Адам асылына қатысты нормативтік көзқарас: мүмкіндіктер әдісі. Амартья Сен мен Марта Нуссбаумның әзірлеген бұл әдіс, өмір сүру құралдарына қолжетімділікті арттыруға баса назар береді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нормативтік тұрғыдан адамның әл-ауқаты
Normative approach to human welfare
Қабілеттер әдісі (кейде мүмкіндіктер әдісі деп те аталады) – адамның әл-ауқатын реттеуге арналған нормативтік тәсіл. Бұл тәсіл адамдардың құқығы немесе еркіндігіне ғана емес, олар бағалайтын өмірге қол жеткізудің нақты қабілетіне назар аударады. Ол 1980 жылдары әл-ауқат экономикасына балама тәсіл ретінде қалыптастырылды. Бұл тәсілде Амартия Сен мен Марта Нуссбаум бұрын әл-ауқат экономикасының дәстүрлі тәсілдерінен шеттетілген (немесе жеткіліксіз формулировкаланған) идеяларды біріктіреді. Қабілеттер әдісінің негізгі мақсаты – адамдардың толыққанды өмір сүруіне қажетті құралдарға қолжетімділікті арттыру. Сен 2004 жылы Адам дамуы және қабілеттер қауымдастығын құрды, осы арқылы адам дамуы және қабілеттер әдісі бойынша талқылауды, білім беруді және зерттеуді одан әрі дамытуға ықпал етті. Содан бері бұл тәсіл саяси теоретиктер, философтар және әлеуметтік ғалымдар, соның ішінде адам денсаулығына ерекше қызығушылық танытқандар тарапынан кеңінен талқыланып келеді. Бұл тәсіл функционалдық қабілеттерге ("нақты еркіндіктер", мысалы, қарт жасқа дейін өмір сүру, экономикалық операцияларға қатысу немесе саяси қызметке қатысу мүмкіндігі) баса назар аударады; олар адамдардың құндылықтары бар негізгі еркіндіктері тұрғысынан қарастырылады, пайдалылықтан (бақыт, тілектерді қанағаттандыру немесе таңдау) немесе ресурстарға қол жеткізуден (табыс, тауарлар, активтер) өзгеше. Пайдалылыққа негізделген әл-ауқатты утилитаризмде табуға болады, ал ресурстарға қол жеткізуді Ролстің тәсілі қолдайды. Кедейлік – қабілеттердің жоқтығы ретінде түсіндіріледі. Маңыздысы, жақтаушылар адамның қалай әрекет ететінін ғана емес, сонымен қатар "өздері бағалайтын және бағалауға себептері бар нәтижелерге қол жеткізу" үшін қабілеттерге қол жеткізуін де атап көрсетеді. Кез келген адам білімсіздік, үкіметтің қысымы, қаржылық ресурстардың жетіспеуі немесе жалған сана сияқты түрлі себептермен қабілеттерінен айырылуы мүмкін. Адамның әл-ауқатын бағалаудың осы тәсілі таңдау еркіндігінің, жеке адамның ерекшелігінің және әл-ауқаттың көп өлшемді табиғатының маңыздылығын көрсетеді. Бұл тәсіл дәстүрлі микроэкономикадағы тұтынушылар теориясындағы таңдауды басқарумен үйлеседі, бірақ оның тұжырымдамалық негіздері құқық сияқты талаптардың бар екенін мойындауға мүмкіндік береді, олар нормативтік тұрғыдан пайдалылыққа негізделген талаптардан басым (қараңыз).
