Кіріспе

Ши Ле (; 274–17 тамыз 333), әдептілік аты Шилонг, сондай-ақ, қайтыс болғаннан кейін Мин императоры ретінде танымал, Қытайдың Цзе тайпасы бастаған Кейінгі Чжао әулетінің негізін қалаушы императоры. Бастапқыда ол Батыс Цзинь шенеуніктерімен құл ретінде сатылды, бірақ бостандыққа шыққаннан кейін көтеріліс бастауға көмектесті және ақырында Сионну тайпасы бастаған Хан Чжао әулетінің қуатты генералы болды. Ол Хан Чжао атынан Солтүстік Қытайдың көп бөлігін жаулап алды, бірақ аймақты өзінің бақылауында ұстады. 319 жылы Хан Чжао императоры Лю Яомен туындаған даудан кейін ол Хан Чжаодан бөлініп, өзінің мемлекетін құрды – Кейінгі Чжао (Лю Яо мемлекетінің атын Ханнан Чжаоға өзгерткендіктен, ол Бұрынғы Чжао деп аталды). 321 жылы ол Солтүстік Қытайдағы соңғы Цзинь билеушісі Дуань Пидиді, Мюронг Хуйден басқа, жеңді, ал 329 жылы Лю Яоны тұтқындап, Хан Чжаоны бағындырып, Батыс Қытайды да өзінің империясына қосты. Келесі 21 жыл бойы Кейінгі Чжао Солтүстік Қытайға үстемдік етті. Ши Ле талантты генерал ретінде танымал болды, бірақ тарихшылар оны жорықтарындағы шектен тыс қатыгездігі үшін сынады. Ол сондай-ақ, өзінің амбициялы және одан да қатыгез туысы Ши Хуға көп билік берді, ол Ши Ле қайтыс болғаннан кейін Ши Ле ұлы Ши Хоннан билікті тартып алды. Бұған қоса, Ши Ле 4-ғасырдағы Қытайда буддизмнің өркендеуіне үлкен үлес қосты, өйткені ол Кучан монахы Фотоденгке өз сарайында маңызды ықпал етуге мүмкіндік берді.

Ерте өмір

Ши Ле 274 жылы туған, бірақ Ши Ле деп аталмаған, әрине, Ши тегімен емес, өйткені сол кезде цзе тайпалары тегтерді қолданбаған. Оның нағыз аты Бэй (㔨) болуы мүмкін, ал басқа бір мүмкін аты Фуле (匐勒) еді. Оның әкесі Йеию (耶奕于) және әкесі Чжоухэчжу (周曷朱) кішкентай цзе басшылары болды, олардың тайпасы дәстүрлі түрде Бин провинциясында (并州, қазіргі Шаньси) тұрған. Ши Усян (武鄉, қазіргі Цзиньчжун, Шаньси) жерінде өсті. 303 немесе 304 жылдары Бин провинциясында зор ашаршылық болды, және цзе тайпалары ауыр зардап шекті. Ши Ле тайпасы тарап, босқындарға айналды. Ши және көптеген басқа цзе мен сюнну эркектері Цзинь шенеуніктеріне тұтқындалып, құл ретінде сатылды. Соңында ол Ши Хуан (師懽) деген адамға сатылды, бірақ Ши Хуан оның қабілетіне тәнті болғаннан кейін оны босатты. Кейін ол қарақшылардың басшысы болды, бір кезде Чэнду патшасы Сима Иннің әскери қолбасшыларының бірі Цзи Сангпен дос болды. Сима Ин сол кезде Йечэн қаласында орналасқан және Цзинь патшалық ұлдарының ең күштісі болды. 304 жылы Сима Ин қысқа ғана уақытқа тәжді мұрагер болып тағайындалды, бірақ кейін ағасы, Император Хуэймен бірге астана Луоянға қашуға мәжбүр болды және Хэцзянь патшасы Сима Ён оны тақтан түсірді. Оның көптеген бағыныштылары, соның ішінде Цзи және Гунсунь Фань (公孫藩) дезертирлік жасады, ал Гунсунь ақырында Сима Инды қалпына келтіру мақсатымен көтеріліс бастады. Цзи мен Ши екеуі де көтеріліске қосылды, және осы кезде ғана Цзи досына "Ши" тегін және "Ле" есімін берді. Гунсунь жеңіліп, өлтірілгеннен кейін, Цзи көтерілістің жетекшісі болды және Шиді өзінің басты генералы етіп тағайындады, енді мақсат – 306 жылы өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр болған Сима Иннің кектерін алу. Алайда, олардың көтерілісі, 307 жылы Йечэнды басып алып, Синьцай патшасы Сима Тэнгті (司馬騰) өлтіруде сәл табысқа жеткенімен, сол жылдың қысында жеңіліске ұшырады, ал Ши оның орнына Сима Иннің бұрынғы бағыныштысы Лю Юаньға қосылды. Лю Юань оны генерал етіп тағайындады.

