Кіріспе

Грекиялық және аргентиналық бизнес магнаты (1906–1975)

Аристотель Сократ Онассис (/oʊ/'/n//æ//s//ɪ//s/, /USalso// /'/n//ɑː// /; Αριστοτέλης Ωνάσης, ; 20 қаңтар 1906 – 15 наурыз 1975) – грек және аргентиналық бизнес магнаты. Ол әлемдегі ең ірі жеке меншік кеме флотын құрап, әлемдегі ең бай және танымал адамдардың бірі болды. Онассис Осман империясының Смирна қаласында дүниеге келді және 1922 жылы Смирнаның өртелуінен кейін отбасымен бірге қаладан Грекияға қашып кетті. Ол 1923 жылы Аргентинаға көшіп, темекі саудасымен айналысып, кейіннен Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеме иесі болып қалыптасты. Монакоға көшіп келген соң, Онассис SBM және оның Монте-Карло казиносына иелік ету арқылы елдің экономикалық бақылауы үшін Ренье III князімен күресті. 1950 жылдардың ортасында ол Сауд Арабиясымен мұнай тасымалдау туралы келісім жасауға тырысты және кит аулау экспедицияларына қатысты. 1960 жылдары Онассис грек әскери хунтасымен ірі инвестициялық келісім – «Омега жобасы» – жасауға ұмтылды және 1957 жылы өзі құрған «Олимпик Эйрвейз» әуе компаниясын сатты. 1973 жылы ұлы Александрдың қазасы оған ауыр соққы болды және ол екі жылдан кейін қайтыс болды.

Анатолия

Аристотель Сократ Ониссис 1906 жылы Анатолиядағы Смирна (қазіргі Измир, Түркия) портының маңындағы Каратаста грек ата-анасы Сократ Ониссис пен Пенелопа Дологлу отбасында дүниеге келді. Аристотельдің Артемида есімді бір әпкесі және әкесі Пенелопаның қайтысынан кейін (1912) екінші рет үйленгеннен туған Каллирой мен Меропа есімді екі жарты әпкесі болды. Сократ Ониссис сәтті кеме жүргізу кәсіпкері болды және балаларын беделді мектептерге жіберді. Аристотель 16 жасында жергілікті евангелистік грек мектебін бітірген кезде төрт тілде сөйледі: грек (ана тілі), түрік, испан және ағылшын тілдерінде. Смирна Бірінші дүниежүзілік соғысында одақтастардың жеңісінен кейін қысқа мерзімге Грекияның басқаруында болды (1919–1922), бірақ содан кейін Греко-түрік соғысы (1919–1922) кезінде Түркия қайтадан басып алды. Ониссис отбасының көптеген мүліктері жоғалды, нәтижесінде 1922 жылы Смирнаның Ұлы өртінен кейін олар Грекияға қашқан босқындарға айналды. Осы кезеңде Ониссис үш ересегінен, әйелінен және күйеуінен, Хрисостомос Кониялидис пен олардың қызынан айырылды. Олар Ахисар қаласындағы шіркеуде өртеніп кетті, онда 500 христиан Смирнаның Ұлы өртінен паналау іздеп келген. 1922 жылғы Кіші Азиядағы апат Ониссис отбасы үшін ауыр соққы болды. Әкесі түрмеге қамалып, бизнесі түріктерге өтті. Отбасының қалған бөлігі Грекияға қашып, босқындар лагерінде тұруға мәжбүр болды.