The capability approach (also referred to as the capabilities approach) is a normative approach to human welfare that concentrates on the actual capability of persons to achieve lives they value rather than solely having a right or freedom to do so. It was conceived in the 1980s as an alternative approach to welfare economics. In this approach, Amartya Sen and Martha Nussbaum combine a range of ideas that were previously excluded from (or inadequately formulated in) traditional approaches to welfare economics. The core focus of the capability approach is improving access to the tools people use to live a fulfilling life. Sen also founded the Human Development and Capability Association in 2004 in order to further promote discussion, education, and research on the human development and capability approach. Since then, the approach has been much discussed by political theorists, philosophers, and a range of social scientists, including those with a particular interest in human health. The approach emphasizes functional capabilities ("substantive freedoms", such as the ability to live to old age, engage in economic transactions, or participate in political activities); these are construed in terms of the substantive freedoms people have reason to value, instead of utility (happiness, desire fulfillment or choice) or access to resources (income, commodities, assets). An approach to wellbeing using utility can be found in utilitarianism, while access to resources is advocated by the Rawlsian approach. Poverty is understood as capability deprivation. It is noteworthy that proponents emphasize not only how humans function, but their access to capabilities "to achieve outcomes that they value and have reason to value". Everyone could be deprived of capabilities in many ways, e. g. by ignorance, government oppression, lack of financial resources, or false consciousness. This approach to human well being emphasizes the importance of freedom of choice, individual heterogeneity and the multi dimensional nature of welfare. In significant respects, the approach is consistent with the handling of choice within conventional microeconomics consumer theory, although its conceptual foundations enable it to acknowledge the existence of claims, like rights, which normatively dominate utility based claims (see ).
Жұмыс істеу
Ең негізгі мағынасында, функциялар «болу мен іс-қимыл»дан тұрады. Осының салдарынан, өмір сүруді өзара байланысты функциялар жиынтығы ретінде қарастыруға болады. Көрнекі айтқанда, функциялар – адамның мәнін құрайтын күйлер мен іс-қимылдар. Функциялар мысалдары қарапайым нәрселерден, мысалы, денсаулықтың жақсы болуынан, лайықты жұмысының болуынан және қауіпсіздіктен бастап, күрделірек күйлерге дейін, мысалы, бақытты болуға, өзіне деген құрметке және сабырлы болуға дейін өзгеруі мүмкін. Сонымен қатар, Амартия Сен қабілеттерге негізделген тәсілді толық түсіну үшін функциялардың маңызды екенін айтады; қабілеттер – құнды функцияларды іске асыру бостандығының көрінісі ретінде түсіндіріледі. Нәтижесінде, қабілеттер – адамның жеке ерекшеліктері мен сыртқы жағдайларды ескере отырып, құнды нәтижелерге жету мүмкіндігі мен қабілетін білдіреді. Бұл анықтаманың маңызды бөлігі – «іске асыру бостандығы», себебі егер бостандық тек құралдық құндылыққа (мақсатқа жету құралы ретінде құнды) ие болса және адамның әл-ауқаты үшін ішкі құндылыққа (өздігінен құнды) ие болмаса, онда қабілеттер жиынтығының құны тұтастай алғанда адамның іс жүзіндегі функциялар жиынтығының құнымен анықталады. Мысалда, функция – аш болу, бірақ жеткілікті мөлшерде тамақ алуға қабілеттілік – екі жағдай арасындағы адамдардың әл-ауқатын бағалаудағы маңызды элемент болып табылады. Қорыта айтқанда, өмір салтын ұстану оны таңдаумен бірдей емес; әл-ауқат осы өмір салтының қалай қалыптасқанына байланысты. Нуссбаум ішкі қабілеттерді – жеке қабілеттер, ал біріктірілген қабілеттерді – «іс-қимыл таңдауға болатын әлеуметтік/саяси/экономикалық жағдайлармен бірге ішкі қабілеттер ретінде» анықтайды. Ол (біріктірілген) қабілеттер туралы түсінік «ішкі дайындықты сыртқы мүмкіндікпен күрделі байланыстырады, сондықтан өлшеу оңай болмайды» екенін атап көрсетеді. Қабілеттерге негізделген тәсілдің кеңейтілген нұсқасы 2013 жылы «Азаттық, жауапкершілік және адам экономикасы» кітабында жарияланды. Бұл кітап экономика, моральдық философия және саясатта адам, жауапкершілік және бостандық ұғымдарының өзара байланысын зерттейді. Ол адамдардың рационалдылығы мен моральдық құндылықтарын үйлестіруге тырысады. Кітап әдістемелік ой-толғамды ұсынады (феноменология мен Канттық ойлар) және іс-қимыл арқылы, сондай-ақ тиісті құқықтар мен міндеттерге алып келетін құндылықтар мен нормалар арқылы адамды қайта жандандыруды мақсат етеді. Кітап қабілеттерге негізделген тәсілді сын тұрғысынан кеңейтеді. Әсіресе, ол бостандықты жауапкершілікке байланысты қарастырады, яғни адамдардың өздеріне моральдық шектеулер қоя алу қабілеті. Ал Сэннің қабілеттерге негізделген тәсілі бостандықты тек таңдаудың функционалдық рационалдығы ретінде қарастырады.
