Кіріспе

Лютерандық қозғалыс – 20 ғасырда Еуропада бастау алған қозғалыс. Ол римдік католицизм, шығыс православиесі және англокатолицизмдегіге ұқсас құлшылық амалдары мен діни ілімдерге баса назар аударады. Аталған терминнің жалпы мағынасында, ол Швеция, Финляндия, Эстония және Латвия сияқты Солтүстік және Балтық елдеріндегі лютерандық шіркеудің жоғары дәрежелі ерекшеліктерін көрсетеді. Бұрын Швеция империясының құрамына кірген бұл елдер католик дәстүрлерін айқын сақтап қалған.

Өмірбаян

Жоғары шіркеу және төменгі шіркеу терминдері тарихи түрде англикандықтардың белгілі бір литургиялық және теологиялық топтарына қолданылған. Лютерандық теологиядағы айырмашылықтар Англикандық қауымдастықтағыдай айқын болған жоқ; лютерандар тарихи түрде Конкорд кітабында білдірілген доктринада біріккен. Дегенмен, лютерандықтың ерте кезеңінде реформаттық дәстүрдің ықпалынан туындаған полюстік бағыттар пайда болды, осыған байланысты «жасырын кальвинизм» деп аталды. 17 ғасылдағы пиетизм қозғалысы лютеран шіркеуін ағылшындықтардың «төменгі шіркеу» деп санайтын бағытқа қарай итерді. Пиетизм мен рационализм лютерандық православие дәуірінің соңында кейбір рәсімдік элементтерді, мысалы, киім киюді жеңілдетуге немесе тіпті жоюға, сондай-ақ Евхаристияны сирек тойлауға әкелді. Лютеран шіркеулерінде иконаға қарсылық көрініс таппады және шіркеу ғимараттары көбінесе жақсы жиһазбен безендірілген. Реформациядан кейін кейбір монастырлар лютерандық болып қалды. Германиядағы Локкум және Амелунгсборн аббаттықтары лютерандық монастырлар ретінде ең ұзақ тарихқа ие. Ескі шіркеу тәртібінде қазір «жоғары шіркеу» немесе «төменгі шіркеу» деп сипатталатын көптеген вариациялар болды. Католиктік шіркеулердің мысалы – 1571 жылғы швед шіркеу жарлығы. Бранденбург маркграфтығының (1540) шіркеу тәртібіне салтанатты рәсімдер үшін ерекше бай ережелер енгізілді. Бранденбург лютерандығының мұрасы кейіннен Ескі лютерандардың Нақты Қатысу доктринасындағы келісімге келуге қарсылығында көрінді. Реформацияға дейінгі рәсімдер мен ғұрыптарға жақын болған басқа шіркеу тәртіптері – Пфальц-Нойбург (1543, евхаристиялық дұғаны сақтап қалды) және Австрия (1571, Дэвид Хитреус дайындады). Бір қызығы, Америка Құрама Штаттарындағы епископ шіркеуіндегі ритуалистік қозғалыстың негізін қалаушы Уильям Август Мюленберг бастапқыда лютеран болған және лютерандық отбасынан шыққан. Еуропада пиетизмнің, теологиялық рационализмнің және соңында 19 ғасырдың неміс неопротестантизмінің ұзақ ықпалынан кейін 20 ғасырда жоғары шіркеу немесе евангелистік-католиктік қозғалыс дамыды. «Жоғары шіркеу» (евангелистік-католиктік) және «Төменгі шіркеу» (мойындаушы евангелистік) терминдері лютерандық дәстүрдегі айырмашылықтарды сипаттау үшін қолданыла бастады. Дегенмен, бұл терминология лютерандықтардың өзіндік ерекшелігін анықтау үшін англикандықтар үшін болғандай міндетті емес. Кейде солтүстік стиліндегі лютерандық пен неміс стиліндегі лютерандық арасында ажырату жасалады, соңғысы пиетизмнің ықпалына көбірек ұшыраған, ал біріншісі Реформацияға дейінгі литургия мен ғұрыптарды сақтап алып, кейіннен қайта жаңғыртқан, сондықтан ол жоғары шіркеу саналады. Бұған жақсы сақталған шіркеу интерьерлері, апостолдық тізбек және нақты епископтық құрылым мысал бола алады. «Солтүстік» атауы қолданылса да, ол негізінен Швеция мен Финляндияға, сондай-ақ Эстония мен Латвияға қатысты, өйткені бұл елдер швед империясының құрамында болғандықтан Швеция шіркеуінің юрисдикциясында болды. Дания, Норвегия және Исландия сияқты басқа солтүстік елдер неміс үлгісінің басым болған Дания билігінің ықпалында болды.

