Кіріспе

1805 жылғы үшінші коалиция соғысы кезінде болған шайқас. 1805 жылдың 14 қазанында өткен Эльхинген шайқасында Мишель Ней басқаратын француз әскері Иоганн Зигмунд Риш бастаған австриялық корпусты жеңіліске ұшыратты. Бұл жеңіліс Австрия армиясының көп бөлігін Франция императоры Наполеон Бонапарт әскерімен Ульм бекінісінде қоршап алды, ал қалған бөлімдері шығысқа қарай қашқан. Көп ұзамай Ульмде қоршауда қалған австриялықтар тәлімдеді, ал француздар қалған австриялық күштердің көп бөлігін талқандап, Ульм жорығын аяқтады. 1805 жылдың қыркүйек айының соңы мен қазан айының басында Наполеон Карл Мак фон Либерих басқаратын Бавариядағы австриялық армияны алып қоршауға алды. Австрия армиясы Дунай өзенінің оңтүстігіндегі Ульмге жақын орналасқанда, француз армиясы өзеннің солтүстік жағымен батысқа қарай жылжыды. Содан кейін Наполеонның әскері өзенді Ульмнің шығысында кесіп өтіп, австриялықтардың Венаға қарай шегіну жолын кесті. Қауіпті сезінген Мак өзеннің солтүстік жағына шығуға тырысты, бірақ жалғыз француз дивизиясы оның алғашқы әрекетін тоқтатты. Жауының тұзақтан қашуы мүмкін екенін түсінген Наполеон Нейге өзеннің солтүстік жағалауына өтуді бұйырды. Нейдің үлкен корпусы Эльхингенде Риш корпусына шабуыл жасады. Француздар биіктіктерді басып алып, австриялық сарбаздарды батысқа қарай Ульмге қарай ығыстырып, көптерін тәлімдеуге мәжбүр етті. Австриялықтардың бір бөлігі солтүстік жағалауда қашып жүргенімен, Риштің қолбасшылығының жойылуы Мак армиясының басым бөлігі Ульмде толық қоршауда қалғанын білдірді.

