Биологияда аймақтық үзіліс – туыс таксондардың географиялық түрде шалқасынан бөлінуі. Себептері: континенттік қозғалыс, жануарлар таратуы, адам әрекеті.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Таксон мүшелерінің кеңістікте үлкен арақашықтығы. Биологияда, дисъюнкт таралуға ие таксон – географиялық тұрғыдан бір-бірінен айтарлықтай алыс орналасқан, бірақ туысқан топтардың екі немесе одан көп жиынтығын білдіреді. Мұның себептері әртүрлі болуы мүмкін және түрдің ареалын кеңейту немесе тарылту процестерін көрсетеді.
Large geographic separation between members of a taxon
In biology, a taxon with a disjunct distribution is one that has two or more groups that are related but considerably separated from each other geographically. The causes are varied and might demonstrate either the expansion or contraction of a species' range.
Аумақтың бөлшектелуі
Аумақтың бөлінуі деп те аталатын дисконктты таралу, қоршаған ортаның өзгеруінен туындауы мүмкін, мысалы, таулардың қалыптасуы, континенттердің қозғалысы немесе теңіз деңгейінің көтерілуі сияқты жағдайлардың салдарынан. Сондай-ақ, организмнің жаңа аймақтарға кеңеюінен де болуы мүмкін, мысалы, ағыс арқылы немесе басқа жануарлардың организмді жаңа орынға тасымалдауынан (құстар мен жануарлар жеген өсімдік тұқымдары құстар мен жануарлардың көші-қоны кезінде жаңа жерлерге жеткізілуі мүмкін, ал осы тұқымдар фекалия арқылы жаңа орындарға таралуы мүмкін). Дисконктты таралуға себеп болатын басқа жағдайлар: су тасқыны, желдің, өзен ағысының және тоқтың өзгеруі, сондай-ақ, адамның әрекетінен туындаған, кездейсоқ немесе мақсатты түрде енгізілген жат түрлер (ауыл шаруашылығы және бағбандалық).
Also called range fragmentation, disjunct distributions may be caused by changes in the environment, such as mountain building and continental drift or rising sea levels; it may also be due to an organism expanding its range into new areas, by such means as rafting, or other animals transporting an organism to a new location (plant seeds consumed by birds and animals can be moved to new locations during bird or animal migrations, and those seeds can be deposited in new locations in fecal matter). Other conditions that can produce disjunct distributions include: flooding, or changes in wind, stream, and current flows, plus others such as anthropogenic introduction of alien introduced species either accidentally or deliberately (agriculture and horticulture).
Өркеннің бөлшектелуі
Дисжункттік таралу қолайлы орталар фрагменттелген кезде, нәтижесінде фрагменттелген популяциялар пайда болатын және бұл фрагментация екі қолайлы орта арасындағы түрлердің қозғалысын бұзып, оқшауланған популяциялардың қалыптасуына әкелетін жағдайларда кездесуі мүмкін. Жоғалулар, әсіресе, түрлердің тіршілік ете алатын жерлер шашыраңқы болған аймақтарда, мысалы, арал тізбектерінде, тау тізбегінің белгілі бір биіктіктерінде, немесе жағалау бойында, өзендер, көлдер және тоғандар сияқты су объектілері арасында дисжункттік таралуға себеп болуы мүмкін.
Disjunct distributions can occur when suitable habitat is fragmented, which produces fragmented populations, and when that fragmentation becomes so divergent that species movement between one suitable habitat to the next is disrupted, isolated population can be produced. Extinctions can cause disjunct distribution, especially in areas where only scattered areas are habitable by a species; for instance, island chains or specific elevations along a mountain range or areas along a coast or between bodies of water like streams, lakes and ponds.
Мысалдар
Көптеген масштабтарда үзілісті таралудың көптеген үлгілері кездеседі: Иран-Тұран үзілісі, Еуропа – Шығыс Азия, Еуропа – Оңтүстік Африка (мысалы, Эрика туысы), Жерорта теңізі – Хоггарт үзілісі (Олеа туысы) және т.б.
There are many patterns of disjunct distributions at many scales: Irano Turanian disjunction, Europe East Asia, Europe South Africa (e. g. genus Erica), Mediterranean Hoggart disjunction (genus Olea), etc.