Аргентина

1923 жылы Ониссис қапшығында 250 доллармен Стамбулға қайтып келді. Сол жылдың тамызында ол Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласына Нансен паспортымен жетіп, британдық United River Plate Телефон компаниясында телефон операторы болып жұмысқа орналасты. Бұл қызметін атқарысымен қатар, Aduanas Argentinas-та сауда және портық әкімшілік салаларын оқыды. Кейіннен ол кәсіпкерлікпен айналысып, Аргентинаның импорт-экспорт компаниясын құрды, өз ісін бастап, Аргентинаға ағылшын-түрік темекісін импорттау арқылы зор байлыққа ие болды. 1929 жылы Аргентина азаматтығын алды. Буэнос-Айрестегі оның ең маңызды жетістігі – кемелер империясын құру және Грек мәдениет қорын құру болды. Бұл қор жастарға стипендия берумен және Аргентина, Грекия, Монако және АҚШ арасында академиялық халықаралық алмасу бағдарламасын ұйымдастырумен айналысты; бағдарламалар Оннасис қорының қаржыландыруымен және басқаруымен жүзеге асырылды, ал кейіннен оның қызы Кристина Оннассистің басшылығында болды.

Теңіз қатынасы

Онассис жүк және танкерлерден тұратын флот құрды, ол ақырында жетпістен астам кемеге жетті. Флоттың көп бөлігі иелерінің елдеріне қарағанда заңдары мен ережелері жұмсақ болған ыңғайлы тулар астында жұмыс істеді. АҚШ сияқты елдердегі қатаң ережелер, жоғары жалақы мен қауіпсіздік стандарттарын қамтамасыз етсе, ішкі бағыттарға қол жеткізуге мүмкіндік берді, онда тасымалдау тарифтері жоғарырақ болғанмен, пайдалану шығындары айтарлықтай жоғары еді. Халықаралық теңіз тасымалында бұл кездегідей кең таралған практика бойынша, Онассистің флоты көбінесе Панама және Либерия туларын көтеріп, салық төлемей, төмен құнмен жұмыс істеді. Бұл және оның кәсіби білімі Онассиске өте бәсекелестік теңіз тасымалы нарығында үлкен пайда табуға көмектесті. Онассис Mobil, Socony және Texaco сияқты ірі мұнай компаниялары спот нарығы төмендегенге дейін белгіленген бағамен ұзақ мерзімді келісімшарттарға, яғни уақыттық жалдау шартына қол қойғанда үлкен пайда тапты. Онассис флотының жоғары тиімділігі көбінесе халықаралық теңіз тасымалын басқаратын стандарттарды елемеуіне байланысты болды. Мысалы, оның Либерияда тіркелген танкері 1970 жылы Нова-Шотландиядағы Чедабукто шығанағына мұнай төгіп, Канаданың Шығыс жағалауындағы ең ірі мұнай төгілуін тудырды (1989 жылы Аляскадағы Exxon Valdez төгілген мөлшерінің шамамен 25% құрады), содан кейін тергеу комиссиясы құрылды. Комиссияны Канада Ғылым Кеңесінің атқарушы директоры доктор Патрик Мактаггарт Коуэн басқарды және комиссия "Arrow" кемесінің шамалы ғана навигациялық жабдығы жұмыс істемейтінін анықтады: "радар кеме соқтығысқанға дейін бір сағат бұрын тоқтады; эхолот екі айдан бері жұмыс істемеді; ал гирокомпас батысқа қарай үш градусқа қателік көрсетті. Оқиға кезінде күзетте тұрған офицер, кемедегі үшінші офицердің "лицензиясы болмады" және экипаждың ешқайсысының навигациялық дағдылары болмады, тек капитан ғана, "онымен де күмәндануға негіз бар".

