Ральф Воан-Уильямс: Тоғызыншы симфониясы (1958)

Кіріспе

Музыкалық шығарма, премьерасы 1958 жылы.

Ми минор тонындағы 9-шы симфония – ағылшын композиторы Ральф Вон Уильямстың жазған соңғы симфониясы. Ол оны 1956 және 1957 жылдары жазды, ал алғашқы орындалуы 1958 жылдың 2 сәуірінде Лондондағы Корольдік филармониялық оркестрінде, Сэр Малкольм Сардженттің жетекшілігімен композитордың сексен алтыншы жылында болды. Шығарма құрметпен қабылданды, бірақ бастапқыда зор құлшыныс тудырмады. Кейіннен оның айбары артты және симфония концерт залында да, жазбаларда да репертуарға енді, оның көп бөлігі 1990 жылдар мен 21-ші ғасырда жазылған. Симфонияның алғашқы эскиздерінде Вон Уильямс Томас Хардидің "Тесс д'Урбервилл" романындағы кейіпкерлер мен сахналарға тікелей сілтеме жасады. Симфония аяқталған кезде ол бағдарламалық бөлшектерді жойды, бірақ музыкалық талдаушылар шығарманың романды еске түсіретін көптеген тұстарын анықтады.

Бастапқы және алғашқы орындалу

1950 жылдардың ортасында Воган Уильямс сексен жасқа толғанда, ағылшын музыкасының Ұлы есімі ретінде танылды, дегенмен ол бұл атауды ұнатпады. 1910 мен 1955 жылдар аралығында ол сегіз симфония жазды, ал 1956 жылдың басында, Сегізінші симфонияның премьерасына дейін, тоғызыншы симфония туралы ойланып, эскиздер жасауды бастады. Симфонияның жазылуының бастапқы кезеңдерінде Воган Уильямс ең алдымен Солсбери, жазық және Стоунхендждің музыкалық бейнесін, содан кейін Томас Хардидің "Тесс д'Урбервилл" романының шабыттандырған образын ойлады. Жұмыс барысында бағдарламалық элементтер жоғалып кетті. Қолжазбаларда романның алғашқы кезеңдеріндегі кейбір бөлімдер нақты тұлғалар мен оқиғалармен байланысты болғандығы көрінеді: кейбір қолжазбаларда бірінші бөлім "Уэссекс прелюдиясы" деп аталады, ал екінші бөлімнің эскиздерінің үстінде "Тесс" деген жазу бар. 1957 жылдың қарашасына дейін шығарма аяқталды, содан кейін композитордың достарына – Артур Блис және Герберт Хоуэллс сияқты композиторлар мен Фрэнк Хауес сыншысына фортепианолық нұсқасы ойнатылды. Премьераға екі апта қалғанда Воган Уильямс үш сағаттық репетиция ұйымдастырды (және төледі), онда симфония екі рет орындалды; осы туынды тыңдағаннан кейін ол премьераға дайындық үшін бірнеше ұсақ өзгерістер енгізді. Сэр Малкольм Саргент 1958 жылдың 2 сәуірінде Лондондағы Корольдік фестиваль залында Корольдік филармониялық қоғамның концертінде алғашқы рет орындады. Бұл Кодалының оркестрге арналған концерті мен Берлиоздың "Италиядағы Гарольд" арасындағы бағдарламаның орталық бөлігі болды. Ол 1958 жылдың 5 тамызында BBC Proms концертінде симфонияны тағы да дирижерлік етті. Шығарманың Солтүстік Америкадағы тұңғыш көрсетілісі 10 тамызда Ванкувердегі халықаралық фестивальде Уильям Штайнбергтің жетекшілігімен өтті. Леопольд Стоковски 25 қыркүйекте Нью-Йорктегі Карнеги залында АҚШ-тағы тұңғыш көрсетілісін жүргізді, ал сэр Джон Барбиролли сол жылдың желтоқсан айында Филадельфия оркестрімен орындады.

By the mid 1950s Vaughan Williams, in his eighties, was regarded as the Grand Old Man of English music, greatly as he disliked the term. Between 1910 and 1955 he had composed eight symphonies, and early in 1956, before the premiere of the Eighth, he began to think about and make sketches for a ninth. During the early stages of the composition of the symphony, Vaughan Williams conceived first a musical depiction of Salisbury, the Plain and Stonehenge and then an evocation of Thomas Hardy's Tess of the d'Urbervilles, set in the same surroundings. The programmatic elements disappeared as work progressed. Existing sketches show that in the early stages of composition certain passages related to specific people and events in the novel: in some of the manuscripts the first movement is headed "Wessex Prelude" and the heading "Tess" appears above sketches for the second movement.|