Өмірбаян

8 қыркүйекте фельдмаршал лейтенант Карл Мак пен фельдмаршал лейтенант Австрияның эрцгерцогы Фердинанд Эсте армиясы Инн өзенінен өтіп, Бавария электоратына басып кірді. Мак қазан айының соңына дейін Аугсбургке жақын Лех өзенінде 88 батальон мен 148 эскадрилья орналастыруды жоспарлады. Францияға қарсы Австрияға қосылуға шақырылған Баварияның курфюрсті Максимилиан IV Иосиф, Франциямен жасасқан құпия келісіміне сәйкес, әскерін солтүстікке, Майн өзеніне көшірді. 12 қыркүйекте австриялықтар Мюнхенді басып алған кезде Мак шешімін өзгертті және бұрынғы жоспарын тастады. Ол әскерін батысқа қарай Илер өзеніне шоғырландыруды шешті, осылайша Қара Орман арқылы келетін француз шабуылына тойтарыс бере алатын болады. Жаңа стратегиясының бөлігі ретінде фельдмаршал лейтенант Францо Елачичті (сондай-ақ Франц Елачичті) фельдмаршал лейтенант эрцгерцог Иоаннның Тироль армиясынан Констанц көліне көшуге бұйрық берді. Мак қыркүйек айының соңына дейін Ульм маңында 50-55 мың әскерін жинауды күтті. Елачич сол жақ фланкті 11 000 сарбазбен қорғайтын болды, ал фельдмаршал лейтенант Михаэль фон Кинмайердің 12 000 адамдық корпусы Ингольштадттан бавариялықтарды бақылайтын еді. Алайда, жоспарлардың өзгеруі Австрия армиясының жабдықтау жүйесін дүрліктірді. Ауа райы нашарлаған сайын, аурулар мен дезертирлік әскер санын азайта бастады. Армияның номиналды қолбасшысы эрцгерцог Фердинанд пен Мактың штаб бастығы генерал-майор Антон Майер фон Хельденсфельд әскердің бастапқы жоспарланған Лехте тоқтауын талап етті. Қыркүйек айының соңына қарай Мак пен Фердинанд арасындағы қарым-қатынас нашарлап, екеуінің арасындағы барлық байланыс жазбаша түрде жүргізілді. Фердинанд пен Майер император Франциск II-ге шағымданды. Император Италия армиясына қолбасшылық еткен фельдмаршал эрцгерцог Карлдан кеңес сұрады және Мак стратегиялық қателік жасап жатыр деп ескертілді. Дегенмен, император Макты толық қолдап, Майерді лауазымынан босатты. Мактың әскері Илерде жинала бастады. Маршал Жан Батист Бернадоттың I корпусы, дивизия генерал-офицері Огюст Мармонттың II корпусы, маршал Луи Давудың III корпусы, маршал Николя Сульттің IV корпусы және маршал Нейдің VI корпусы шығысқа, содан кейін оңтүстік-шығысқа, содан кейін оңтүстікке қарай жылжыды. 5 қазанда Кинмайер француздардың Дунайдың солтүстігіндегі Ансбахта екенін хабарлады. Екі күннен кейін француздар Дунайды кең фронтпен кесіп өтіп, оңтүстікке жылжыды. Осы кезде Мактың әскері төрт корпусқа бөлінді. Елачич Ульмнің оңтүстігінде 16 жаяу әскер батальонында, алты егер ротасында және алты атты эскадрильяда 15 000 сарбазға ие болды. Шварценберг князі фельдмаршал лейтенант Карл Филипп Ульмде 28 батальон мен 30 эскадрильяға қолбасшылық етті. Фельдмаршал лейтенант Франц фон Вернектің Гюнцбургке жақын жерде 30 батальоны мен 24 эскадрильясы болды. Ингольштадт маңында Кинмайердің командасы 19 батальон мен 34 эскадрильядан тұратын. Ақылсыздықпен, Мак француз армиясының жақындауынан қашып құтылудың орнына Ульмді қорғауға шешім қабылдады. Мак француздарды тоқтату үшін фельдмаршал лейтенант Франц Ксавер фон Ауфенбергті бар болғаны 6 000 сарбазбен жіберді. Наполеон Даву мен Бернадотты Мюнхенге генерал Михаил Кутузовтың орыс армиясы мен Кинмайердің әскерлеріне қарсы күзетуге орналастырды. Император Сультты батысқа, Ульмнен оңтүстікке, Меммингенге жіберді. Мюрат, Ланнес, Ней, Мармонт және Император гвардиясы тікелей батысқа қарай Ульмге қарай жылжи бастады. Сол кезде Нейдің корпусы солтүстік жағалауда тұрды. 11 қазанда Мурат Нейге өз корпусын оңтүстік жағалауға көшіруге бұйрық бергенде, Ней ашуланып қарсылық көрсетті, бірақ бұл шешім қабылданбады. Нәтижесінде, Мак пен Шварценберг князі 25 000 сарбазымен сол күні Хаслах-Юнгинген шайқасында дивизия генерал Пьер Дюпонның жалғыз дивизиясына шабуыл жасады. Дюпонның 5 350 жаяу әскері, дивизия генерал-майоры Жак Луи Франсуа Деластр де Тиллидің 2 169 атты әскерімен бірге австриялықтармен тең күресті. Дюпонның күштері қырқылып, 1 400 адам қаза тапты, сонымен қатар 11 зеңбірек пен 2 ту ұсталды. Австриялықтардың 6 100 адам қаза тапты, жараланды және тұтқынға алынды. Алайда, Мак шайқаста жараланып, әскерімен бірге сол түні Ульмге қайтып келді. 12 қазанда Мак өзінің әскерін Шварценберг, Вернек, Елачич және фельдмаршал лейтенант Риш басшылығымен төрт корпусқа бөлді. Бөлімдер француз корпусына ұқсас ұйымдастырылды, бірақ Мак компоненттік бөлімдерді үнемі араластырып отырды. Сол күні Мак бір-біріне қайшы келетін бірнеше бұйрықтар берді. Ол Елачичке Тирольге оңтүстікке қарай жорық жасауды, Шварценбергке Ульмді ұстап тұруды және Вернекке солтүстікке қарай Хейденхайм-ан-дер-Бренцке, содан кейін Риш корпусының дивизиясы генерал-майор Иоганн Людвиг Алексиус фон Лаудон басшылығымен қозғалуды бұйырды. Бұдан кейін соғыс кеңесі өтті, онда Мак Ришті Дунай бойындағы барлық көпірлерді жоюға жіберуге шешім қабылдады. Бір болжам бойынша, Мактың Елачичті Тирольге жіберуінің нақты себебі Майерді құтылу болды, ол бригадаға жетекшілік етті. Тарихшы Фредерик Каган Мактың шатасқан болуы мүмкін немесе әскерін қашып кетуге мүмкіндік беру үшін әдейі шашыратып жібергенін болжады. Қалай болғанда да, Мак жақын арада бұрынғыдан ұқсас жаңа бұйрықтар берді. Риш 13-ші күні жолға шығып, Эльхинген бағытында су толып жатқан жолдармен жүрді. 13 қазанда бірнеше француз корпусы Дунайдың оңтүстік жағында батысқа қарай жылжыды. Наполеон әлі де Мактың күштерін өзеннің оңтүстігінде қоршауға үміттенеді. Австриялықтардың солтүстік жағалаудан қашып кетуі мүмкін екенін ол сезген жоқ. Сол күні Наполеон Нейден Дюпонның дивизиясы мен жақын маңдағы атты әскері ғана солтүстік жағалауда күшпен тұрғанын естіді. Француз императоры Ней мен маршал Иоахим Муратты күштерін келесі күні өзеннің солтүстік жағына ауыстыруға бұйырды. Сондай-ақ 13-ші күні Сульт генерал-майор Карл Шпанген фон Уйтернесс бригадасын Мемминген шайқасында талқандап, 16 қаза тапқан адамның құнымен 4 600 сарбазды тұтқынға алды.