Жоғары шіркеу қозғалыстары

20 ғасырдағы лютерандық жоғары шіркеу қозғалысының тамыры 19 ғасырдағы неолютерандық, конфессиялық лютерандық, англо-католицизм және литургиялық қозғалыста жатыр. Лютерандық жоғары шіркеу қозғалысы, мысалы, Англикандық қауымдастықтағы англо-католицизмге қарағанда әлдеқайда аз маңызды болды. Жоғары шіркеу лютерандығы көбінесе (әсіресе скандинавиялық шіркеулерде) теологиялық тұрғыдан дұрыс қайта жандану қозғалысы болды, кем дегенде дін қызметкерлері арасында, берік экклезиологиясымен, мемлекеттік шіркеу және "Халық шіркеуі" идеологиясына қарсы тұрып, ол Англия шіркеуіндегі эрастиандыққа ұқсас. Осы тұрғыдан ағылшын Оксфорд қозғалысына ұқсастықтар бар. Жоғары шіркеу қозғалысының ауқымы орташадан паптыққа дейінгі спектрде өзгереді. Екінші Ватикан кеңесі жоғары шіркеу қозғалысы үшін жаңа мүмкіндіктер ашты, ол біртіндеп қолдау табуда. Солтүстік Еуропада "Жоғары шіркеу" термині көбінесе жағымсыз мағынада қолданылады, және қозғалыстың негізін қалаушылары, өздерін Аугсбург конфессиясының католиктері деп таныстырған, оны ешқашан қолданған жоқ. Дегенмен, "жоғары шіркеу" термині кем дегенде Швеция мен Германияда қалыптасты. Әсіресе Солтүстік Америкада "жоғары шіркеу" терминінен аулақ тұрады, себебі ол лютерандық мойындауды және тарихи дәстүрді евангелистік католик ретінде жете бағаламайды деп саналады. "Жоғары шіркеу" термині Герман Сассе сияқты теологтар (неміс тілінде) оны нағыз лютерандық дәстүрге енгізбегені үшін де сынға алынды. "Төменгі шіркеу" либералды протестанттар, протестанттар, мойындаушы евангелистер немесе пиетистер арасында евангелистік католик лютерандығы реформация идеалдарын бұзу ретінде қарастырылады. Шіркеу басшылары әртүрлі шаралармен Еуропаның мемлекеттік шіркеулерінде католик шіркеулерінің құрылуына кедергі келтіруге тырысқанмен, католик қозғалысы көптеген бауырластықтар, діни ордендер және монастырлық қауымдар арқылы сақталды. Норвегия сияқты елдерде бұл көрсеткіш өсуде. Кейбір жағдайларда, әсіресе Солтүстік Еуропада, әйелдерді дін қызметкерлеріне бекіту мәселесі жоғары шіркеу қозғалыстарында дағдарыс тудырды. Норвегияда бұл мәселе солтүстік католик шіркеуінің құрылуына әкелді. Германияда болса, басты мәселе тарихи епископтық және апостолдық мұрагерлік болды. Дегенмен, католик ағымы бүкіл шіркеулерге әсер етіп, кейбір жағдайларда либералды бағыттарды дамытты. Литургиялық басымдық әрқашан католиктік лютерандықты білдірмейді, өйткені лютеран шіркеуінде католиктік қозғалыстан бөлек литургиялық қозғалыс та ықпалды болды. Сондықтан Еуропада "жоғары шіркеу" қызығушылығының бір бөлігі эстетикаға, киім-кешектерге, киімдерге және рәсімдерге негізделген, ешқандай теологиялық негіздемесіз немесе тарихи сабақтастық сезімі болмаған. Сол сияқты, ортағасырлық шіркеу ғимараттарына қызығушылық танытушылар осы ғимараттарда орын алатын құлшынық формасының теологиясына қатысты алаңдамауы мүмкін.