The work was commissioned by and dedicated to the Royal Philharmonic Society. It was complete by November 1957 when a piano arrangement was played to a group of the composer's friends, including the composers Arthur Bliss and Herbert Howells and the critic Frank Howes. A fortnight before the premiere, Vaughan Williams arranged (and paid for) a three hour rehearsal at which the symphony was played through twice; after hearing the piece he made some minor adjustments in preparation for the premiere. Sir Malcolm Sargent conducted the first public performance at a Royal Philharmonic Society concert at the Royal Festival Hall, London on 2 April 1958, the central item in the programme, between Kodály's Concerto for Orchestra and Berlioz's Harold in Italy. He again conducted the symphony on 5 August 1958 at a broadcast BBC Proms concert. The work received its North American premiere on 10 August, conducted by William Steinberg at the Vancouver International Festival. Leopold Stokowski conducted the US premiere at Carnegie Hall, New York, on 25 September, and Sir John Barbirolli conducted the Philadelphia Orchestra in the work in December of that year.

1. Модерато мейстосо

Композитордың жарияланған талдауында Модератоның бірінші бөлімі қатаң сонаталық формада емес, бірақ негізгі қағидаларды – жариялау, контраст және қайталауды – сақтайды деп сипатталған. Симфония Е минорында, 4/4 тактісінде, төрт октавадағы бірлескен Е нотасымен басталады, одан кейін төменгі духовые және желді аспаптардың тұрақты Е нотасымен қоса орындалатын баяу мелодия келеді. Бұл үш саксофонның үш дыбыстық аккордтармен тыныш Е минор аккордының үстінде алғашқы сололық орындауына алып келеді. Кларнеттер, арфаның қосымша әуенімен бірге, G минорындағы жұмсақ мелодияны ұсынады, ол G мажорға біртіндеп өтеді, бұл дәстүрлі сонаталық формаға сәйкес келеді. Бұл мелодия бөлімнің соңында толыққанды түрде қайта оралып, рекапитуляция бөлімін құрайды және енді жеке скрипкамен орындалады, содан кейін бөлім бастапқы мелодияға оралып, саксофондық каденциямен (композитордың сөзімен айтқанда, «Napolitaine» стилінде) аяқталады.

2. Аданте sostenuto

Баяу қозғалыс, Andante sostenuto белгісімен, G минорында, уақыт өлшемімен, соло флюгельхорнге арналған тақырыппен басталады. Музыктанушы Ален Фрогли және басқалардың пікірінше, композитордың бастапқы бағдарламалық ойлары, тақырыптардың атауларын жойғанына қарамастан, нотада негізінен өзгеріссіз қалған. Ал басында Стоунхендж арқылы соққан желдің дыбысын естуге болады. Қозғалыстың кейінірек бөлімінде музыка Тесс, оны қуған полиция, оның тұтқындалуы және асылу алдында сағаттың сегіз рет соғуы туралы естеліктерді шақырады. Воган Уильямс бастапқы бағдарламаны айтудан жалтарған, флюгельхорн тақырыбын "композитордың ерте туындысынан алынған, әлдеқашан жойылған, бірақ оның өзіндік авторы оны танымайтын болар" деп сипаттайды. Ол былай деп жалғастырады: "Қозғалыс төрт тактқа созылған C мажор аккордының пианиссимосымен аяқталады."

3. Шерзо

Шечерцоның үшінші бөлімі Allegro pesante деп белгіленген және 2/4 және 3/4 өлшемдерінде өрбиді. Бастапқы фортиссимо домбыраның диссонансынан және бүйір барабандағы ырғақты үлгімен бірге, саксофондар бірінші негізгі тақырыпты орындайды, одан кейін екінші тақырып, сосын 2/4, ал 3/4 өлшемдеріне оралып, үшінші тақырып келеді. Қосалқы тақырып канон түрінде дамытылады. Музыка бастапқы диссонанстың қайталануымен тоқтатылады, одан соң соло B♭ саксофоны мен бүйір барабаны бөлімді тыныш аяқтауға жеткізеді.

4. Соңғы

Соңғы бөлім, Andante tranquillo деп белгіленген, екі ерекше бөлімнен тұрады: біріншісі қайталанатын бинарлық формада, екіншісі – кодасы бар сонаталық аллегро. Бірінші бөлім скрипкалардың, содан кейін виолалардың ұзақ әуенімен басталады, оған кларнеттің контрапункті қосылады. Мүйіздерге арналған екінші тақырыптан соң екі тақырып та қайталанады, ал қозғалыс бойына қайталап келетін қысқа фраза екінші бөлімді – бастапқыда жұмсақ, бірақ күшейе түсіп, контрапунктіге толы виола тақырыбын енгізеді. Бұл бөлім толық оркестр үшін Ми мажор үш дыбысымен, фортиссимо аяқталады, бірақ үнсіздікке қарай баяу сарқылады.

