Кіріспе

Генри Бут (4 сәуір 1788 – 28 наурыз 1869) – британдық астық саудагері, бизнесмен және инженер, ең алдымен Ливерпуль мен Манчестер темір жолының (L&M) құрылысы мен басқаруындағы маңызды тұлғалардың бірі ретінде белгілі. Бұл әлемдегі алғашқы, кесте бойынша жолаушылар мен жүк тасымалын жүзеге асырған бу темір жолы.

Өмірбаян

Генри Бут Англияның Ливерпуль қаласындағы Родни-стритте туған, ол Твемоу Буттарының ұрпағы еді. Оның әкесі Томас Чеширдегі Орфордтағы шаруа қожалығының ұлы болған. Томас және оның ағасы Джордж 1767 жылы жүгері саудагері Добсонның шәкірті болып, 1774 жылы Ливерпульдегі 17 Кинг-стрит мекенжайында өздерінің есебінен жүгері факторлары ретінде бизнес бастады. Генри ең үлкен ұл болғандықтан, ол әкесінің ісін жалғастырады деп күтілді және оны жақын маңдағы Гейтэкр ауылындағы пресвитериан пасторы доктор Шепардқа білім алуға жіберді. Ол кітап оқуға, поэзияға, қолданбалы механикаға жақын болды және пропорцияны дұрыс анықтау қабілетімен ерекшеленді. Генри бастапқыда әкесінің бизнесінде жұмыс істеді, содан кейін өз жүгері саудасын ашты, бірақ ол аса сәтті болған жоқ.

1820-1830 ж. темір жол салу

Буттың әкесі Томас 1822 жылы L&M жобасының алғашқы уақытша комитетінің мүшесі болған. Генри кейіннен әкесінің орнын басып, ұйымдастыру және насихаттау дағдыларымен, сондай-ақ 1823 жылға қарай тоқтап қалған жобаға деген ынтасымен танымал болды, бұл тоқырауға Уильям Джеймстің қиындықтары мен тым көп міндеттері де себеп болған. Комитет хатшысы болып тағайындалған Бут, жобаға берілгендігімен Джозеф Сондерске екінші орынды иеленді. Ол Бедлингтон темір зауытында, Киллингвортта және Хеттон шахтасындағы басқа темір жолдарды тексеру үшін жіберілген төрт мүшелі жұмыс тобының құрамына кірді және L&M үшін пар локомотивтерін пайдалануды ұсынатын есеппен оралды. 1824 жылғы 20 мамырда өткен отырыста есеп қабылданды, сонымен қатар бірлескен акционерлік қоғам құруға қадамдар жасалды, Бут 1824 жылғы 29 қазанда жарияланған проспектті жазды. 1825 жылы Бут L&M жобасына толыққанды көңіл бөлгендіктен, астық саудасымен айналысуын тоқтатты. L&M үшін алғашқы рұқсат беру туралы заң 1825 жылы парламентте қабылданбады, Джордж Стивенсон нашар өнер көрсетті. Стивенсон формальды түрде оқытылған емес, өзін-өзі оқытқан инженер болды, және оның жағдайын оның бағынышты инженерлері жасаған маңызды қателіктер одан әрі ушықтырды. Бут ешкімді кінәлі деп тағайындамауды сұрағанмен, инженерлердің бірі өзіне қол жұмсады. L&M 1826 жылы темір жол салу үшін Ренни ағайындыларын тағы бір рет шақырды. Жаңа ұсыныс стационарлық двигательдерді пайдалануға баса назар берді, ал пар локомотивтері тек технологиясы жетілген жағдайда қарастырылатын болды. Локомотивтерге назар аударылмағандықтан, стационарлық двигательдерге басымдық берілгендіктен және Реннилердің қатысуымен, рұқсат беру туралы заң жобасы наурыздың соңында комитеттен шықты, сәуірдің басында Халық палатасынан өтті, Лордтар палатасынан өтті және 1826 жылдың мамыр айының басында Корольдік бекітілуді алды. Заң жобасы қабылданғаннан кейін Бут, Сондерс және локомотивтерді қолдайтын басқа директорлар Реннилерді қалпына келтіріп, Джордж Стивенсонды темір жол салуға шақырды, бұл Реннилерді ашуландырды. 1826 жылғы 29 мамырда L&M үшін рұқсат беру туралы заңның қабылдануына байланысты, абоненттер отырысында Бут жылына 500 фунт стерлинг жалақымен қазынашы болып тағайындалды. Ол L&M-нің барлық өмірі бойы қазынашы, хатшы және кейіннен бас менеджер лауазымдарын тиімді атқаруын жалғастырды.