In the most basic sense, functionings consist of "beings and doings". As a result, living may be seen as a set of interrelated functions. Essentially, functionings are the states and activities constitutive of a person's being. Examples of functionings can vary from elementary things, such as being healthy, having a good job, and being safe, to more complex states, such as being happy, having self respect, and being calm. Moreover, Amartya Sen contends that functionings are crucial to an adequate understanding of the capability approach; capability is conceptualized as a reflection of the freedom to achieve valuable functionings. Ultimately, capabilities denote a person's opportunity and ability to generate valuable outcomes, taking into account relevant personal characteristics and external factors. The important part of this definition is the "freedom to achieve", because if freedom had only instrumental value (valuable as a means to achieve an end) and no intrinsic value (valuable in and of itself) to a person's well being, then the value of the capability set as a whole would simply be defined by the value of a person's actual combination of functionings. In this example, the functioning is starving but the capability to obtain an adequate amount of food is the key element in evaluating well being between individuals in the two states. In sum, having a lifestyle is not the same as choosing it; well being depends on how that lifestyle came to be. Nussbaum further distinguishes between internal capabilities that are personal abilities, and combined capabilities that are "defined as internal capabilities together with the social/political/economic conditions in which functioning can actually be chosen". She points out that the notion of (combined) capability "combines internal preparedness with external opportunity in a complicated way, so that measurement is likely to be no easy task." An extension of the capabilities approach was published in 2013 in Freedom, Responsibility and Economics of the Person. This book explores the interconnected concepts of person, responsibility and freedom in economics, moral philosophy and politics. It tries to reconcile the rationality and morality of individuals. It presents a methodological reflection (phenomenology versus Kantian thought) with the aim to re humanise the person, through actions, and through the values and norms that lead to corresponding rights and obligations that must be ordered. The book extends the capabilities approach in a critical form. In particular, it considers freedom in relation to responsibility, that is, the capacity of people to apply moral constraints to themselves. By contrast, Sen's capability approach considers freedom as a purely functional rationality of choice.
Агенттік
Амартия Сен агентті – өз құндылықтары мен мақсаттары тұрғысынан бағаланатын, әрекет ететін және өзгерістер жасайтын адам деп анықтайды. Алкире мен Денеулин агенттік пен құнды бостандықтардың кеңеюінің бірге жүретінін атап көрсетті. Яғни, өмірлерінің иесі болу үшін адамдарға білім алу, қорқынышсыз қоғамда сөйлеу, өз пікірін білдіру, бірігу және тағы да басқалары үшін бостандық керек. Керісінше, адамдар агенттік танытып, осындай ортаны құруға мүмкіндік алады.
Amartya Sen defines an agent as someone who acts and brings about change, whose achievement can be evaluated in terms of his or her own values and goals. Alkire and Deneulin pointed out that agency goes together with the expansion of valuable freedoms. That is, in order to be agents of their lives, people need the freedom to be educated, speak in public without fear, express themselves, associate, etc. ; conversely, people can establish such an environment by being agents.
