Кіріспе

2008-2013 жылдар аралығында Кипр президенті болған Димитрис Христофиас (Δημήτρης Χριστόφιας; 29 тамыз 1946 – 21 маусым 2019) – кипрлік саясаткер, 2008-2013 жылдар аралығында Кипр президенті қызметін атқарған. Бұрын ол 2001-2008 жылдар аралығында Өкілдер палатасының төрағасы, ал 1988-2009 жылдар аралығында Еңбекшілердің прогрессивті партиясының бас хатшысы болды. 2007 жылғы әлемдік қаржы дағдарысына жауап беруге белсенді кірісіп, зейнетақы мен ең төменгі жалақыны арттыратын, халыққа кең қолдау көрсеткен әлеуметтік бағдарламаны жүзеге асырды. Дегенмен, өкілеттігі аяқталған соң, елдің банк жүйесі құлдырады. Банктерді кінәлап, аралды қалпына келтіру үшін оларға салық салуға тырысты, бірақ бұл заң жобасын қабылдата алмады. Бірігу келіссөздерінің нәтижесіз аяқталғанын да айта отырып, ол қайта сайлануға түспейтінін мәлімдеді, Кипр тарихында алғаш рет президенттікке екінші мерзімге кандидат болмаған басшы болды. Ол Кипр және Еуропалық Одақтың тарихындағы жалғыз коммунистік мемлекет басшысы болып қала береді.

Ерте өмір

Деметрис Христофиас 1946 жылғы 29 тамызда Британдық Кипрдің Като Дикомо қаласында грек кипрлігі отбасында дүниеге келді. Оның әпкесі өмірін сақтап қалған бүйрек трансплантациясы үшін оған өз бүйрегін сыйға берген. Ол 1964 жылы бітірген Никосия коммерциялық лицейінде орта білім алды. Ол бес жыл Мәскеуде оқып, Ресей Ғылым академиясынан тарих ғылымының докторы ғылыми дәрежесін алды. Бұл үшін Христофиас Пападопулос партиясының қолдауын алды. Христофиас сайлауда 53,37% дауыспен жеңіске жетті. Сәттілікке жеткен соң ол Кипрдегі британдық әскери базаларды жабуды қолдайтынын мәлімдеді және Кипр мәселесін шешу үшін келіссөздерді қайта бастауға уәде берді. Никосиядағы көпшілік алдында сөйлеген сөзінде ол "екі қауымның мүддесі үшін маңызды ынтымақтастық" күтетінін айтты. Христофиас 2008 жылғы 28 ақпанда Өкілдер палатасында өткен салтанатты шарада президенттік жарғыға қол қойды, сонда ол "[өз] үкіметінің басты басымдығы Кипр мәселесін шешу болады" деп уәде берді. Коммунист екендігімен мақтан тұтса да, ол еркін нарық экономикасына араласпайтынын айтты. Кипрден тыс жерлерде оның коммунистік көзқарастары мен Мәскеуде алған біліміне көп көңіл бөлінгенмен, сайлаушылар Кипр мәселесін шешуді көбірек маңызды санады. Христофиас өзінің үкіметін 2008 жылғы 29 ақпанда тағайындады. Оның алғашқы үкіметі – өзінің АКЕЛ партиясы, Мариос Гароянның Демократиялық партиясы және Яннакис Омирудың Әлеуметтік демократия қозғалысы арасындағы коалиция болды. Христофиас Мехмет Али Талатпен Кипрдің екі аймақтық федеративтік мемлекет ретінде қайта бірігуі туралы келіссөздерді бастады, бірақ оның грек кипрліктерінің мұндай жоспарды мақұлдауына деген үміті 2009 жылғы Солтүстік Кипрдің парламенттік сайлауында ұлтшылдардың жеңісімен күйреп кетті. 2011 жылғы 3 қазанда Эвангелос Флоракис теңіз базасындағы жарылысқа қатысты тергеудің нәтижелері жарияланды, оқиғаға кінәлі ретінде президент Христофиас көрсетілді, ол жарылысқа "жеке және институционалдық жауапкершілік" тартты. Христофиас тергеу нәтижелерін қабылдамады және трагедияға қатысты жеке жауапкершілігін жоққа шығарды. Алты күннен кейін полиция "полиция бас штабының тергеу бөлімінің басшысы дайындаған" есебінде 12 адамды соттау ұсынылды; полиция өз есебімен Президенттік резиденциясының қызметкерлерін қорғауға тырысқаны туралы айыптауларды жоққа шығарды, керісінше "полиция өз міндеттерін "әділетті және объективті" орындайды" деп мәлімдеді. Полиция сондай-ақ "кімді және қанша адамды сотқа беруді ұсынамызды айтудан сақтық таныттық, өйткені сотқа кімдері тартылатыны туралы соңғы шешім Бас прокурордың құзырында, біз Бас прокурордың кейінде дәлелдер жеткіліксіз деп табатын адамды жамандағымыз келмейді" деп хабарлады. Президенттік қызметінің кезеңінде Христофиас аралды қайта біріктіру жөніндегі келіссөздерді жаңартуға уәде берді, бұл оның үкіметінің басты басымдығының бірі болды. Оның күш-жігері қайта бірігуге әкелмегенімен, үлкен жетістіктерге қол жеткізілді, мысалы, жедел жәрдем машиналары мен жұмысшылар шекарадан өте алды, сауда дамыды және сенімділік шаралары енгізілді. Өкімет басында ол ең төменгі жалақы мен зейнетақыны көтерді, бірақ оның әлеуметтік саясаты 2012-2013 жылғы Кипр қаржы дағдарысының салдарынан Кипр банк жүйесінің құлауына байланысты тоқтатылды. Еуропалық Одақ тек экономикалық үнемдеу саясатын қабылдау шартымен ғана көмек пакетін беруге келісті, бірақ Христофиас бұл шартқа қол қоймады. Ол дағдарысты Ресейден 2,5 миллиард еуро көлеміндегі несиемен шектеуге тырысты, сонымен қатар жекешелендіру схемасына қарсы болды. Ол сондай-ақ парламентте қарсылыққа тап болды, онда оның партиясы орындардың үштен бірін ғана иеленді, ал көптеген саясаткерлер дағдарысқа жауапты банктерге салықты көтеру туралы оның ұсынысын қабылдаудан бас тартты. Христофиас 2012 жылғы 14 мамырда аралды қайта біріктіру жөніндегі келіссөздердегі тұйықталуға байланысты келесі жылы екінші мерзімге сайлауға түспейтінін мәлімдеді. Ол 2013 жылғы 28 ақпанда президенттік сайлаудан кейін қызметтен кетті және қайта сайлауға түспеген жалғыз Кипр президенті болып қала береді.

Жеке өмір

Кристофиас Мәскеуде оқып жүргенде Елси Чиратумен танысты және 1972 жылы үйленестер алдында бірге Кипрге оралды. Ана тілі грек тілі болғанмен, ол ағылшын және орыс тілдерін де жақсы білген. 21 маусымда 72 жасында дүние салды. Кейіннен ұлттық аза тұру кезеңі жарияланды және мемлекеттік жерлеу рәсімі болды.