Кіріспе
Чад үкіметі Ұлттық бірліктің өтпелі үкіметі (Gouvernement d'Union Nationale de Transition немесе GUNT) – 1965 жылы басталған, ұзаққа созылған азаматтық соғыстың ең хаотикалық кезеңінде, 1979 жылдан 1982 жылға дейін Чадты номиналды түрде басқарған қарулы топтардың коалициялық үкіметі. ГУНТ 1979 жылдың ақпанында құлаған Феликс Маллум мен Хисен Хабре басқарған әлсіз одақтың орнын басты. ГУНТ-қа қатал бәсекелестік тән болды, ол 1980 жылы қарулы қақтығыстарға және Ливияның араласуына әкелді. Ливия ГУНТ президенті Гукуни Уэддейді қолдап, ГУНТ-тің бұрынғы қорғаныс министрі Хиссен Хабреге қарсы араласты. Халықаралық қысым мен Гукуни мен Ливия басшысы Муамар әл-Қаддафи арасындағы шиеленісті қарым-қатынас салдарынан Гукуни 1981 жылдың қарашасында ливиялықтардан Чадтан кетуді сұрады; оларды Африкааралық күш (IAF) алмастырды. IAF Хабре жасақтарына қарсы тұруға құлықсыз екенін көрсетті, ал 1982 жылдың 7 маусымында ГУНТ Хабре тарапынан құлатылды; Гукуни елден қашты. ГУНТ әрқашан Гукунидің басшылығымен Хабреді құлатуды мақсат тұтқан оппозициялық топтардың коалициясы болды. Ливия тағы да шешуші рөл атқарды, Гукуниге зор қолдау көрсетіп, ГУНТ-ті Ливияның марионеткасына айналдырды. 1983 жылы Францияның араласуы ГУНТ-тың Хабреді құлатуына кедергі келтірді және Ливияның ГУНТ бақылауын Солтүстік Чадпен шектеді. Ішкі келіспеушіліктер мен ливиялықтардың қолдауына байланысты туындаған мәселелер, соның ішінде ливиялықтардың Гукуниді тұтқындауы, 1986 жылы ГУНТ-тің тарауына себеп болды.
The Transitional Government of National Unity (Gouvernement d'Union Nationale de Transition or GUNT) was the coalition government of armed groups that nominally ruled Chad from 1979 to 1982, during the most chaotic phase of the long running civil war that began in 1965. The GUNT replaced the fragile alliance led by Félix Malloum and Hissène Habré, which collapsed in February 1979. GUNT was characterized by intense rivalries that led to armed confrontations and Libyan intervention in 1980. Libya intervened in support of the GUNT's President Goukouni Oueddei, against the former GUNT Defence Minister Hissène Habré. Because of international pressures and uneasy relations between Goukouni and Libyan leader Muammar al Gaddafi, Goukouni asked the Libyans to leave Chad in November 1981; they were replaced by an Inter African Force (IAF). The IAF showed itself unwilling to confront Habré's militia, and on June 7, 1982, the GUNT was ousted by Habré; Goukouni fled into exile. The GUNT, always under the leadership of Goukouni, became a coalition of the opposition groups aiming to overthrow Habré. Libya played once again a decisive role, providing massive support to Goukouni, and reducing the GUNT to the status of a Libyan proxy. A French intervention blocked GUNT from overthrowing Habré in 1983 and limited Libyan GUNT control to Northern Chad. Internal dissensions and problems with Libyan patronage, including the arrest of Goukouni by the Libyans, caused the disintegration of the GUNT in 1986.