Шығысқа негізделген шараларды сынға алу
ЖІӨ және ЖҰӨ-ні әл-ауқат пен дамудың жуық шамасы ретінде қолдану кеңінен сынға ұшырады, себебі олар жиі әл-ауқат пен адам дамуының көрсеткіштері ретінде қате пайдаланылады, ал шындығында олар тек елдің экономикалық мүмкіндіктерін немесе бір адамға шаққандағы орташа табыс деңгейін көрсетеді. Атап айтқанда, феминистік экономика және экологиялық экономика көптеген сын-ескертпелер ұсынады. Бұл салалардағы сыншылар көбінесе гендерлік теңсіздіктер, өндірістің қоршаған ортаға тигізетін шығындарының толыққанды көрсетілмеуі және өнімге негізделген өлшемді мақсатсыз мақсаттар үшін қолданудың жалпы мәселелері туралы талқылайды. Қорытындылай айтқанда, қабілеттерге негізделген тәсілдің тұжырымы – адамдар тек ақшалай табысқа ғана баға бермейді, ал даму өмірден қанағат алудың әртүрлі көрсеткіштерімен байланысты, демек әл-ауқатты өлшеуде маңызды. Даму саясаты адамдардың ұзақ, салауатты және шығармашылық өмір сүруіне қолайлы жағдай жасауға бағытталған. Мәселен, Нуссбаум өнімге негізделген тәсілдердің адамдардың әртүрлі жағдайларына қарай қажеттіліктерді бөлуді ескермейтінін атап көрсетеді, мысалы, жүкті әйел жүкті емес әйелге немесе жалғыз ер адамға қарағанда көбірек ресурстарға мұқтаж. Бұл іс-әрекеттер экономикалық пайда әкеледі, бірақ ұлттық есеп жүйелерінде бағаланбайды, бұл өнімге негізделген өлшемдердегі жұмыссыздық анықтамасының дұрыс еместігін көрсетеді. Сонымен қатар, табиғи ресурстар шексіз деп есептеледі және ластану сияқты зиянды факторлар мен оларға байланысты денсаулық сақтау қауіптері шаралардан алынбайды. Нуссбаум сондай-ақ ЖІӨ мен ЖҰӨ табыстың таралуын және ресурстарды іс-әрекетке айналдыру мүмкіндігін немесе қабілетін ескермейтінін айтады (бұл сын тікелей қабілеттерге негізделген тәсілден туындайды). Бұл адамдардың тек тұтынушылар ретінде қарастырылатынын, ал әлеуетті өндірушілер ретінде емес екенін көрсетеді, сондықтан жеке тұлға сатып алған кез келген өнімдер "басқа тауарларды өндірудің өндірістік процесінде тұтынылған" (15-бет) ретінде қарастырылмайды, бұл ерікті еңбек және қарапайым шаруашылық сияқты қоғам мен экономикаға жасалған үлессіздіктің қалдыруына әкеледі. Кузнец фермерлердің жаңа жерді өңдеуге уақыт пен күш жұмсауын мысалға келтіреді. 1990 жылы БҰҰ Даму бағдарламасы (БДБ) тапсырысымен жасалған Адам дамуы туралы есепте (АДЕ) таралымға сезімтал даму өлшемін құру туралы мәселе көтерілді. Бұл өлшем бұрын белгілі бір елдегі даму деңгейін өлшеу үшін қолданылған, бірақ таралым шарттарын ескермейтін дәстүрлі ЖІӨ және ЖҰӨ көрсеткіштерімен бәсекелесу үшін жасалды. Нәтижесінде Махбуб әл-Хак пен Сен және басқалар бірлесіп жасаған Адам дамуы индексі (АДИ) құрылды. Мақсаты – адам дамуының көрсеткішін құру, әсіресе, ЖІӨ-нің жоғары деңгейіне қарамастан, теңсіздік, кедейлік және басқа да қабілеттердің жетіспеушілігіне қатысты жаһандық адам дамуын бағалау және сынау. АДИ әр ел үшін 0 мен 1 аралығында есептеледі және "бұл елдің қол жеткізген соңғы даму деңгейі ретінде түсіндіріледі" (17-бет).