Рейнхилл және Рокет

Темір жол құрылысы аяқталуға жақын келгенде, кеңес стационарлық двигательдерді немесе жылдам локомотивтерді пайдалану мәселесінде екіге бөлінді, әсіресе Рейнхилл маңындағы маңызды көтерілімдерде. Бут локомотивтермен тасымалдауды қолдады; алайда, салынып жатқан локомотивтердің көпшілігі шахталардан және оларға жүк тасымалдауға бағытталған, жолаушыларды жоғары жылдамдықпен тасымалдауға емес. Локомотивтерде қолданылған бір түтіктік конструкция, қазандықтағы ыстық түтіктер мен су арасындағы жылу беру бетінің шектеулі болуына байланысты, буды көтерудегі бір шектеуші фактор болды. Бұл мәселе Хоукворттың сол кездегі ең қуатты локомотиві – «Royal George» локомотивіндегі кері түтік арқылы түсінілгенін көрсетті, ол негізгі түтікті кері бұрды. Бут және L&MR кеңесі бастапқыда Стивенсондарға көп түтікті қазандықпен тәжірибе жасау үшін 100 фунт стерлинг берді, бірақ нәтиже сәтті болмады. «Lancashire Witch», бастапқыда көп түтікті қазандықпен жабдықталуы тиіс болған, ақырында бір негізгі түтік және екі қосымша түтікпен пайда болды. 1829 жылдың 20 сәуірінде Ливерпуль және Манчестер темір жолы жобасының кеңесі, өз темір жолының бу локомотивтерімен сенімді түрде жұмыс істей алатынын дәлелдеу үшін конкурс өткізу туралы қаулы қабылдады, сол кездегі көрнекті инженерлердің кеңесіне сәйкес, стационарлық двигательдер қажет болады. Жеңімпазға 500 фунт стерлинг сыйлық ретінде ұсынылды, сынаққа қатысу үшін локомотивтерге қатаң талаптар қойылды. Бут және Стивенсондар бірнеше түтікті қазандықты құрайтын жоғары сапалы локомотив жасау үшін серіктестік құрды, ол Стивенсонның «Rocket» локомотиві болып, 1829 жылдың қазан айында Рейнхилл сынақтарында жеңіске жетті. Кейбір пікірлерге сәйкес, Бут 1829 жылдың соңында L&M темір жолы үшін салынған «Rocket» локомотивінде қолданылған алғашқы көп түтікті қазандықтың негізгі дизайнын ұсынған. Буттың «түтінсіз бу өндіру әдісі» немесе көп түтікті қазандық туралы алғашқы жазбасы 1827 жылдың көктемінде L&M кеңесінің хаттамасында кездеседі. Франциялық Марк Сегюен де бұл өнертабысты өзіне жатқызды.

1831-1845 Ливерпуль және Манчестер операциялары

Бут L&M компаниясының 15 жыл бойы қазынашысы болды, ал темір жол Стоктон мен Дарлингтоннан үлгі алып дамыды. Әсіресе бастапқы кезеңдерде түрлі қиындықтар туындап, оларды жеңу қажет болды. Буттың темір жолға қосқан үлесі мойындалып, 1834 жылы оның жалақысы 750 фунт стерлингтен 1000 фунтқа, ал төрт жылдан кейін 1500 фунтқа дейін өсірілді. Қазынашы болғанымен, Бут темір жолға техникалық тұрғыдан да үлес қосты, мысалы, локомотивтердің кейбір бөліктерін майлау үшін майдың орнына майды пайдаланды. Бут сонымен қатар вагондардағы буферлерді қолданумен де байланысты, тіпті 1832 жылы парламентке осы мәселе бойынша есеп берді, сондай-ақ бірінші класс вагондары үшін қосымша серіппелер жиынтығы мен қос ілмектерден тұратын жүйені ұсынды және жасады. Бут британдық темір жолдардың барлығын бір стандартты уақыт бойынша жұмыс істеуді қолдаушылардың бірі болды.

Біріктіруден кейін

1846 жылы 16 шілдеде Лондон және Солтүстік-Батыс темір жолы (LNWR) құрылған кезде ол жаңа ірі компанияның директоры болды және 1859 жылы 18 мамырға дейін осы лауазымда қызмет етті. Сонымен қатар, ол бір жыл бойы LNWR-дің Солтүстік бөлімшесінің компания хатшысы болып жұмыс істеді, бұл лауазымды алғаш рет атқарушы болды.

Өнертабыстар

Бут бұрандалы байланыстың авторы ретінде танылған, оның бір бұранданы ұстаған мүсіні Ливерпульдегі Сент-Джордж залында қойылған.