Монако

Оннасис 1953 жылы Жерорта теңізіндегі Монако княздығына келді және Панамадағы салық бейкентінде тіркелген фирмалар арқылы Монаконың Société des bains de mer de Monaco (SBM) акцияларын сатып ала бастады. Сол жылдың жазында ол ұйымды толық бақылауға алды. SBM-ді бақылауға алғаннан кейін Оннасис штаб-пәтерін Монаконың Остенде даңғылындағы Ескі спорт клубына көшірді. SBM Монакодағы маңызды мүліктердің иесі болды, оның активтеріне Монте-Карло казиносы, Монако яхт клубы, Париж қонақ үйі және елдің үштен бір бөлігі кірді. Оннасистің SBM-ді иеленуі Монаконың билеушісі, принц Рейньер III тарапынан жылы қабылдалды, себебі елге инвестициялар қажет еді. Бірақ Франция президенті Шарль де Голльдің Монакоға бойкот жариялағаннан кейін 1962 жылы Оннасис пен Рейньердің қарым-қатынасы нашарлады. Оннасис пен Рейньер Монаконың болашағы туралы әртүрлі көзқарастарға ие болды. Оннасис елдің эксклюзивті демалыс орны ретінде қалуын қаласа, Рейньер жаңа қонақ үйлер салып, туристер ағынын арттыруды жоспарлады. Францияның әрекеттерінен кейін Монако салық бейкенті ретінде бұрынғыдай тартымды болмай қалды, сондықтан Рейньер Оннасисті қонақ үйлер салуға инвестиция жасауға шақырды. Оннасис Рейньердің басқа бәсекелес қонақ үйлерге рұқсат берілмейтініне кепілдік беруінсіз қонақ үйлерге инвестиция салуға құлықсыз болды, бірақ екі қонақ үй мен тұрғын үй кешенін салуға уәде берді. Рейньер Оннасиске кепілдік беруден бас тартып, қонақ үй жобасын вето құқығы арқылы тоқтатып, телеарнада SBM-ді «сенімсіздікке» ұқсас әрекеттер жасады деп айыптап, ишара түрде Оннасисті сынады. Рейньер мен Оннасис компанияның бағыты бойынша бірнеше жыл дауласты, және 1966 жылдың маусымында Рейньер SBM-де 600 000 жаңа акция құру жоспарын бекітті, олар мемлекеттік меншікте мәңгілік сақталуға тиіс болды. Бұл Оннасистің үлесін 52%-дан үштен бір бөлігіне дейін төмендетті. Оннасис Монако Жоғарғы сотында акция құруға наразылық білдірді, оны конституцияға қайшы деп мәлімдеді, бірақ 1967 жылдың наурыз айында сот оның талабын қабылдамады. Сот шешімінен кейін Оннасис SBM-дегі үлесін Монако мемлекетіне сатты және елден кетіп қалды. Франк Брэдидің «Оннасис: Шарықатты өмір» кітабында айтылғандай, бұл мәселе туралы Оннасис: «Бізді алдады» деген сөздерді айтқан.

Сауд Арабиясы

1950 жылдардағы мұнай өрбу кезінде Онассис Сауд Арабиясының патшасымен танкерлермен тасымалдау туралы келісімді жасау үшін соңғы келіссөздер жүргізіп жатты. «Араб-Америка мұнай компаниясы» (қазіргі Сауд Арабиясының мұнай компаниясы, бірақ әлі де «Арамко» деп аталады) концессиялық келісім арқылы Сауд Арабиясының мұнайына монополиялық құқыққа ие болғандықтан, АҚШ үкіметі бұл танкерлік келісімге алаңдады. 1954 жылға қарай, Сауд Арабиясына қатысты АҚШ саясаты, АҚШ-тың «ерекше жағдайын» күшейтумен қатар, Сауд үкіметі мен Онассис арасындағы келісімді, оның танкерлерімен Сауд Арабиясының мұнайын тасымалдау туралы, «жоюға барлық қажетті шараларды қабылдау» және «қай жағдайда болсын, келісімді күшсіз ету» болды. [Дереккөз 128] Бұл келісім американдық мұнай компанияларының Сауд Арабиясының мұнайына монополиялық бақылауын тоқтатуға мүмкіндік берген еді, бірақ АҚШ үкіметі оған кедергі келтірді. Осы себепті ол АҚШ үкіметінің назарында болды және 1954 жылы ФБР Онассисті АҚШ үкіметін алдау айыбымен тергеді. Ол АҚШ туын көтеріп жүретін барлық кемелердің АҚШ азаматтарына тиесілі болуын талап ететін теңіз заңдарының азаматтық ережесін бұзды деген айып тағылды. Онассис кінәсін мойындап, 7 миллион доллар төледі.