The use of GDP and GNP as an approximation of well being and development have been critiqued widely, because they are often misused as indicators of well being and human development when in fact they are only telling about the economic capacity of a country or an average income level when expressed on a per person basis. In particular, feminist economics and environmental economics offer a number of critiques. Critics in these fields typically discuss gender inequalities, insufficient representation of environmental costs of productions and general issues of misusing an output based measure for unintended purposes. In sum, the conclusion of Capabilities Approach is that people do not just value monetary income, and that development is linked to various indicators of life satisfaction and hence are important in measuring well being. Development policies strive to create an environment for people to live long, healthy creative lives. Specifically, Nussbaum mentions that output based approaches ignore the distribution of needs for the varying circumstances of people, for example a pregnant woman needs more resources than a non pregnant woman or a single man. These activities provide economic benefits, but are not valued in national accounting systems; this suggests that the definition of unemployment used in output based measures is inappropriate. Furthermore, natural resources are treated as limitless and negative outputs such as pollution and associated health risks, are not deducted from the measures. Nussbaum also points out that GNP and GDP omit income distribution and the opportunity or ability to turn resources into activities (this critique stems directly from Capabilities Approach). this suggests that people are only seen as consumers and not as potential producers, hence any products purchased by an individual are not seen as "being consumed in the productive process of turning out other goods" (p. 15) leaving out contributions to a society and economy, like volunteer work and subsistence farming. Kuznets provides the example of the process by which farmers devote time and energy to bringing virgin land into cultivation. In 1990 in the Human Development Report (HDR)commissioned by the UNDP set out to create a distribution sensitive development measure. This measure was created to rival the more traditional metrics of GDP and GNP, which had previously been used to measure level of development in a given country, but which did not contain provisions for terms of distribution. The resulting measure was entitled the Human Development Index, created by Mahbub ul Haq in collaboration with Sen and others. The purpose was to create an indicator of human development, especially one that would provide a general assessment and critique of global human development to shed light on persistent inequality, poverty and other capability deprivations despite high levels of GDP growth. The HDI is calculated for individual countries with a value between 0 and 1 and is "interpreted as the ultimate development that has been attained by that nation" (p. 17).
Гендерлік даму индексі
Гендерге қатысты даму индексі – «Адам даму индексінің үш компонентіндегі гендерлік теңсіздіктердің адам дамуына тигізетін әсерін ескеретін, үлестіруге сезімтал өлшем» деп анықталады (243-бет). Индексті құрастыру кезінде келесі критерийлер маңызды болды: адам дамуының анықтамаларымен және теориямен ұқсастығы; индекстің оңай түсінілуі үшін мағыналық ашықтығы; сенімді ұйым стандарттаған және жинаған/өңдеген деректердің дұрыстығы; басқа көрсеткіштерде қайталаудың болмауы; және соңында, ажырату қабілеті, елдер арасындағы айырмашылықтар анық болуы және ең жоғары және ең төменгі көрсеткіштерге ие елдердің арасында «жиналыс» болмауы (10-бет). Бұл индекс сонымен қатар Нуссбаумның 10 негізгі қабілеттерінің кейбірін қамтиды (Сезімдер, қиял және ойлау; Қарым-қатынас; және Өзінің қоршаған ортасын бақылау).
The Gender related Development Index is defined as a "distribution sensitive measure that accounts for the human development impact of existing gender gaps in the three components of the HDI" (p. 243). When constructing the index the following criteria were key: conceptual relevance to definitions of human development and theory; Non ambiguity so that the index is easily interpreted; Reliability of data that is standardized and collected/processed by a trustworthy organization; No redundancy found in other indicators; and lastly Power of discrimination, where distribution is well distinguished among countries and there is no "bunching" among top and bottom countries (p. 10). This index also captures some of Nussbaum's 10 Central Capabilities (Senses, Imagination and Thought; Affiliation; and Control Over Ones Environment).
Басқа шаралар
1997 жылы БҰҰДБ индустрияландырылған және дамушы елдерде кедейлікті өлшеуге бағытталған Адам кедейлігі индексін (ХПИ) енгізді. ХПИ – кедейлікті "табысқа негізделмеген" өлшем (100-бет), ол "адамның таңдаулары мен мүмкіндіктері тұрғысынан адамның жағдайына" назар аударады (99-бет). Бұл индексті қолдаушы, даму экономисі және Адам дамуы жөніндегі есептер кеңсесінің бұрынғы директоры Сакико Фукуда Парра табысқа негізделген кедейлік пен адам кедейлігін ажыратады. Адам кедейлігі – лайықты тұрмыс деңгейінде ұзақ, салауатты және шығармашылық өмір сүруге қажетті жағдайлардың жетіспеушілігі ретінде түсіндіріледі және сапалық түзетілген өмір жылдары (QALY) аясында қолданылуы мүмкін. Нақты жағдайлар үшін, мысалы, егде жастағы адамдар, денсаулық сақтау және психикалық денсаулық салаларында, сондай-ақ қабілеттерге негізделген жалпы нәтижелерді бағалау үшін бірқатар өлшемдер жасалған. Адамдардың өз жағдайларына бейімделу мүмкіндігін, мысалы, денсаулық мәселелеріне байланысты бейімделуін нақты жоққа шығармайтын өлшемдерді қолданғанда сақтық тану қажет.