Сыни қабылдау

Вон Уильямстың өмірбаясын жазған Майкл Кеннедидің айтуынша, алғашқы орындалыстардан кейін «сыншылардың музыканы салқын қабылдағанын жоққа шығаруға болмайды. Оларды таңғалдырған жұмбақ көңіл-күйі флюгельгорн мен бағдарламалық нотаға көбірек назар аудартуға себеп болды». Премьерада флюгельгорнші, баспасөздің барлық назары аспапқа шоғырланғанын, симфонияның туынды ретіндегі маңызды талқылауына кедергі келтіргенін айтты. Кеннеди композитордың бағдарламалық нотасындағы шатастығының мысалы ретінде аспаптаманы келтіреді:
Блок-индентальды. Құрамында үш саксофон мен флюгельгорн қосылған, әдеттегі симфониялық оркестр қолданылады. Бұл әдемі, бірақ ұмытылған аспап оркестрдің таңдаулы қатарына кірмейді және оны мысықтар оркестріне қуғынға салады, онда оған вибратоның жаман әдетіне тойып ойнауға рұқсат беріледі. Ал оркестрде ол тік отырып, тура ойнауға міндетті болады. Саксофондардан да, мүмкін, скерцодағы бір орынды қоспағанда, ақылсыз мысықтар сияқты мінез-құлық күтiлмейдi, бірақ оларға өздерінің романтикалық жарасымдылығын сақтауға рұқсат етіледі. Америкалық басқа сыншылар одан да әсерленді. «Музыкалық курьерде» Гидеон Уолдроп симфонияны «көркемдік лириканың туындысы, таза дыбыстық сұлулық және ұқыпты шеберлікпен ерекшеленетін туынды» деп сипаттады, ал «The New York Times» газетінде Харольд С. Шонберг «симфония басынан соңына дейін күшті жеке әуенмен толы» деп жазды. 1990 жылдардың ортасында сын мен музыкатану ағыны оның пайдасына бұрылды. Тоғызыншы симфонияға қатысты, бұрынғы «жаңа ештеңе айтпайды» деген пікір, 2008 жылы «Таймс» газетінде жазылғандай, «бұрынғылардың синтезі және жиынтығы» болғанымен, музыканың көрегендікке толы, зорлыққа құрылған, түсініксіз және екіұшты екендігімен ауыстырыла бастады. 2011 жылы Сан-Франциско симфониясы үшін жазған нотасында Ларри Роте былай деп жазды: «Бетховеннің соңғы симфониясы сияқты, бұл да зор қақтығыстар мен адамдық күш-жігерді бейнелейді. Содан кейін, оның ортасында, жарықпен суланған теңіз көрінісі ашылады, бірақ көрініс пайда болғандай кенеттен жоғалады. Вон Уильямс өзінің алтыншы симфониясынан бері мұндай ашулы және сенімді музыка жазған емес». Фрогли және басқалар, бағдарламалық элемент кеңінен танылғаннан кейін туынды жақсы түсінілгенін айтады.

According to Vaughan Williams's biographer Michael Kennedy, after the first performances, "there was no denying the coolness of the critics' reception of the music. Its enigmatic mood puzzled them, and more attention was therefore paid to the use of the flügel horn and to the flippant programme note." The flügelhorn player at the premiere remarked that all the press coverage was about the instrument, to the detriment of serious discussion of the symphony as a work. An example of what Kennedy describes as the composer's flippancy in his programme note concerns the instrumentation:
blockindent|The usual symphony orchestra is used, with the addition of three saxophones and flügel horn. This beautiful and neglected instrument is not usually allowed in the select circles of the orchestra and has been banished to the brass band, where it is allowed to indulge in the bad habit of vibrato to its heart's content. While in the orchestra it will be obliged to sit up and play straight. The saxophones, also, are not expected, except possibly in one place in the scherzo, to behave like demented cats, but are allowed to be their own romantic selves. Other critics in America were more impressed. In the Musical Courier, Gideon Waldrop described the symphony as "a work of beauty lyricism, sheer tonal beauty and thorough craftsmanship were in evidence throughout" and in The New York Times, Harold C. Schonberg wrote that "the symphony is packed with strong personal melody from beginning to end A mellow glow suffuses the work, as it does the work of many veteran composers who seem to gaze retrospectively over their careers the Ninth Symphony is a masterpiece". In the mid 1990s the critical and musicological tide turned in his favour. So far as the Ninth Symphony was concerned, the earlier view that it said nothing new began to be supplanted by the recognition that although it was, as The Times put it in 2008, "the synthesis and summation of all that had gone before", the music was visionary, violent, elusive and ambiguous. In 2011, in a note for the San Francisco Symphony, Larry Rothe wrote, "Like Beethoven's final symphony, this one portrays huge conflicts and superhuman striving. Then, in its midst, a light drenched seascape unfolds, but the vision retreats as suddenly as it appeared. Vaughan Williams had not composed music so angry and assertive since his Sixth Symphony". Frogley and others believe that the work became better understood once the programmatic element became widely known.