Киттер аулау

1950-1956 жылдар аралығында Онассис Оңтүстік Американың батыс жағалауында кит аулауда табысқа жетті. Оның алғашқы экспедициясы 4,5 миллион АҚШ доллары таза пайда әкелді. Халықаралық келісімдер киттердің саны, мөлшері және аулау мерзімін шектеді. Онассистің фабрикалық кемесі мен оған ілесіп жүрген кит аулау кемелері бұл шектеулерге көңіл бөлмеді. Норвегиялық кит аулау газеті теңізшілердің куәліктеріне негізделген айыптаулар жасады, мысалы, Olympic Challenger фабрикалық кемесінде жұмыс істеген Бруно Шалагеке берген куәлік: "Кеше өлтірген 124 киттің жаңа етінің бөліктері әлі де палубада жатыр. Олардың арасында тек біреуін ғана ересек деп санауға болады. Гарпунның жететін қашықтығына келген барлық жануарлар қанды қырғынмен өлтірілді." 1954 жылы Перу үкіметі Онассистің флоты Перу жағалауынан 200 миль қашықтықта рұқсатсыз кит аулап жүргенін мәлімдеді және оларды тоқтату үшін әскери кемелерді жіберді. Перу әуе күштерінің ұшақтары да жіберіліп, фабрикалық кемеге жақын жерде жарылған бомбалар тастады. Флоттағы көптеген кемелер перулық кемелерге түсіріліп, Пейтаға жеткізілді, онда олар қамауға алынды. Бұл кәсіп 8,5 миллион долларға Жапонияның ең ірі кит аулау компанияларының бірі – Киокуё Хогеи Кайша кит аулау компаниясына сатылғаннан кейін аяқталды. Норвегия билігі Хьялмар Шахттің Онассистің кит аулау бизнесіне қатысы бар деген күдікке ілікті. Шахт бұрын Онассистің Сауд Арабиясымен жасаған мәмілелерімен байланысты болған.

Olympic Airways әуе компаниясы

1956 жылы грек әуе компанияларының көпшілігі экономикалық қиындықтарға тап болды, нәтижесінде TAE сияқты компаниялар ереуілдерге және ақша тапшылығына ұшырады. Грекия үкіметі осы және басқа компанияларды жеке секторға беруге шешім қабылдады, және 1956 жылдың 30 шілдесінде Онасис грек әуе тасымалы саласына операциялық құқықтарды беретін келісімшартқа қол қойды. Келіссөздер кезінде Онасис авторлық құқық мәселелеріне байланысты логотипінде бес Олимпиада сақинасын пайдалана алмайтынын естігенде, жай ғана алтыншы сақинаны қосуға шешім қабылдады. Операция 1957 жылы бір DC-4, екі DC-6 және 13 DC-3 ұшағымен тиімді басталды. Келесі жылы 244 000 жолаушы тасымалданды. Келісім 1974 жылдың 10 желтоқсанына дейін сақталды, онда бірқатар факторлар (атап айтқанда, ереуілдер сериясы, жолаушылардың жетіспеуі, жанармай бағасының өсуі және жаңа грек үкіметінің Olympic Airways компаниясына қызметкерлерді жұмыстан босатуға тыйым салған заңы) Онасисті келісімшартты тоқтатуға итермеледі. Осы оқиғадан кейін Olympic Airways компаниясының жоғары лауазымды директоры Пол Иоаннидис Онасис туралы былай деді: "Шын мәнінде, ол Olympic Airways компаниясынан бас тартуды қалаған жоқ. Ол әуе компаниясына ие болуды қызықты санады. Ол осымен мақтан тұтты. Бұл оның жеткенігі еді. Ол теңізге үйленген, бірақ Олимпиада оның сүйіктісі болды. Біз оның теңізде тапқан ақшасын аспандағы сүйіктісімен бірге жұмсайтынын айтатынбыз". Онасистің Olympic Airways басшылығындағы кезеңі, оның оқытуға және заманауи технологияларды сатып алуға салған инвестицияларының арқасында алтын ғасыр деп танылады. Мысалы, 1959 жылы ол De Havilland компаниясымен төрт Comet 4B ұшағын сатып алу туралы келісімге қол қойды. Онасис сондай-ақ қызмет көрсету сапасына назар аударғанымен белгілі болды, бұл оны бірінші сынып бөлімінің тамақтану қызметі үшін алтын жалатылған ыдыстар мен шамдар сатып алуға әкелді. 1974 жылы, Онасистің компаниямен байланысының соңғы жылы, Olympic Airways 2,5 миллион жолаушыны тасымалдады және 7 356 адам жұмыс істеді. Ол кезде Olympic Airways компаниясына иелігі Онасисті әлемде жеке әуе компаниясына ие болған екі адамның бірі ретінде көрсетті, екіншісі – TWA компаниясының Говард Хьюз.