Швеция

Тарихи тұрғыдан Швеция, оның ішінде бұрынғы швед провинциясы Финляндияда, литургияның басқа скандинавия елдеріне қарағанда ортағасырлық католик дәстүріне байланысты көбірек сақталған. Сондықтан, бүкіл шіркеуке әсері жағынан ең ерекше лютерандық жоғары шіркеу қозғалысы Швеция шіркеуінде болды, оған 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Англия шіркеуінің ағылшын-католик бөлігі ықпал етті. Жоғары шіркеу қозғалысындағы алғашқы діни тәртіп Societas Sanctae Birgittae болды, ол әлі күнге дейін бар. Бұл қозғалысты Гуннар Розендал, гимн жазушы Олов Хартман және ретрит директоры Ян Рединнің қызметі арқылы кеңінен таратуға қол жеткізілді. Епископ Бо Гирцтің жоғары шіркеудің неғұрлым сыпайы ықпалы әсіресе пиетистер арасында ерекше көзге түсті. Алғашқы жоғары шіркеу қозғалысы ретрит орталықтарының пайда болуына, әдеттегіден жиірек қасиетті дастарқанды тойлауға және Киелі кітапты жандамалы тарихи-сын тұрғысынан зерттеуге себеп болды. Англия шіркеуіндегі католик қозғалысының күшті әлеуметтік құштарлығы Швецияда дәл солай тамыр жая алмады. Әйелдерді діни қызметкерлер ретінде тағайындау 1958 жылы басталды және швед шіркеуінің жоғары шіркеу партиясында жікке бөлінуге әкелді. Бір тармақ либералды көзқарастарды қабылдады, ал екіншісі бұл қадамға қарсы болды. Кейіннен, жоғары шіркеу қозғалысының жетекші тұлғаларының бірі, әйелдерді діни қызметке тағайындауға қарсы болған епископ Бертил Гартнер болды. Ол Бо Гирцтің орнын басып, Гётеборг епископы болды және 2009 жылы қайтыс болды. Оның жоғары шіркеу қозғалысындағы рөлі Висбидің бұрынғы епископына көшті. Svensk Pastoraltidskrift – Швециядағы жоғары шіркеу қозғалысының дәстүрлі журналы. Қозғалыстың ядросы – arbetsgemenskapen Kyrklig Förnyelse (Швед шіркеуінің одағы), көптеген діни қоғамдармен және Östanbäck монастыры, Alsike монастыры және Сент-Франциск сестрені сияқты бірнеше монастырлық қауымдармен бірге. Басқа ұйымдар: Сент-Лауренс қоры, Сент-Ансгар қоры және Швед шіркеуі мен Рим католик шіркеуінің қайта бірігуі үшін жұмыс істейтін Förbundet För Kristen Enhet. Сонымен қатар, Англия шіркеуінің Берекетті Тағайындау Қауымдастығы Швеция шіркеуінде белсенді, оның ұлттық бөлімі қауымдастықтың ағылшын юрисдикциясына бағынады.