Лузитаниялық таралу
Бұл түрдің аралық аймақтары жоқ, Иберия және Ирландияда кездесетін таралу түрі әдетте «Лузитаниялық» деп аталады (бұл атау қазіргі Португалияға сәйкес келетін Рим провинциясы Лузитаниядан шыққан). Лузитаниялық таралуға ие жануарлар түрлерінің мысалдары: Керри шымтезегі (Geomalacus maculosus) және Пиреней шыны құбыршасы (Semilimax pyrenaicus). Осындай таралу аймақтарына бірнеше қалампыр түрлері (Calluna spp.) және жиде ағашы (Arbutus unedo) жатады. «Лузитаниялық» атауының артындағы теория қазір күмәнді деп есептеледі; ол төртінші (соңғы) мұз дәуірінде Ирландияның оңтүстік-батысында пана ретінде қызмет еткен мұзсыз құрлық массасы болды деп болжады. Осы панада бұрынғы мұзсыз кезеңдерден қалған фауна мен флора қазіргі жылырақ кезеңге дейін сақталған. Теория енді қабылданбаса да, «Лузитаниялық» термині әлі де Керри шымтезегі сияқты фауналық элементтерді сипаттау үшін қолданылады. Жақында Ирландияның оңтүстік-батысында Керри шымтезегінің және оған ұқсас фауналық элементтердің пайда болуын жақсы түсіндіретін жаңа теория жасалды. Бұл жаңа теория екі жаңа жаңалықпен расталады: Ирландияның көптеген жануарлары мен Солтүстік Испанияның жануарлары арасындағы генетикалық ұқсастық, сондай-ақ Ирландияның көптеген халқы мен Солтүстік Испанияның халқы арасындағы генетикалық ұқсастық. Mascheretti және авторлар тобы (2003) еуропалық пигмейлік егежкінің (кішкентай сүтқоректі) генотипін Еуропа бойынша таралу аймағында зерттеді. Ирландия халқы Андорра халқымен генетикалық жақындық көрсетеді, бірақ Ұлыбритания немесе Еуропаның басқа аймақтарымен емес. Халықтың генетикалық құрылымы бүкіл Ирландияның еуразиялық пигмейлік егежкісінің бір ғана бастапқы оқиғадан пайда болғанын көрсетті. Авторлар оның ерте (палеолит) немесе орта (мезолит) тас дәуірінде қайықпен, әдетте Оңтүстік-Батыс Еуропадан әкелінгенін болжады. Бұл адам популяциялары туралы жұмыстармен сәйкес келеді, ол Батыс Ирландия және Солтүстік Испаниядағы популяциялардың генетикалық құрамында күшті ұқсастықтарды анықтады. Бұл Испаниядан Ирландияға палеолиттің соңында немесе мезолиттің басында адамдардың қоныс аударуымен түсіндіріледі. Ирландияның Лузитаниялық фаунасының көп бөлігінің мұздықтан кейінгі кезеңнің басындағы адамдардың кеңею дәуірінің нәтижесі болуы ықтимал. Яғни, бұл түрлер Ибериядан кемемен әкелінген тауарлармен немесе заттармен кездейсоқ әкелінген болуы мүмкін.
This kind of disjunct distribution of a species, such that it occurs in Iberia and in Ireland, without any intermediate localities, is usually called "Lusitanian" (named after the Roman Province Lusitania, corresponding roughly to modern day Portugal). Examples of animal species with a Lusitanian distribution are: the Kerry slug Geomalacus maculosus and the Pyrenean glass snail Semilimax pyrenaicus. Plant species with this kind of distribution include several heather species (Calluna spp.) and the strawberry tree (Arbutus unedo). The theory behind the name "Lusitanian" is now discredited; it posited that there was an ice free land mass that served as a refugium off of the south west of Ireland during the Quaternary (last) glaciation. In this refugium, relic fauna and flora from a previous ice free period survived until the present warmer interstadial period. Although the theory is no longer accepted, the term Lusitanian is still used as a descriptive term for faunal elements such as the Kerry slug. Recently a better explanation of the occurrence of the Kerry slug and similar faunal elements in southwestern Ireland has been developed. This new theory is supported by two recent discoveries: the genetic similarity of much of Ireland's fauna to that of northern Spain, and the genetic similarity of much of Ireland's human population to that of northern Spain. Mascheretti et al. (2003) examined the genotypes of Eurasian pygmy shrew, a small mammal, across its range in Europe. The Irish population showed close genetic affinity to a population from Andorra but not to that of Britain or other places in Europe. The genetic structure of the population further showed that the entire Irish population of the Eurasian pygmy shrew had originated from a single founder event. The authors concluded that it had been introduced in the early (Paleolithic) or middle (Mesolithic) Stone Age, by boat, probably from south west Europe. This coincides with work on human populations, which found a strong genetic similarity in make up between populations in western Ireland and in northern Spain. This would be explained by a human migration from Spain to Ireland in the late Paleolithic or early Mesolithic. It seems increasingly likely that much of Ireland's Lusitanian fauna is in reality an artefact of this era of human expansion in the early part of the Postglacial era. In other words, it seems likely that these species were introduced accidentally with trade items or goods brought by boat from Iberia.