Инвестициялар

Оннасис Грекияның ұлттық әуе компаниясын жекешелендіруге қатысып, 1957 жылы жекешелендірілген Olympic Airways (қазіргі Olympic Air) компаниясын құрды. Оның капиталының үштен бір бөлігі АҚШ, Таяу Шығыс және Венесуэладағы мұнай компанияларындағы акциялар құрады. Ол сонымен қатар бес құрлықтағы 95 көпұлтты компанияны бақылауға мүмкіндік беретін қосымша акцияларға ие болды. Аргентина мен Уругвайда алтын өңдеу заводтары, Латын Америкасындағы әуе компаниясының үлкен үлесі және Бразилияда 4 миллион долларлық инвестициялар оның меншігінде болды. Одан басқа, ол Olympic Maritime және Olympic Tourist сияқты компанияларға, Персиядағы химиялық компанияға, Париж, Лондон, Монте-Карло, Афина және Акапулькодағы пәтерлерге, Оңтүстік Франциядағы сарайға, Манхэттендегі 52 қабатты Олимпиада мұнарасына, Саттон-плейстегі тағы бір ғимаратқа, Olympic Airways және әуе навигациясына, Скорпиос аралына, Кристина О сәнді яхтасына және әлемнің 217 банкісіндегі депозиттік шоттар мен қазыналық шоттарға ие болды.

Омега жобасы

1968 жылдың қазан айында грек әскери хунтасы кезінде және Жаклин Кеннедиге үйленгеннен кейін көп ұзамай, Ониссис Грекияда мұнай өңдеу зауыты мен алюминий қорыту зауытын қоса алғанда, маңызды өнеркәсіптік инфрақұрылымды құруға бағытталған 400 миллион долларлық инвестициялық бағдарлама – «Омега» жобасын іске қосуды жариялады. Онассис грек диктаторы Георгиос Пападопулостың осы жобаға көмектесуі үшін оған вилласын пайдалануға берді және әйеліне киім сатып алды. Жобаны американдық First National City банкі қаржылық тұрғыдан қолдады, бірақ Онассистің американдық қаржы демеушілері оның қолайсыз талаптарынан кейін шаршады. Афиналық журналист Хелен Влахос сияқты адамдар жобаны қатты сынады. Тағы бір грек полковнигі Николаос Макарезос Ониссистің бәсекелесі Ставрос Ниархостың ұсынған келісімін артық көрді, нәтижесінде жоба екеуі арасында бөлінді. Сәтсіздіктің себебі, ішінара, әскери хунтаның ықпалды тұлғаларының қарсылығы болды, мысалы, Экономикалық үйлестіру вице-министрі Иоаннис Орландос Родинос, ол Ниархосқа қарағанда Ониссистің ұсыныстарына қарсы шықты.