Германия

Германияда жоғары шіркеу қозғалысы Швециядағыдан әлдеқайда кішідірек. Пруссия одағынан бері лютерандық және реформат шіркеулер арасындағы бірнеше одақтардың нәтижесінде, реформат шіркеулерден кальвинистік ұғымдар "осмос" арқылы кеңінен тарады, сондықтан лютерандық көбінесе реформат контекстіне ие болды. Германиядағы евангелистік шіркеудегі жоғары шіркеу қозғалысы Швециядағыдан әлдеқайда аз ықпал етті және, мүмкін, мемлекеттік лютерандық дәстүрімен толық интеграцияланбады. Дегенмен, бұл қозғалыс экуменизм мен литургиялық қозғалысқа белсенді қатысады. Германиядағы тәуелсіз евангелистік лютеран шіркеуіндегі жағдай мүлдем басқаша. Бұл шіркеу, Миссури синодымен толық "уағыз және құрбандық дастарханының бірлігі" (толық қарым-қатынас) бар, конфессиялық лютеран шіркеуі. Конфессиялық лютерандық бағытының арқасында, осы шіркеуде жоғары шіркеу қозғалысы бар. Неміс жоғары шіркеу қозғалысы 1917 жылғы Реформация мерекесінде Генрих Хансеннің "Stimuli et Clavi" атты 95 тезисінің жариялануынан шабыттанды. Бұл келесі жылы Аугсбург конфессиясының жоғары шіркеу одағы (Hochkirchliche Vereinigung Augsburgischen Bekenntnisses) құрылуына әкелді. Кейіннен, басқа жоғары шіркеу бірлестіктері мен қоғамдары да пайда болды, олар басқа лютерандық ұйымдардан қалпына келтірілген апостолдық мұрагерлікпен ерекшеленеді (көбінесе Hochkirchliche St. Johannes Bruderschaft арқылы, ол HVAB-тің бір бөлігі және Evangelische Franziskaner Tertiaren-мен бірге). Католиктік қозғалыс Ханс Асмуссен мен Макс Лакманның Sammlung қозғалысы арқылы жаңа күш алды. Басқа қауымдастықтар: Евангелистік-католик бірлігі лигасы (Bund für evangelisch katholische Einheit), оның ішінде St. Jakobus Bruderschaft, Бавариядағы евангелистік лютеран шіркеуінде шіркеуді жаңғырту жөніндегі жұмыс тобы (Arbeitsgemeinschaft Kirchliche Erneuerung in der Evang. Luth. Kirche in Bayern), Humiliatenorden, St. Athanasius Bruderschaft, St. Ansgar жоғары шіркеу апостолаты, St. Peter und Paul бауырластығы, Котбустағы St. Michael қауымдастығы, St. Augustini канониктерінің конгрегациясы және St. Wigbert монастырі сияқты кейбір діни қауымдастықтар. Berneuchen қозғалысы және Kirchliche Arbeit Alpirsbach сияқты басқа ұйымдар литургиялық қозғалыстың бір бөлігі деп есептеледі, бірақ алғашқысы теологиялық тұрғыдан жоғары шіркеу және жоғары шіркеу қауымдастықтарымен және діни бауырластықтармен ынтымақтасады.

Солтүстік Америка

XIX ғасырдағы ескі лютерандық және сонымен қатар неолютерандық (мысалы, Чарльз Портерфилд Краут) Солтүстік Америкадағы ықпалы зор болды. Нейендеттельзау (Бавария) қаласынан Вильгельм Лоеге атқарған миссионерлік қызмет Германияда және одан тыс жерлерде лютерандық литургиялық жаңаруға үлкен үлес қосты. Лоегедің ықпалын лютерандардың Австралия мен Солтүстік Америкаға қоныс аударуынан көруге болады. Солтүстік Америкада бұл Миссури Синоды мен Айова Синодында көрінді. Евангелистік католик қозғалысы еуропалық қозғалыстан кейін пайда болды. Оның алға басушыларының арасында Артур Карл Пипкорн, Бертольд фон Шенк және Фр. Артур Крейнхедер болды. Америкадағы евангелистік лютеран шіркеуі мен Канададағы евангелистік лютеран шіркеуінің бір бөлігі евангелистік католиктік басымдықтарға ие. Евангелистік католик қауымдары теологиялық тұрғыдан либералдыдан консервативтіге дейін жетеді. Қасиетті Үштік қоғамы Солтүстік Америкадағы ең ірі евангелистік католиктік діни қоғам. Теологиялық тұрғыдан алғанда, ол экуменикалық ашықтықта орташа және салыстырмалы түрде консервативті. Ең әсем литургия шағын евангелистік католиктік лютерандық шіркеулерде, Лютеран шіркеуінің көптеген приходтарында, Миссури Синодында және Солтүстік Америкадағы барлық лютерандық семинарияларында, олар дәстүрлі Рим-католик және англо-католик приходтарындағы сияқты салтанатты Жоғары миссаны тойлайды. Сондай-ақ, LCMS-те Қасиетті Поликарп қоғамы, құлшыныс гильдиясы құрылды. Ең маңызды евангелистік католиктік журналдар – Американдық лютерандық жарнама бюросы (ALPB) басып шығарған «Лютерандық форум» және ALPB-мен бірлесіп Католик және евангелистік теология орталығы басып шығарған «Pro Ecclesia». Вальпараисо университеті, тәуелсіз лютерандық мекеме, өзінің евангелистік католиктік дәстүрін жалғастыруда. Бұл дәстүрдің дамуы әртүрлі лютерандық шіркеу органдарындағы қозғалыстардың бірегей үйлесімі болып табылады. Студенттер осы қызметтерді жасауда маңызды рөл атқарады. Вальпараисо университетінің евангелистік католиктік құндылықтарына тағы бір маңызды үлес қосқан – оның кампусында жыл сайынғы Литургиялық институттың болуы. Жоғарыда аталған кейбір неміс діни қызметкерлерінің қауымдастықтары сияқты, АҚШ-та Евангелиелік католик шіркеуі және соңғы жылдары басқа да шағын, библиялық және теологиялық консервативті жоғары шіркеу евангелиелік католиктік лютерандық шіркеулер, мысалы, Англо-лютерандық католик шіркеуі, Лютерандық шіркеу Халықаралық, Лютерандық православиелік шіркеу, Тәуелсіз евангелиелік лютерандық шіркеулер қауымдастығы, Евангелиелік Мариандық католик шіркеуі және Лютерандық епископтық қауымдастық ескі католик шіркеулерінен тарихи елшілік мұраны қалпына келтіре алды. Сонымен қатар, кейбір адамдар орталықтандырылмаған, демократиялық конгрегациялық басқарудан өте орталықтандырылған епископтық басқаруға көшті; Рим-католик шіркеуінің литургиясын ғана қолдана отырып ғибадат ету; және Рим-католик шіркеуімен көрнекті, корпоративтік қайта бірігуге белсенді түрде жұмыс істеуде. Солтүстік Америкада лютерандық литургиялық жаңарулар сондай-ақ, жойылған Сент-Джеймс қоғамы, «Мәсіхтің қалыңдығы» журналы, «Готтесдинстс» журналы, «Мотли Магпи» журналы, «Қасиетті Үштік қоғамы», лютерандық литургиялық дұғалар достығы (неміс Evangelisch Lutherische Gebetsbruderschaft ықпалымен), лютерандық миссаль жобасы, «Қасиетті Поликарп қоғамы», «Евангелиелік лютерандық литургияны сақтау қоғамы» және Индиана штатының Форт-Уэйн қаласындағы Конкордия теологиялық семинариясындағы «Жақсы бағушы» институты сияқты ұйымдарда байқалады. 2011 жылдың 21 ақпанында Римдегі католик шіркеуінің өкілдері Англо-Лютерандық католик шіркеуін Anglicanorum Coetibus ережелері арқылы Католик шіркеуіне қосылуға шақырғаны және ALCC бұл шақыруды ресми және шартсыз қабылдағаны жарияланды.

