Кіріспе

Геометриялық айналу және аударма осі

Бұранда осі (спиральді осі немесе бұрылыс осі) – бір мезгілде айналу осі болып табылатын және дененің аударма қозғалысын жүзеге асыратын сызық. Чейзлдің теоремасы үш өлшемді кеңістіктегі кез келген Евклидтік орын ауыстыруының бұранда осі болатынын көрсетеді, ал орын ауыстыруын осы бұранда осінің бойымен айналу және сырғуға бөлуге болады. Бұранда осін кеңістікте анықтау үшін Плюкер координаталары қолданылады, олар үш өлшемді векторлар жұбынан тұрады. Бірінші вектор осінің бағытын, ал екіншісі оның орналасуын анықтайды. Бірінші вектордың нөлге тең болатын ерекше жағдайда, екінші вектор бағытындағы таза аударма деп түсіндіріледі. Бұранда алгебрасындағы әрбір вектор жұбы бұранда осімен байланысты, бұл бұранда теориясы деп те аталады. Дененің кеңістіктегі қозғалысын орын ауыстырулардың үздіксіз жиынтығы арқылы бейнелеуге болады. Орын ауыстырулардың әрқайсысының бұранда осі болғандықтан, қозғалыс бұранда беті деп аталатын басқарылатын бетпен байланысты. Бұл бет дене қозғалысының мигтік бұранда осьтерімен салыстырылатын аксодадан өзгеше. Мигтік бұранда осі немесе "мигтік спиральді ось" (IHA) – қозғалатын дененің кез келген нүктесінің жылдамдықтарымен туындайтын спиральдік өрістің осі. Егер кеңістіктегі орын ауыстыру жазық орын ауыстыруға маманданса, бұранда осі орын ауыстыру полюсіне айналады, ал мигтік бұранда осі жылдамдық полюсіне айналады немесе мигтік айналу орталығына айналады, оны мигтік орталық деп те атайды. Орталық термині жылдамдық полюсі үшін де қолданылады, ал жазық қозғалысы үшін осы нүктелердің орны центрод деп аталады.

Тарих

Мишель Часлес 1830 жылы кеңістіктегі орынның жылжуын кеңістіктегі түзу бойымен айналу және орын ауыстыруға бөлуге болатынын дәлелдеген. Жақында Джулио Моццидің 1763 жылғы еңбегі ұқсас нәтижелерді көрсеткені анықталды.

Шинаның осьтік симметриясы

Бұрандалы жылжу (сондай-ақ бұрандалы операция немесе айналмалы аударма) – бұл белгілі бір осьтің (бұрандалы ось деп аталады) бойындағы d қашықтыққа аудармамен бірге φ бұрышына айналудың комбинациясы. Оң айналу бағыты әдетте оң қол ережесі бойынша аударма бағытына сәйкес келеді. Яғни, айналу сағат тілі бойынша болса, жылжу көрерменнен алшақтайды. φ = 180° болмаса, бұрандалы жылжуды оның көлеңкесінен ажырату қажет. Айналудан айырмашылығы, оң және сол жақ бұрандалы операциялар әртүрлі топтарды жасайды. Оське айналу мен осы оське перпендикуляр бағыттағы аударманың комбинациясы параллель ось бойынша айналу болып табылады. Дегенмен, ось бойымен нөлден өзгеше аударма векторы бар бұрандалы операцияны осылай қысқартуға болмайды. Сондықтан, кез келген аудармамен біріктірілген айналудың әсері – бұл жалпы мағынада бұрандалы операция, ал ерекше жағдайларда – таза аударма, таза айналу және сәйкестік. Бұл 3D кеңістігіндегі барлық тікелей изометриялар. Кристаллографияда бұрандалы осьтік симметрия – бұл ось маңында айналу және кристаллды өзгеріссіз қалдыратын сол оське параллель аударманың комбинациясы. Егер φ = 360°/n болса, мұндағы n – оң бүтін сан, онда бұрандалы осьтік симметрия аудармалық симметрияны білдіреді, оның аударма векторы бұрандалы жылжудың n еселенгеніне тең. Кеңістік топтары үшін, ось маңында 360°/n бұрышқа айналу, ось бойымен аудармамен біріктіріледі, бұл аудармалық симметрияның қашықтығының n-ге бөлінген еселігіне тең. Бұл еселік әріппен көрсетіледі. Мысалы, 63 – бұл 60° айналу, тор векторының 1/2 бөлігіне аудармамен біріктірілген, яғни, бұл ось маңында 3 есе айналу симметриясы бар екенін көрсетеді. Мүмкіндіктер: 21, 31, 41, 42, 61, 62, 63 және олардың энантиоморфтық түрі – 32, 43, 64, 65. Егер n бұрандалы ось болса және g – n мен m-нің ең үлкен ортақ бөлгіші болса, онда g еселі айналу осі де болады. n/g бұрандалы операция орындалғанда, жылжу m/g-ға тең болады, бұл бүтін сан болғандықтан, 360°/g бұрышқа айналу кезінде тордың эквивалентті нүктесіне жетуге болады. Сондықтан, 4, 6 және 6 – екі есе айналу осін жасайды, ал 6 – үш есе айналу осін жасайды. Дискретті емес бұрандалы осьтің изометрия тобында белгілі бір ось маңында айналу мен ось бойымен пропорционалды аударманың барлық комбинациялары бар (рифлингте пропорционалдық коэффициент бұрылу жылдамдығы деп аталады); әдетте, бұл бірдей ось маңындағы k есе айналу изометрияларымен (k ≥ 1) біріктіріледі; изометриялар астындағы нүктенің бейнесі k есе спираль құрайды; сонымен қатар, тік қиылысатын ось маңында 2 есе айналу болуы мүмкін, демек, мұндай осьтердің k есе спиралі пайда болады.