Кіріспе

Сумен жұмыс істейтін жолшаң балғаларды пайдаланған өнеркәсіпке дейінгі шеберхана – тарихи диірмен немесе балға шеберханасы. Балға диірмені, балға шеберханасы немесе балға цехы – өнеркәсіпке дейінгі дәуірде жартылай дайын, соққымен жасалған темір өнімдерін, немесе кейде дайын ауыл шаруашылығы және кен өндіру құралдарын, немесе әскери қару-жарақ жасау үшін қолданылатын шеберхана. Осы шеберханаларға атау берген ерекшелік – сумен жұмыс істейтін жолшаң балға немесе осы процесте пайдаланылған балғалар жиынтығы. Балғаның сабы ортасынан иілгіш бекітілген, ал балғаның басы айналмалы білікте орналасқан дөңгелектердің әрекетімен көтеріліп, одан кейін төмен түсірілетін. Көтеріліп, түскен кезде балға басы доға тәрізді қозғалыс жасайды. Балғаның соққы жасайтын беті беріктігі үшін темірден жасалған.

Балғамен жұмыс істейтін диірмендер

Бұл диірмендер, бастапқыда су доңғалақтарымен, кейін бу күшімен жұмыс істеді. Құралдар уақыт өте келе ауырлағандықтан, оларды қолмен жасау қиын болды, сондықтан бұл диірмендер кеңінен таралды. Балғамен жұмыс істейтін диірмендер көмірді пайдалана отырып, "гүлдену" деп аталатын пештерде (Georgius Agricola 1556, Rennherden, Rennfeuer немесе Rennofen: Rinnen = "ағынтар" шлак немесе Zrennherd Zerrinnen = "ерітуге") темір кенін балқытты. Бұл балқыту пештерінде, су күшімен жұмыс істейтін үрлегіштер орнатылған болатын. Кен еріп, жұмсақ, шикі темірдің жарқыраған, біртекті массасы, сұйық шлак және көмір қалдықтарына айналды. Темір қазіргі заманғы доменді пештегідей сұйық емес, бірақ негізінен сұйық шлактың болуынан қамырлы, кеуекті түйір болып қалды. Тарихи атаумен "гүл" деп аталатын бұл қосқыр темір түйіршіктерін бастапқыда қолмен, соққымен тығыздады. Содан кейін олар бірнеше рет, әдетте, барлық шлак пен көмір алып тастағанша, соққы жегісімен немесе шлег-шокерлермен қақты. Ол үшін темірді басқа пеште немесе темірші ошағында қыздыратын. Осыдан кейін темірді тікелей жұмсақ темір ретінде пайдалануға болады. Доменді пеште қолданылатын тазарту сияқты одан әрі жетілдіру процесі қажет болмады. Нәтижесінде пайда болған ірі темір таяқшалар сыртқы жағынан, мысалы, арнайы, кішкентай балғамен жұмыс істейтін шеберханаларда (Zainhammer) жұқа темір таяқшаларға (мысалы, қалың сым), яғни шеге жасаушыларға қажет болатын "Zaineisen" темірге айналдырылды. Одан әрі тазартылған темірге немесе, мысалы, семсерлер үшін "серпімді" болатқа айналдыруды арнайы тазартылған темір балғаларымен құюшылар немесе теміршілер орындады.

Тарату

Географиялық тұрғыдан алғанда, балғалы диірмендер су қуатына тәуелді болды. Сонымен қатар, қажетті көмір мөлшерін өндіру үшін жақын жерде орман болуы қажет еді. Бұған қоса, темір кенінің қоймалары да жақын маңда орналасуы керек болды, осылайша темір кендерін қорыту орындарына тасымалдау қашықтығы қысқа болатын. Ақырында, осы іске қатысқан көптеген шеберлерді асырау үшін егістік жер қажет болды.

Австрия

Австрияда балғалы диірмендер негізінен Төменгі Австрия, Штирия және Жоғарғы Австрия штаттарының үштік шекарасы маңындағы Австрия темір жолы бойындағы Eisenwurzen (Темір тамырлары) аймағында, сондай-ақ Мур және Мюрц өзендерінің Жоғарғы Штирия аңғарларында және олардың салаларында орналасқан. Балға иелерінің ("қара графтардың") резиденциялары Hammerherrenhäuser ("балға иелерінің үйлері") деп белгілі болған.

Франция

Францияның Тьер қаласындағы болат өңдеушілер 19-ғасырдың ортасына дейін пышақтар мен басқа да кесу құралдарын жасау үшін Валле-де-Руэдегі Дуроль өзенімен қоздырылатын балғалы диірмендерді пайдаланған.

Англия

Балғалы диірмендер Англияда кеңінен таралмаған, бірақ Суррейдегі Абингер Хаммердегідей мысалдар бар, және осы диірменнен ауыл атын алған.

Белгілі балғамен орау

Бұл тізімдегі диірмендердің көпшілігі сақталған және қоғамға ашық.

Мәдениет

Әдебиетте балға диірмендері Фридрих Шиллердің 1797 жылғы "Der Gang nach dem Eisenhammer" балладасында бейнеленген, оны Бернхард Ансельм Вебер актер Август Вильгельм Иффланд үшін ұлы оркестрлік мелодрама ретінде музыкаға түсірді, ал кейін Карл Лоуэ осы балладаны жеке-жеке музыкалық шығарма ретінде жазды.