Әскердің қолбасшысы ретінде

Келесі бірнеше жыл бойы Ши өзінің көшпелі жасағын, көбінесе өзі жинаған сияқты, Қытайдың орталық аймақтарында жетектеді, көптеген шайқастарда жеңіліске ұшырамаса да, аумақтарды басып алуға емес, тонауға көбірек қызығушылық танытты. Бірақ бастапқыда Ши, көптеген басқа аграрлық көтерілісшілерден өзгеше, әскеріне кеңесшілер мен офицерлер ретінде білімді адамдарды қабылдауға дайын екенін көрсетті және көптеген ізбасарларды, негізінен Цзе және басқа да хань емес этностардан, сондай-ақ кейбір хандардан да жинады. 310 жылы Лю Юань қайтыс болғаннан кейін Ши, Лю Юаньның ұлы және мұрагері Лю Конгтың билігіне бағынуын жалғастырды. 311 жылы жазда Шидің беделі мен күші Қытайдың орталық аймағында қалған ең ірі Цзинь әскерін толық жеңген кезде арта түсті. Цзинь регенті Дунхай князі Сима Юэ сол жылы ерте қайтыс болды, ал оның басқаруындағы үлкен әскер оның жаназалық процессиясын Дунхай княздығына (қазіргі Линьи, Шаньдун) қайтаруға тырысты. Ши Ле оларды Ку (苦縣, қазіргі Чжоукоу, Хэнань) маңында тоқтатып, Цзинь әскері одан көп екеніне қарамастан, Шидің әскері көбінесе атты әскерден тұрды және Цзинь процессиясын қоршап, шатастырып, олардың өзіне-өзіне қарсы шабуыл жасауына себеп болды. Ши көптеген Цзинь княздарын және шенеуніктерін тұтқынға алып, олардың барлығын жазалап өлтірді. Осыдан кейін Ши қаупетті генералға айналды. 311 жылы жазда Ши, Хуянь Ян, Лю Яо және Ван Ми сияқты бірнеше ірі хань генералдары Сима Юэ қорғанышсыз қалдырған Цзинь астанасы Луоянға келді. Ешқандай қарсылықсыз астана түсті, ал Цзинь императоры Хуай тұтқынға алынып, кейін жазаланды. Сол жылы Ши күшті Цзинь генералы Гоу Сиді тұтқынға алып, хань генералы Ванды өлтіріп, олардың әскерлерін өзіне қосты. Шидің әскері өскен сайын, ол өзінің жас туысы Ши Хуға генерал ретінде көбірек сенді, және зорлық-зомбылыққа бейім, бірақ талантты Ши Худың басшылығымен Ши Ле әскері бейбіт тұрғындарға қатыгездігімен танымал болды, бірақ сонымен бірге тәртіпке келтіріліп, шайқастарда сирек жеңіліске ұшырады. Алайда, 312 жылдың көктемінде Ши Ле әскерін Янцзы өзенінен өтіп, Цзяньеге шабуылдауға дайындалып жатқанда, сол кезде Цзинь генералы Сима Жуйдің басқаруында болған, әскері жаңбырға ілігіп, қиын жағдайға түсті. Цзинь әскерлерінің шабуылдайтынынан қорқып, Шидің басты кеңесшісі Дяо Ин Сима Жуйге бағынуға уәде беруді ұсынды. Тағы бір кеңесші Чжан Бинь бұған келіспеді, Шидің бұрын Цзиньге көп зиян келтіргенін, енді оларға бағыну мүмкін емес екенін айтты. Оның орнына, ол Шиге солтүстікке қайтуды кеңес берді, Цзинь әскерлері одан қорқатынын, олар оған шабуылдамайтынын және ол қорғанысқа ие қаланы бас штабы ретінде басып алып, аумағын кеңейтуі керектігін атап өтті. Чжанның кеңесі бойынша Ши сол жылы Сянгоу (襄國, қазіргі Синтай, Хэбэй) қаласын басып алып, оны штабы етті. Ол кеңес алу үшін Чжанға көбірек сене бастады және оны соншалықты құрметтеді, оны енді есіммен атамайтын болды. Осы уақытта Ши Ле өзінің генералдарының бірі арқылы Кучан буддалық монахы Фотудэнмен танысты. Фотудэн Ши Леге өзінің табиғаттан тыс қабілеттерімен және болжамдарымен әсер еткендіктен, Ши Ле оны кеңесшілердің бірі ретінде тартты.