Австрия әскерлері

13 қазанда Эльхингенге келгенде Риеш Лудонның Дунайдағы көпірді бақылау үшін француз күштерімен шайқасып жатқанын көрді. Француздарды жеңе алмайтынына көз жеткізіп, ол шайқасты тоқтатты және тек өзеннің солтүстік жағалауын қорғау үшін әскерлерін орналастырды, ал көпірді француздар оңтүстік жағалауын бақылауына беру үшін бұзылмаған күйінде қалдырды. Ол әскерлеріне Эльхингенде лагерь құруға пассивті түрде бұйрық берді. Кейген Риештің Мактың қабілетіне сенімі біткендіктен, одан белсенді әрекет ете алмағанын болжады. Риеш пен 8 мыңдық австриялық корпус Обер және Унтер-Эльхинген ауылдарының жанындағы биік жерді иеленді. Лодон мен генерал-майор Дэниел Месеридің басқаруындағы биіктіктерде 14 жаяу әскер батальоны, 11 атты әскер эскадрильясы және 12 артиллерия бөлімі орналастырылды. Жаяу әскер құрамына 15-ші Риезе жаяу әскер полкінен және 42-ші Эрбах жаяу әскер полкінен әрқайсысы төрт батальон, 8-ші архиепископ Людвиг жаяу әскер полкінен екі батальон және 1-ші Кайзер жаяу әскер полкінен бір батальон кірді. Атты әскер 6-шы Розенберг жеңіл атты әскер полкінен алты эскадрилья, 8-ші Хоэнцоллерн қирасиер полкінен үш эскадрилья және 2-ші архиепископ Франц қирасиер полкінен екі эскадрильядан тұрды.