Басқа елдер

Норвегия шіркеуі көбінесе пиетистік бағытта. Норвегиядағы пиетизм қозғалысы (Ханс Нильсен Хауге қолдаған Хауге қозғалысы арқылы көрініс тапқан) Норвегиядағы қарапайым адамдар мен дін қызметкерлері арасындағы қашықтықты қысқартуға септігін тигізді. Жоғары шіркеу қозғалысы Швециядағыдан гөрі оқшауланған және әлдеқайда кішкентай. Оны Ordo Crucis, Bønne og arbeidsfellesskapet Kirkelig Fornyelse, Pro Ecclesia және Samråd på Kirkens Grunn ұйымдары ілгерілетуде. Дания шіркеуінде жоғары шіркеу қозғалысы маргиналды. Оны Fællesskabet Kirkelig Fornyelse ұйымдастырады. Күнделікті дұғаларды Teologisk Oratorium (ең танымал мүшесі – Регин Прентер) және Selskabet dansk Tidegærd қолдады. Исландия шіркеуі мен Финляндияның евангелистік лютеран шіркеуінде де жоғары шіркеу топтары болды, және дін қызметкерлері мен қарапайым адамдар арасында қызығушылық білдірілді, бірақ бұл қызығушылық өте шала. Кеңес кезеңінен кейін Балтық елдерінің лютеран шіркеулерінде, архиепископ Янис Ванагс қоса, жоғары шіркеу қозғалысына қызығушылық оянды. Эстон евангелистік лютеран шіркеуінде бұл қозғалысты Аугсбург конфессиясының конфессиялық қоғамы қолдайды.