Сянгуода қоныстанғаннан кейін

313 жылдың басында Ючжоудың (қазіргі Бейжің, Тяньцзинь және солтүстік Хэбэй) Цзинь губернаторы Ван Цзюнь Сяньбэй Дуань басшысы Дуань Жилужуань (段疾陸眷) Ляоси герцогымен одақтасып, қорғанысы әлі аяқталмаған Сянгуоға үлкен шабуыл жасады. Бірақ Шидің генералы Конг Чанг Дуань әскеріне күтпеген шабуыл жасап, Дуань Жилужуаньдың туысы Дуань Мопейді (段末柸) тұтқынға алды. Шидің көптеген генералдары Дуань Мопейді өлтіруді қалаған, бірақ Ши оны сыпайылықпен қабылдап, Дуань күштеріне қайтарды. Содан кейін Дуаньдар шегініп, Ваннан алыстады. Осы шайқастан кейін Ши Сянгуоны операциялар базасы ретінде пайдалана бастады және біртіндеп көбірек аумақтарды бақылауына алды – әлі де Хан атымен, бірақ тәуелсіз әрекет ете отырып. Лиу Конның талантты болғанымен, зорлық-зомбылыққа және ысырапқа салынуы, оның сезімтік ләззаттарға берілуі және Ханды тиімді мемлекетке айналдыра алмауы айқын болғандықтан, Ши одан да тәуелсіз әрекет ете бастады. 314 жылдың басында Ши әлі де күшті Ванды жою жоспарларын қарастырды. Ванның император болу арманы бар екенін білген Ши, оған мойынсұнуға дайын екендігін көрсетіп, императорлық тақты ұсынды. Ван Шидің ниетіне сеніп, оған қарсы қорғанысты тоқтатты. Бірнеше айдан кейін Ши сыйлық сылтавымен Ванның штаб-пәтеріне (Жи қаласы, қазіргі Бейжіңде) шабуыл жасап, Ванды тұтқынға алып өлтірді. (Дегенмен, Ши Ю провинциясын толығымен басып ала алмады, ол Дзянның басшысы Дзян Пидидің қолына өтті, ол әлі де Цзиньге адал болды.) 315 жылдың күзінде Лю Конг Шиға шығыс империяда императорлық билікті ресми түрде берді, осылайша Шидің өзінің иелігін бекітті. 317 жылдың басында Ши Бин провинциясының билеушісі Лю Кунды жеңіп, Бин провинциясын бақылауына алды. 318 жылы Лю Конг қайтыс болды, оның орнын ұлы Лю Кан иеленді. Бірақ көп ұзамай Лю Канның күйеу атасы Цзинь Цзун төңкеріс жасап, оны өлтірді, содан кейін Цзинь астана Пиньяндағы (平陽, қазіргі Линфэн, Шанси) императорлық Лю үйінің барлық мүшелерін өлтірді. Ши мен Лю Конның туысы Лю Яо екеуі де Цзинь Цзунға қарсы әскерлерін басқарды. Лю Яо өзін император деп жариялады, ал Ши сол кезде Лю Яоның билігіне мойынсұнуға шешім қабылдады. Лю Яо оны Жао герцогы етіп тағайындады. Кейіннен Цзинь Цзун екі жақтан қысымға ұшырап, өлтірілді, ал оның орнын Пиньяннан кетіп, Лю Яоға бағынған туысы Цзинь Мин (靳明) иеленді. Ши астанаға кірді, бірақ оны басып алмады. Ши Ле Пиньянның сарайларын өртеп жіберді. Төңкеріс пен одан кейінгі шайқастардан елорда қатты зақымданғандықтан, Лю Яо елорданы Чанъанға көшірді. 319 жылдың басында Ши Лю Яоға құрмет көрсету үшін делегация жіберді. Лю Яо оған қатты қуанды және Шиді Жао ханзадасы етіп тағайындады. Бірақ кейін Лю Яо Шидің көтеріліс жасауы мүмкін деген күдікке ілігіп, Шидің бас өкілін өлтірді. Ши ашуланып, сол жылы Жао ханзадасы атағымен тәуелсіздік жариялады. (Лю Яо 319 жылы мемлекетінің атын Ханнан Чжаоға өзгерткендіктен, Шидің мемлекеті Кейінгі Чжао деп аталды, ал Лю Яоның мемлекеті Бұрынғы Чжао деп аталды).