Азамат соғысы және арадасу әрекеттері
1979 жылдан 1982 жылға дейін Чад бұрынғысыздай өзгерістер мен күшейе берген зорлық-зомбылыққа тап болды. Оңтүстік аймақтар Чад үкіметінің қалған бөлігіне бақылауын жоғалтты, ал азаматтық қақтығыстар халықаралық сипатқа ие болды. 1979 жылдың басында Хабренің бірнеше ай бойы агрессивті әрекеттерінен кейін, Маллум-Хабре одағы ыдырады, оның ішінде жоғары лауазымдарға көбірек солтүстік өкілдерін тағайындау талаптары мен радио хабарларында француз тілінің орнына араб тілін қолдану мәселелері болды. Нджаменадағы мұсылман және араб қауымдастықтарының қолдауын алуға тырысқан Хабре 12 ақпанда Солтүстік қарулы күштерін (FAN) іске қосты. Француз гарнизоны араласпағандықтан, FAN Феликс Маллумды француз қорғауында зейнеткерлікке жіберді және Чад қарулы күштерінің (FAT, кәсіби армия) қалдықтарын оңтүстікке қарай ығыстырды. 22 ақпанда Гукуни Уэддей және Халық қарулы күштері (FAP) ел астанасына кірді. Осы кезде қаланың көптеген тұрғындары оңтүстікке қашып кетті, онда мұсылмандар мен оңтүстікке жатпайтын адамдарға шабуылдар жасалды, әсіресе Сарх, Моунду және Моен-Чари префектурасының барлық аймақтарында. Наурыздың ортасына қарай оңтүстіктегі зорлық-зомбылықтан 10 000-нан астам адам қаза тапқандығы хабарланды. 1979 жылдың басында Чад шексіз фракциялық саясаттың ашық аренасына айналды. Билікке ұмтылғандар (көбінесе діни жікшілдікке сүйене отырып) жақтастар жинауға және Чадтың африкалық көршілерінен қолдау алуға тырысты. 10 наурыз бен 21 тамыз аралығында Нигерияның Кано және Лагос қалаларында төрт конференция өтті, онда Чадтың көршілері соғысып жатқан тараптарға қанағаттандырарлық саяси ая жасауға тырысты. Алайда, Чадтың көршілері де кездесулерді өз мүдделерін ілгерілету үшін пайдаланды, бұл көптеген сыртқы факторлардың туындауына және процеске тартылған фракциялардың көбеюіне әкелді. Мысалы, бір кезде Ливия басшысы Каддафи Хабреге ашуланып, оңтүстіктегі Хабреге қарсы Камугэнің фракциясына қару жіберді, тіпті Камугэ Ливияға да қарсы болса да. Канодағы екінші конференцияда Хабре мен Гукуни Нигерияның Канембу көшбасшысы Лол Махамат Чоуаның мүмкіндіктерін арттыру үшін дерлік үй қамауына алынды. Шындығында, Нигерияның қолдауы Чоуаны бірнеше аптаға Чадтың номиналды мемлекет басшысы етті, бірақ оның үшінші азаттық армиясы тек қана құбылыс болды және оның ішкі саяси қолдауы мардымсыз еді. Чадтағы соғысқан тараптар конференцияларды және олармен байланысты бітімгершілік келісімдерін бір шайқастан қалпына келтіру және келесі шайқасқа дайындық үшін пайдаланды.
Гүкуни ГУНТ-ның басшысы болады
Соңғы конференция 1979 жылғы 21 тамыздағы Лагос келісімімен аяқталды, оған 11 Чад фракциясының өкілдері қол қойды және тағы тоғыз Африка мемлекетінің сыртқы істер министрлері куә болды. Лагос келісімі Ұлттық бірлік ауыспалы үкіметін құру рәсімдерін белгіледі, ол қараша айында қызметке кірісті. Өзара келісім бойынша Гукуни президент, Камуге вице-президент, ал Хабре ұлттық қорғаныс, ардагерлер және соғыс салдарынан зардап шеккендер министрі болып тағайындалды. Министрлер кабинетінің лауазымдары оңтүстік (он бір портфель), солтүстік, орталық және шығыс (он үш) арасында, сондай-ақ көрші мемлекеттердің ықпалындағы тұлғалар арасында теңгерілді. Француздарды алмастыру үшін Конго Республикасы, Гвинея және Бенин әскерлерінен Африка Бірлігі Ұйымының (АБҰ) бейбітшілік миссиясы құрылатын болды. Бұл күш тиімді мағынада ешқашан құрылмады, бірақ АБҰ Гукуни төрағалығымен ГУНТ-ге өзінің қолдауын білдірді. Дегенмен, ГУНТ сәтсіз аяқталды. Оның басты қатысушылары бір-біріне терең сенімсіздікпен қарады және ешқашан бірлікке келе алмады. Осының салдарынан, түрлі фракциялық әскерлер қарулы күйінде қалды. 1980 жылдың қаңтарында Хабре әскерінің бір бөлімі Уаддай префектурасында ГУНТ құрамына кіретін топтардың біріне шабуыл жасады. Содан кейін Н'Джамена тағы да зорлық-зомбылық ошағына айналды, ал 1980 жылдың наурыз айының соңында Хабре астананың бір бөлігін басып алып, үкіметке ашық қарсылық көрсетті. АБҰ-ның 600 конголық сарбазы, француздар сияқты, қақтығыстан шетте қалды, ал бес Чад армиясы Н'Джамена көшелерінде аралап жүрді. Жаз бойы шайқастар жалғасты, АБҰ-ның делдалдық әрекеттерімен және бес ресми атысты тоқтату келісімімен толықталды. Гукуни мен Хабре арасындағы терең қарсылық қақтығыстың түпкі себебі екені анық болды. 1980 жылдың ортасына қарай оңтүстік Н'Джаменамен байланыс пен саудадан үзіліп, қайта құрылған оңтүстік армиясымен қорғалды және дербес мемлекетке айналды. Оңтүстіктің ықпалды тұлғасы полковник Камуге астанадан қашықтықта күтіп отырып, солтүстіктен жеңіске жеткенмен келіссөздер жүргізуге дайын болды.