Академиялық теология

Экуменизм арқылы евангелистік-католик идеялары академиялық теологияда кеңінен қабылданды, мысалы, жақында Туомо Маннерманың фин мектебіндегі экуменикалық лютерандық зерттеулер Мартин Лютерді католик мұғалімі ретінде қарастыра бастады. Бұл ойлау мектебіне Карл Братен мен Роберт Дженсон да кіреді. Иосиф Лорцтан бері зерттеулердегі Лютерге қатысты Рим католиктерінің көзқарасы оңға қарай өзгерді. 1976 жылы Жозеф Ратцингер (кейіннен Папа Бенедикт XVI) Аугсбургтік Исповедание католиктік сенім білдірілімі ретінде танылуы мүмкін екенін ұсынды. Бірақ бұл орындалмады. Евангелистік-католик лютерандығында Англо-католиктікке қарағанда Рим католиктігіне қарай қозғалыс аз болды. Лютеран шіркеулеріндегі либерализмге байланысты, Ричард Джон Нойхаус және Рейнхард Хюттер сияқты белгілі лютеран теологтары католик дініне ауысты, ал Ярослав Пеликан сияқтылары Шығыс православие шіркеуіне қосылды.

Теология және руханилық

Евангелистік католиктердің мақсаты – лютерандық литургиялық және конфессиялық мұраны қайта жаңғырту. Бұл қозғалыста шіркеудің белгілі бір элементтеріне басымдық беріледі: догма, сакраменттер, иерархия және тағайындалған қызмет, литургия және шіркеудің үзіліссіздігі. Бұлардың барлығы дәстүрлі лютерандық теологияны құрайды, бірақ пьетизм мен Ағарту дәуірі салдарынан назардан тыс қалған деп есептелді. Сондай-ақ, католиктік діни қызметкерлік және апостолдық тізбек, экуменизм және мариологияға да мән беріледі. Католиктік діни қызметкерлік және шіркеудің үзіліссіздігі туралы түсінік осы қозғалысты негізгі лютерандықтан және экуменикалық ашықтықтан ерекшелендіреді. Конфессиялық лютерандық ішінде де дінге қатысты көзқарас айқын түрде өзгеше болуы мүмкін. Теологиялық тұрғыдан қарағанда, жоғары шіркеу қозғалысы бір елден екіншісіне өзгеше болуы мүмкін. Скандинавиядағы жоғары шіркеу қайта жаңғыру бағдарламасының классикалық манифесті – Гуннар Розендалдың 1935 жылғы «Kyrklig förnyelse» еңбегі. Неміс жоғары шіркеу қозғалысының бастауында пастор Генрих Хансеннің 1917 жылғы «Stimuli et Clavi» атты 95 тезисінен шабыт алды. Англо-католиктер Каролина Дивиндерін құрметтегендей, католик-лютерандар лютерандық реформацияның мәніне байланысты Мартин Лютер, Лорантиус Петри, Микаэль Агрикола, Георг Анхальт, Мартин Кемниц, Гнезио лютерандары, Герхардтың «Confessio Catholica» сияқты реформаторлардың көптеген, көбінесе ұмытылған католиктік тұжырымдарын бағалай алды. Бұрынғы католик Фридрих Хейлердің пікірінше, лютеран шіркеуі доктринаға берген басымдықтары және Католик шіркеуінің Таңдау рәсімі және литургиялық дәстүрлерін Англикан шіркеуімен салыстырғанда таза сақтауы себепті, католиктік және протестанттық шіркеулердің арасындағы дұрыс орта жол болып табылады. Евангелистік католиктік руханият пиетистік, рационалистік және либералды протестанттық лютерандықтан гөрі теоцентрлі және христоцентрлі болып табылады. Крест теологиясынан өзге, көбінесе «Христос жеңімпаз» тұжырымына басымдық беріледі, бұл Пасханың Ұлы жұмадан маңызды екенін көрсетеді. Теоцентризм құтқарылу тарихын және шіркеу жылының циклын тәндік тұрғыдан маңызды етеді. Бұл басымдықтар шын мәніндегі қатысуға көбірек теоцентрлі көзқарас беру үшін Евангелиялық түсіндірме беру қажеттігін тудырды. Мысалы, Швецияда Лоренций Петридің Месса құрбандығы туралы теологиясы қайта жаңғырды. Вильгельм Лёэге айтқандай: «Лютерандықтың барлық ілімі құрбандық үстелінде шоғырланған. Онда христиан дінінің барлық негізгі ілімдері, әсіресе Реформация кезінде айқын болғандары, басты орын алады». Евангелистік католиктік руханиятта Месса христиандықтың жүрегі болып саналады, өйткені ол Мәсіхтің Голгофадағы жалғыз, бірақ мәңгілік тиімді құрбандығын қамтиды. Жоғары шіркеу лютерандығындағы дау тудыратын мәселелердің бірі – литургияның бағыты. Кейбіреулер литургияны «халықтың ісі» деп түсінеді, ал енді біреулері Аугсбург конфессиясының Апологиясының XXIV бабына сүйенеді, онда литургия құрбандық емес, қоғамдық қызметке сәйкес келеді делінеді. Бұл айырмашылықтың айқын белгісі – литургияны Мәсіхтің шіркеуге арналған қызметі деп санайтындар арасында Қасиетті Қауымның литургиясы үшін «Құдайға қызмет ету» (Gottesdienst, Gudstjaenst, Jumalanpalvelus) терминін қолдануы. Литургиялық теологиядағы бұл айырмашылық евхаристиялық дұғалар, эпиклезис және литургиядағы мирянның рөлі туралы пікірталастарда да көрінеді. Діни кеңседе дұға ету жоғары шіркеу лютерандық руханиятының да маңызды бөлігі болып табылады (Бірлік дұға кітабы және «Барлық қасиеттілер үшін: шіркеу үшін және шіркеу арқылы дұға ету үшін» кітаптары канондық сағаттарды оқу үшін қолданылады). Күнәларды мойындау лютерандық дәстүрдің бір бөлігі болып табылады және ол тек «жоғарғы шіркеуге» ғана тән емес. Евангелистік католиктік қауымдардың бір бөлігі Меланктонның «сакрамент» сөзін кеңінен қолдануын растайды (Апологияда және «Loci Communes» еңбегінде) қасиетті Неке, Майлау, Конфирмация және Киелі Ордендерді де сакраменттер деп санайды.