Атина Ливанос

Оннасис 1946 жылғы 28 желтоқсанда кеме қатынасының магнаты Ставрос Г. Ливанос пен Ариетта Зафиракидің қызы Атина Мэри "Тина" Ливаносқа үйленді. Ливанос некеде тұрғанда 17 жаста болса, Оннасис 40 жаста еді. Ониссис пен Ливаностың Нью-Йоркте туған екі баласы болды: Александр (1948–1973) және Кристина (1950–1988) қыздары. Оннасис өзінің әйгілі супер яхтасына қызының есімін берді. Оннасис үшін Афинамен некелесу оның амбицияларының орындалуы ғана емес, сонымен қатар, үйленуінің қайын атасына және Оннасисті өте төмен бағалаған ескі грек дәстүрлерін ұстанатын адамдарға соққы болғанын сезінді. 1950 жылдардың ортасына қарай жұбайлар көбінесе ажырасып кетті, ал неке Ливаностың Кап-д'Антибтағы үйлерінде, Шато-де-ла-Кроеде досымен бірге жатқанда тапқаннан кейін аяқталды. Кейін үйді Оннасистің інісі және бизнес бәсекелесі Ставрос Ниархос сатып алды, ол оны әйелі Евгения Ливаносқа, Афинаның әпкесіне сыйлады. Оннасис пен Ливанос 1960 жылғы маусымда Оннасистің Мария Калласпен кеңінен танымал болған қарым-қатынасы кезінде ажырасты.

Мария Каллас

Онассис пен операның әйгілі сопраносы Мария Каллас екеуі үйленген күйінде болса да, махаббатқа берілді. Олар 1957 жылы Эльза Максвелл ұйымдастырған Венециядағы кеште танысты. Осы алғашқы кездесуден кейін Онассис Спайрос Скоурасқа: "Бізді табиғи қызығушылық тудырды, соңғы сауалда біз әлемдегі ең танымал гректер едік", - деді. Каллас пен Онассис екеуі де өз жұбайларынан ажырасты, бірақ бірін-біріне үйленбеді, алайда олардың қарым-қатынасы көп жылдар бойы жалғасты. Онассис қайтыс болғаннан кейін, ол өмірінің соңына дейін жыл сайын 150 000 АҚШ доллары көлемінде қаржы алды. Бұл неке шарты Тед Кеннедимен талқыланды. Онассис қайтыс болғаннан кейін Кристина Джеки Онассиске 25 миллион доллар төледі, оның шарты Джеки Онассистің өсиетіне наразылық білдірмеу болды. Олардың некеде болған кезінде жұбайлар алты түрлі тұрғын үйлерде тұрды: Нью-Йорктегі Fifth Avenue, 1040 мекенжайындағы 15 бөлмелі пәтер, Нью-Джерсидегі жылқы шаруашылығы, Париждегі Ave. Foch көшесіндегі (88 Avenue Foch) пәтер, Афинадағы үй, Скорпиос аралындағы (Грекиядағы жеке арал) үй және оның «Кристина О» яхтасы.

Өлім және мұра

Онассис 1975 жылғы 15 наурызда 69 жасында Париждегі Америка ауруханасында (Франция, Нойи-сюр-Сен) өмірінің соңғы жылдарында ауырған миастения гравис салдарынан туындаған тыныс алу жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Онассис өзінің ұлы Александр С. Онассистың құрметіне арналған қайырымдылық қорын құрды, ол Онассистің мүлкінің 45% -ын алды. Оның қалған мүлкі қызы Кристинаға берілді. Кристинаның үлесі кейін оның жалғыз қызы Атинаға өтті, сол кезде Атина әлемдегі ең бай әйелдердің біріне айналды. Жаклин Онассис та мүліктен өз үлесін алды, оның құны шамамен 10 миллион доллар (басқа дереккөздерде 26 миллион доллар деп көрсетілген), бұл туралы оның қайын інісі Тед Кеннеди келісімге келді. Оның серігі Морис Темпельсманның қаржылық басқаруымен бұл сома бірнеше жүз миллион долларға дейін өскені хабарланды. Онассистің денесін тасымалдаған Boeing 727 ұшағы кейін американдық инженердің 100 000 АҚШ долларына сатып алынып, Орегон штатының Хиллсборо қаласында дәстүрден тыс жеке тұрғын үйге айналдырылды.