In 1997, the UNDP introduced the Human Poverty Index (HPI), which is aimed at measuring poverty in both industrialized and developing countries. The HPI is a "nonincome based" measure of poverty (p. 100) which focuses on "human outcomes in terms of choices and opportunities that a person faces" (p. 99). In support of this index, Sakiko Fukuda Parr—a development economist and past Director of The Human Development Report Office—differentiates between income poverty and human poverty. Human poverty can be interpreted as deprivations to lead a long healthy and creative life with a decent standard of living. and can be applied within the framework of quality adjusted life years (QALYs). A number of measures have been created for use in particular contexts such as older people, public health and mental health, as well as more generic capability based outcome measures. Caution remains when measures do not explicitly rule out people's adaption to their circumstances, for example to physical health problems.
Бақыттылықтың баламалы шаралары
Жоғарыда айтылғандай, көбінесе Нуссбаумның Негізгі Адамдық Қабілеттері теңдік, саяси бостандық, шығармашылық және жеке өзіне құқық мәселелерін, сондай-ақ қабілеттерге негізделген түрлі көрсеткіштерді қамтиды. Бұл өлшемдердің өте субъективті екені анық, бірақ осы факт Нуссбаум мен Сен үшін өмір сапасын анықтаудың өзегін құрайды. Нуссбаум Сенге сілтеме жасай отырып, әл-ауқатты өлшеу салыстырмалы, сандық модельдерде олардың субъективті сипатына байланысты қиындықтар тудыруы мүмкін екенін, бірақ адам дамуын қорғау және оған ұмтылу экономикалық прогрестің маңызды бөлігі болуі керек дейді. Саяси өзгерістерге назар бөлмей, әл-ауқат пен өмір сапасын қарау өте маңызды. Сен де утилитаризмнің құқықтар мен бостандықтар туралы талаптарға ішкі құндылық (этикалық маңыз) бермейтінін, бірақ кейбір адамдардың осы құндылықтарды олардың пайдалылығына қарамастан бағалайтынын айтады. Соңында, Амартия Сен жеке адамның әл-ауқаты туралы утилитарлық көзқарас, психологиялық жағдайлардың әсерінен және адамдардың өмірге бейімделуінен, тіпті қиын жағдайларда да, оңай өзгеріске ұшырауы мүмкін екенін көрсетеді. Пайдалылықты есептеу, өмір сүру үшін құрбандыққа барған және тілектерін мен күтулерін өзгерте білген адамдарға әділетсіз болуы мүмкін. Ал қабілеттерге негізделген тәсіл осы сынға ұшырамайды, себебі ол теңсіздікті мойындайды және бақытқа емес, адамдардың қабілеттерін теңестіруге баса назар аударады. Бұл тәсіл әл-ауқатты бағалау кезінде құқықтар мен бостандықтардың маңыздылығын ескереді және мүмкіндіктер мен жағдайларға назар аудара отырып, кемсітушілікті елемеуден сақтайды.
As noted above, to a great extent, Nussbaum's Central Human Capabilities address issues of equality, political freedom, creativity and the right to the self, as do the various indices that are based on capabilities. It is evident that these measures are very subjective, but this fact is in the essence of defining quality of life according to Nussbaum and Sen. Nussbaum refers to Sen in saying that, although measures of well being may be problematic in comparative, quantifiable models due to their subjective matter, the protection of and commitment to human development are too important of matters to be left on the sidelines of economic progress. Well being and quality of life are too important to be left without intentional focus towards political change. Sen also argues that while the utilitarian approach attaches no intrinsic value (ethics) to claims of rights and freedoms, some people value these things independently of their contribution to utility. Lastly, Amartya Sen makes the argument that the utilitarian view of individual well being can be easily swayed by mental conditioning and peoples' happiness adapting to oppressive situations. The utility calculus can essentially be unfair to those who have come to terms with their deprivation as a means for survival, adjusting their desires and expectations. The capability approach, on the other hand, doesn't fall victim to these same criticisms because it acknowledges inequalities by focusing on equalizing people's capabilities, rather than happiness. It stresses the intrinsic importance of rights and freedoms when evaluating well being, and it avoids overlooking deprivation by focusing on capabilities and opportunities, not state of mind.
