кино институтымен бірлесіп, 2004 жылы фильмді сақтап қалды.

Ықпал

2007 жылғы Нью-Йорк кинофестивалінде Жан Ренуардың жанкүйері режиссер Вес Андерсон, Мартин Скорсезе оған өзінің сүйікті фильмдерінің бірі – "Өзен" фильмінің түпнұсқасын көрсеткенін айтты. Андерсон бұл фильмнің, сондай-ақ Сатьяжит Рейдің фильмдері мен Луи Маллдың Үндістан туралы түсірген деректі фильмдерінің оны Үндістанда фильм түсіруге шабыттандырғанын, нәтижесінде "Дарджилинг Лимитед" (2007) фильмі жасалғанын мәлімдеді.