Литургиялық рәсімдер

Батыс католиктік мессаға негізделген ресми литургия, әртүрлі деңгейде ән салу, орган музыкасын пайдалану, айқыштар, күміс тостағандар, хостиялар және қасиетті қауым үшін киім кию лютерандық құлшылықтың мінездемесі болып табылады. Хостияларды қолдану – нағыз қатысуға сенуді білдірудің маңызды жолы. Апталық мессаның қайта жаңғыруы, қолмен белгі жасау, евхаристиялық дұға және барлық шіркеулерде киімді үнемі пайдалану – литургиялық қозғалыстың нәтижесі. Бірақ, алтарьда қызмет ететін жандар, Евангелия процессиясы, құрбандық иісі, дән шашу, толық евхаристиялық дұға (яғни, Мәсіхтің ғибрат сөздері ғана емес, эпиклезисті де қамтиды) – «жоғары шіркеу» деп есептеледі. Сондай-ақ, тізе бүгіп сәлем салу, хостия мен тостағанды көтеру, көбінесе протестанттық көзқарастағы лютерандар арасында римдік католиктік амалдар деп қарастырылады. Бірақ, Мартин Лютердің өзі осы амалдарды орындаған және олар ерте лютерандық дәуірдің бір бөлігі болған. Лютеран шіркеулерінде хостияны көтеру кезінде алтарь қоңырауларын соғу (қауымның назарын аудару үшін) 18 ғасырға дейін кейде қолданылып келген. Хостияны көтеру сәтінде қасиетті нығматқа табыну да лютерандық амал. Алайда, шведтік жоғары шіркеу қоғамдарының және Солтүстік Америка лютерандық шіркеулерінің ең жоғары шіркеулерінің (мысалы, Англо-лютерандық католик шіркеуі) ерекше жағдайларын қоспағанда, тіпті жоғары шіркеу орталарында да қасиетті нығматқа бата беру сирек кездеседі. Англикан шіркеуінен айырмашылығы, «фиддлбек» жоғалықтарын римдік католиктік амалдарға ұмтылу деп қарастырылмайды, себебі олар дәстүрлі түрде Германиядағы лютеран шіркеулерінде Ағарту дәуіріне дейін, ал Скандинавия елдерінде литургиялық қозғалысқа дейін қолданылып келген. Бүгінде олар сирек кездеседі және Скандинавия елдерінде дін қызметкерлері оларды осыған дейінгі литургиялық құлдыраумен байланысты болғандықтан әдетте жақтырмайды.