Француздық шабуыл

Дюпон Тиллидің атты әскерімен Дунайдың солтүстігінде болды. Ней Лойсонның әскерін Риштің позициясының оңтүстігіндегі жартылай бұзылған көпір арқылы шабуылға салуды жоспарлады. Көпір қауіпсіз болғаннан кейін, Мурат көмекке атты әскерін жібереді. Ал Малхер Дунайды шығысқа қарай кесіп өтіп, содан кейін солтүстік жағалау бойымен батысқа қарай жылжуды жоспарлады. Сағат 8:00-де Ней Виллаттың бригадасының элиталық бөлімдерін көпір арқылы жіберді, олар көпір күзетшілерін жеңіп алды. Француз инженерлері көпірді жылдам жөндеп, Риш екі батальонды араласуға жібергенде, француздық күштердің артуына байланысты олар кері шегінді. Виллаттың бригадасы Кольберттің атты әскері мен он артиллериялық зеңбіректің қолдауымен австриялықтардың басты позициясына шабуыл жасады. Ней жеке басшылық етіп, 6-шы жеңіл атқыштар Эльчинген аббаттығын және Ober Elchingen-нің барлық бөлігін, кірпіш зауытынан басқасын жылдам басып алды. 39-шы полк австриялық атты әскерімен кері тартты, бірақ Лойсон Роге бригадасын көмекке шақырды. 69-шы полк Риштің әскерін Гроссер орманына кері тартуға көмектесті. Малхердің шығыстан және Дюпонның солтүстік-шығыстан жасаған қатерінен сескенген Риш кері шегіне бастады. Полковник Шарль, граф Лефевр Деснуэттің 18-шы драгун полкі 76-шы полктің мылтық атысынан әлсіретілгеннен кейін австриялық квадратты бұзды. Полковник Огюст Жан Габриэль де Коленкурдың 19-шы драгун полкі де қуғынға қосылды. Австриялықтардың соңғы атты шабуылы Роге бригадасымен тоқтатылды, содан кейін Кольберттің атты әскері қарсы шабуыл жасады.

Нәтижелер

Француздар 56 офицері мен 737 адамын қаза тапқан немесе жараланған деп мойындады. Олар 4 мың австриялықты және 4 зеңбіректі тұтқынға алды. Австриялықтардың қаза тапқандары мен жараланғандарының саны 2000-ға дейін жете алуы мүмкін. Риштің қалғандары Ульмге қайтарылды, онда олар Макпен бірге қоршауға түсті. 14 қазанда эрцгерцог Фердинанд атты әскер полкімен қаладан қашып кетті. Осы кезде Австрия армиясының үлкен бөлігі Наполеонның торынан тыс қалды. 20 қазанда Ульм шайқасында Мак 23 500 әскерімен және 60 зеңбірегімен капитуляциялады. Келесі бірнеше күндегі бірнеше шайқаста Мураттың қуғыны Вернек корпусының көп бөлігін және басқа қашып бара жатқан бөлімдерді талқандады. Француздар 16 қазанда Лангенауда фельдмаршал-лейтенант Хогенцоллерн-Хечингеннің дивизиясымен шайқасты. Келесі күні Мурат пен Дюпон генерал-майор Рудольф Синзендорфтың бригадасын Гербрехтингенде талқандап, 2500 австриялықты тұтқынға алды. 18 қазанда Мурат пен Ней Вернекті 15 000 әскерімен және 28 артиллериялық құралымен Трохтельфингенде капитуляцияға мәжбүр етті. Тек эрцгерцог Фердинанд, ханзада Гогенцоллерн, Шварценберг, фельдмаршал-лейтенант Игнац Гюлай және 12 атты әскер эскадрильясы Богемияға қашып кетті. Оңтүстікте француздар Австрия армиясының тағы бір бөлігін жойды, ол 13 қарашада Дорнбирнде 4 мың адамын маршал Пьер Ожеренің 15 мыңдық VII корпусына тапсырды. 1808 жылы Наполеон Нейге жеңісі үшін Эльчинген герцогы атағын берді.