Тәуелсіздік және Чжао ханшайымы ретінде билік ету

Тәуелсіздік алған алғашқы жылдары Ши Солтүстік және Орталық Қытайдағы Цзинь билігінің қалған ошақтарын басып алуға күш салды. 319 жылы ол Дуань Пидиге шабуыл жасап, жеңіске жетіп, Ю провинциясын (Юйчжоу, әдетте Хэбэйдің орталық бөлігін білдіреді, бірақ қазір тек солтүстік-батыс Шандунды бақылайды) жаулап алды. Дуань, Джи провинциясының (Цзичжоу) губернаторы Шао Сюге қосылу үшін қашуға мәжбүр болды. 320 жылы Ши Ле Ши Ху мен Конг Чанды Шаоға қарсы аттандырып, оны тұтқынға алды. Біраз уақыттан соң Дуань Джи провинциясындағы Цзинь күштерінің жетекшісі болды, бірақ 321 жылы Ши Ху оны да қолға түсірді. Сары өзеннің солтүстігіндегі Цзинь билігінің соңғы бекінісі – Ляодун герцогы Муронг Хуй болды, ол Цзиньдің вассалы ретінде танылды, бірақ қазіргі Ляонин аймағын басқаруда дербес әрекет ететін. Алайда Ши оңтүстікте Ю провинциясының (Юйчжоу, қазіргі шығыс Хэнань және солтүстік-батыс Аньхой) губернаторы Зу Тимен соғысқа барып, екі тарап та Сары өзенді шекара ретінде мойындап, бейресми келісімге келді, бұл бейбітшілік пен сауда қатынастарын қамтамасыз етті. 321 жылы Зу Ти қайтыс болғаннан кейін, Кейінгі Чжао күштері Цзиньге қарсы шабуылдарын қайта бастады, біртіндеп Желтоқ өзен мен Хуай өзені арасындағы Цзинь аймақтарын жаулап алды. 322 жылы Чжан Би қайтыс болды, Ши оның өлімінен кейін үлкен істерді аяқтау мүмкін болмайтынына қайғырды. Сол жылы Ши Ху Тайшань округінде орналасқан кішкентай соғыс әміршісі Сю Канға шабуыл жасап, тұтқынға алды. 323 жылы Ши Ху Цзяо Ниньге (Цзяонинь) шабуыл жасады – қазіргі Шандонгды басып алған генерал, ол Цзинь және бұрынғы Чжаоның вассалы болу арасында теріс талпыныстар жасады, бірақ тәуелсіз әрекет ететін. Оны тұтқынға алып, оның иеліктерін Кейінгі Чжаоға қосты. 324 жылы Кейінгі Чжао мен Бұрынғы Чжао арасындағы қақтығыстар күшейді. Келесі бірнеше жыл бойы олар шекаралық аймақтар мен Сары өзен маңындағы Цзинь бақылауындағы жерлер үшін аяусыз соғыс жүргізді. 325 жылы Ши Ху Бұрынғы Чжао генералы Лю Юэні (Лю Юэ) жеңіп, бұрын Цзинь мен Бұрынғы Чжаоның ортақ билігінде болған Луоян аймағының барлығын Кейінгі Чжао үшін жаулап алды. 328 жылы Бұрынғы Чжао қарсы шабуылға шықты, Лю Яоның жеке басқаруымен күштер Ши Худың әскерін жеңіп, Луоянды қоршады. Ши Ле жеке өзі Луоянға көмекке аттанды, Лю Яомен шайқасып, оны тұтқынға алды. Ол бастапқыда Лю Яоға құрметпен қарады және оның мұрагер ханзадасы Лю Сиге бағынуын бұйырды, бірақ Лю Яо бас тартқан соң, Ши оны өлімге кесті. Лю Си Кейінгі Чжао күштерінен қорқып, Бұрынғы Чжао астанасы Чанъаньды тастап, ағасы Лю Иньмен бірге Шангуйге (Шангуй, қазіргі Тяньшуй, Гансу) қашты. 328 жылдың күзінде Лю Инь Бұрынғы Чжао күштерін Чанъаньды қайтаруға бастауға тырысты, бірақ Ши Ху оны жеңіп, Шангуйге аттанды, оны басып алып, Лю Сиді, Лю Иньді және басқа Бұрынғы Чжао ақсүйектерін өлтірді, соның нәтижесінде Хан Чжао құлады. Бұрынғы Чжао аймағы Кейінгі Чжаоның иелігіне көшті.