Ливияның интервенциясы
1980 жылы қоршауға алынған Гүкуни төрт жыл бұрынғыдай Ливияға жүгінді. 1980 жылдың мамыр айының ортасында француз әскерлері кеткеннен кейін Гүкуни маусым айында Ливиямен әскери ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды (барлық құзіретінен айырылған GUNT-тің алдын ала келісімі болмады). Қазан айында ол Каддафиден тікелей әскери көмек сұрады, ал желтоқсан айына дейін Ливия күштері астананы және оңтүстікке жатпаған көптеген қалаларды толық бақылауға алды. Хабре Суданға қашып, күресті жаңартуға ант берді. Ливияның араласуы Гүкуниге әскери жеңіске қол жеткізуге мүмкіндік берді, бірақ Каддафипен байланысы GUNT үшін дипломатиялық қиындықтар тудырды. 1981 жылдың қаңтарында Гүкуни мен Каддафи бірлескен мәлімдеме жасап, Чад пен Ливия екі елдің толық бірігуіне жету үшін бірлесіп жұмыс істейтінін мәлімдеді, бұл халықаралық алада наразылық тудырды. Екі лидер де кейіннен мемлекеттерін саяси жағынан біріктіру ниеті жоқ екенін мәлімдесе де, дипломатиялық зиян келтірілді. 1981 жыл бойында Африкалық Біріккен Ұйымның (АБУ) көптеген мүшелері, Франция және АҚШ Ливия әскерлерін Чадтан шығаруға шақырды. "Бірлік туралы мәлімдемеден" кейін бір апта өткен соң, АБУ-ның Чад жөніндегі комитеті Тогода жағдайды бағалау үшін кездесті. Күтпеген жерден, комитеттегі он екі мемлекет 1979 жылғы Лагос келісімін бұзу деп бағалап, Ливияға әскерін шығаруды талап етті және бейбіт күштерді ұйымдастыруға уәде берді – Африкааралық күш (IAF). Гүкуни АБУ уәделеріне сенімсіздікпен қарады, бірақ қыркүйекте өзінің үкіметіне және IAF-қа қолдау туралы француз тарапынан уәде алды. Бірақ Гүкунидің АБУ және Франциямен қарым-қатынасы жақсарған сайын, Ливиямен байланысы нашарлады. Бұған себеп – Ливия уәделеген экономикалық көмек көрсетілмеді. Тағы бір маңызды фактор – Каддафи GUNT ішіндегі Гүкунидің қарсыласы, Демократиялық революциялық кеңестің (ДРК) басшысы Асыл Ахматқа көмектесіп жатыр деген күдік болды. Хабре де, Гүкуни де Асылдан қорқып жүрді, себебі ол және ДРК-ның көптеген мүшелері Аулад Сулейман тайпасының арабтары еді. Бұл тайпа шамамен 150 жыл бұрын Ливиядан Чадқа көшіп келген, сондықтан Ливияның Чадқа деген талаптарының тарихи және мәдени негізін құрады.
Хабре Гукуниді құлатты
Ливия мен Чад арасындағы даудың салдарынан Гукуни 1981 жылғы қазан айының соңында ливиялық күштерді кетуге шақырды, және қараша айының ортасына дейін олар осы талапқа бағынды. Бірақ, олардың кетуі Хабренің ФАН-ына, Мысыр, Судан және, хабарлама бойынша, АҚШ-тың айтарлықтай көмегімен Чадтың шығысында қайта құрылуына және Абешеден Нджаменаға дейінгі жол бойындағы маңызды бекіністерді басып алуға мүмкіндік берді. Хабре 1981 жылғы желтоқсанда Нигерия, Сенегал және Заирден келген 4800 ИАФ әскерінің орналасуымен ғана тоқтатылды. 1982 жылғы ақпан айында Найробиде өткен арнайы ҰАҰ отырысы атысты тоқтату, барлық тараптар арасында келіссөздер жүргізу, сайлаулар өткізу және ИАФ күштерін шығаруды көздейтін жоспарды қабылдады; барлық талаптар алты ай ішінде орындалуы керек еді. Хабре жоспарды қабылдады, бірақ Гукуни оны қабылдамады, Хабре ГУНТ-тан бөлінген кезде заңдылыққа құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Хабре Нджаменаға қарсы әскери шабуылды жаңартқанда, ИАФ үш жыл бұрын FROLINAT Малуамға жорық жасағандағы француз сияқты, көбінесе бейтарап қалды. ФАН 7 маусымда астананы бақылауға алды. Гукуни және ГУНТ-тың басқа мүшелері Камерунға қашып, кейін Ливияда пайда болды. Жылдың қалған бөлігінде Хабре соғыстан шаршаған Чадтағы билігін нығайтып, үкіметінің халықаралық деңгейде мойындалуын қамтамасыз етуге күш салды.