Ресурстарға негізделген тәсілдер
Дәстүрлі экономикада, экономикалық саясатта және дамуды бағалауда тағы бір кең таралған тәсіл – дәстүрлі түрде табыс пен ресурстарға назар аудару болып табылады. Дамуға қатысты осы тәсілдер активтер, меншік құқығы немесе негізгі қажеттіліктер сияқты ресурстарды арттыруға бағытталған. Білім беру жүйесінің жетістігін оқушылардың өлшенетін нәтижелерімен, мысалы, емтихандар мен бағалаулардағы ұпайларымен салыстырудың орнына, білім берудің мүмкіндіктер тұрғысынан қарастырылған жетістігі, осындай білім беру қамтамасыз ететін мүмкіндіктер арқылы көрінеді. Білім беру бағдарламасы арқылы студент білім, дағды, құндылықтар мен түсініктерді игереді, бұл жастарға жаңаша ойлауға, «болуға», қоғамда өздерінің ықпалын жүзеге асыруға және шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Бұл нәтижелерді емтихан нәтижелері сияқты оңай «өлшеуге» болмаса да, білім беру бағдарламасының маңызды нәтижесі деп қарастыруға болады. Бірқатар авторлар осы білім беру «мүмкіндіктерінің» қандай болуы мүмкін екенін зерттеді. Терзидің тізімі мүгедек студенттерге білім берудің ең төменгі деңгейін қамтиды, оларға оқу, санау, әлеуметтену және қатысу сияқтылар кіреді. Жоғары білім беру саласындағы Уокер практикалық ой-өріс, эмоционалдық тұрақтылық, білім және қиял-ойымен айналысады. Хинчклифф гуманитарлық пәндерді оқытушыларына сын тұрғысынан қарау және бағалау, көркем ойлау, басқаларды тану/қамқорлық (жаһандану дәуіріндегі азаматтық) сияқты қабілеттер жиынтығын ұсынады. Білім берудегі мүмкіндіктерге қатысты тағы бір зерттеу Майкл Янгтың «Күшті білім» және білім беру социологиясы туралы идеяларын пайдалана отырып, пәндердің пәндік ерекшеліктерді қалыптастырудағы рөлін зерттеуге бағытталған. Мектептегі география пәні бұл мәселені «геоқабілеттер» деп қарастырады.
Another common approach in conventional economics, in economic policy and judging development, has traditionally been to focus on income and resources. These sorts of approaches to development focus on increasing resources, such as assets, property rights, or basic needs. Rather than seeing the success of an education system based on the measurable achievements of students, such as scores in examinations or assessments, educational success through a capabilities perspective can be seen through the capabilities that such an education enables. Through an education programme a student is able to acquire knowledge, skills, values and understanding and this enables a young person to think in new ways, to ‘be’, to develop agency in society and make decisions. These are not easily ‘measurable’ in the same way examination results are, but can be seen to be an important outcome of an educational programme. A number of writers have explored what these education ‘capabilities’ might be. Terzi's list focuses on the minimum entitlement of education for students with disabilities—these include Literacy, Numeracy, Sociality and Participation among others. Walker, working in Higher Education offers Practical Reason, Emotional Resilience, Knowledge and imagination. Hinchcliffe offers a set of capabilities for students of Humanities subjects, including critical examination and judgement, narrative imagination, recognition/ concern for others (citizenship in a globalised world). Further exploration of the capability approach to education has sought to explore the role that subject disciplines play in the generation of subject specific capabilities, drawing on the ideas of Powerful Knowledge from Michael Young and the Sociology of Education. Geography as a school subject has explored these as ‘GeoCapabilities’.