Император ретінде

330 жылы Ши Ле «Жаратушы Патша» (Тянь Ванг) атағын қабылдады, әйелі Лю ханымды патшайым, ал ұлы Ши Хонгты мұрагер ханзада етіп тағайындады. Ол тағы бір ұлына, Ши Хонгқа (石宏, әріптері басқаша екеніне назар аударыңыз) Цинь ханзадасы атағымен «Ұлы Чанью» атағын берді, ол өзінің билігіндегі бес көшпелі тайпаның (қытайшада У Ху деп аталады) ресми басшысы болды. Бұл Ши Худың жасырын ашуын тудырды, өйткені ол Ши Ледің жорықтарындағы табысқа ең көп үлес қосқан генерал ретінде мұрагер ханзада немесе кем дегенде Ұлы Чанью болуы керек деп ойлады және Жоңшан ханзадасы атағына қанағаттанбады. Сол жылы Ши император атағын алып, Лю ханшайымын императорлық әйел етті. Ши Ле Ши Худың ниеттерін білмей, кеңесшілері Ченг Ся (Мұрагер ханзада Хонгтың анасы, Консорт Ченгтің інісі) және Сюй Гуанның ескертулеріне қарамастан, Ши Хуға үлкен сенім артты. Олар Ши Худың билігін біртіндеп шектеуге және оны Ши Хонгқа беруге кеңес берді. 332 жылы Ши Ле Ши Худың бір бөлігін Ши Хонгқа және евнух Ян Чжэнге (嚴震) жүктеді, бірақ бұл Ши Худың наразылығын одан әрі күшейтті. 333 жылы Ши Ле ауырып қалды, ал Ши Ху Ши Ле ауырып жатқанда ұлдарын әскерлерге қолбасшы етіп тағайындай бастады, төңкеріске дайындалды. Ши Ле күзде қайтыс болғанда, Ши Ху дереу төңкеріс жасап билікті басып алды, Ченг пен Сюйді өлтірді. Ши Ледің бұйрығымен, ол жасырын түрде, жұртшылыққа белгісіз жерге жерленді, ал императорлық мазартауда салтанатты түрде бос табытты жерледі. Ши Ху Ши Хонгты таққа отырғызды, бірақ 334 жылы Ши Хонгты тақтан түсіріп, өзі билікті басып алды. Ши Ле ұрпақтарының бәрі Ши Худың қолынан қаза тапты.