Кіріспе
Салықтық амнистия салық төлеушілерге салық төлеуден жалтарғандықтан туындаған айыппұлдардан құтылу үшін өз еркімен салықты жариялап, төлеуге мүмкіндік береді. Бұл белгілі бір салық төлеушілер тобы үшін шектеулі уақыт ішінде белгілі бір соманы төлеу арқылы, өткен салық кезеңдеріне қатысты салық міндеттемесінен (пайызы, айыппұлдары және қылмыстық қудалаудан) босану мүмкіндігі. Әдетте, бұл мүмкіндік өткенге қарыз салықты салық органы тергеуді бастаған кезде аяқталады. Кейбір жағдайларда, амнистияны ұзартатын заңнама амнистияға құқылы болған, бірақ оны пайдаланбағандарға қатаң жазалар белгілейді. Салықтық амнистия – салық базасын және салық түсімдерін арттыруға бағытталған ерікті мінез-құлық стратегияларының бірі. Салықтық амнистияның ерекшелігі – ол көбінесе салық төлеушінің салық міндеттемесін толығымен жояды. 2016 жылы Индонезия әлемдегі ең ірі салықтық амнистия бағдарламасын іске асырып, 9 айдың ішінде 9,61 миллиард АҚШ долларын салық түрінде жинады. Осы бағдарламалар арқылы жиналған салық түсімдері мемлекеттің әл-ауқаметін арттыруға жұмсалады. Әр жеке тұлға мен компания өздерінің кәсіби қызметі туралы жыл сайын салық декларациясында есеп беруге міндетті. Салық органдарына активтері мен міндеттемелерін ашық жариялағандарға қатысты тексерулер мен тергеулер жүргізілмейді. Салықтық амнистия жылдар бойы активтерін жасырып келген немесе оларды ашық жарияламағандар үшін пайдалы, олар осы активтерін ел ішінде немесе за рубежде бар екенін жариялап, заңды етуге мүмкіндік алады. Мұндай схемалар енгізілген кезде мемлекеттік кіріс және салық департаменттері айыппұлсыз мүлікті жариялауға белгілі бір уақыт береді. Осы мерзім өткеннен кейін, бастапқы салық ставкаларына қосымша айыппұл салынады. Елдер заңдарын салық төлеушілердің қатысу деңгейі, салық әкімшілігінің және оны іске асырудың тиімділігі сияқты факторларға байланысты өзгертеді.
Tax amnesty allows taxpayers to voluntarily disclose and pay tax owing in exchange for avoiding tax evasion penalties. It is a limited time opportunity for a specified group of taxpayers to pay a defined amount, in exchange for forgiveness of a tax liability (including interest, penalties, and criminal prosecution) relating to previous tax periods. It typically expires when some authority begins a tax investigation of the past due tax. In some cases, legislation extending amnesty also imposes harsher penalties on those who are eligible for amnesty but do not take it. Tax amnesty is one of voluntary compliance strategies to increase tax base and tax revenue. Tax amnesty is different from other voluntary compliance strategies in part where tax amnesty usually waives the taxpayers' tax liability. In 2016, Indonesia had run one of the biggest Tax Amnesty scheme in the world and managed to gather around US$9.61 billion as taxes in 9 months. Tax revenues raised through these schemes are used for the well being of the state. Every individual and company has to report annually on their business activities in their tax return. Those who remain transparent in declaring their assets and liabilities to the tax authorities do not get inquiries or investigations. Tax amnesty is beneficial for those who have been hiding or not declaring their assets fair and transparently for years, who can make their assets legitimate by declaring them whether they exist within or outside the country. When such schemes are introduced, state revenue and tax departments give time to declare their wealth without any penalty. After it elapses, there will be a penalty in addition to the original tax rate. Countries change their laws depending on various factors like the level of taxpayer participation, the overall effectiveness of tax administration and enforcement.
Қаржылық
Салықтан қашқандарға үкімет қаржылық жеңілдіктер беретін схемалар бар. Мұндай схемалар бойынша үкімет салықтан қашудың нәтижесінде туындаған қаржылық санкциялардың барлығын немесе бір бөлігін жоюға шешім қабылдайды. Кейбір жағдайларда үкімет салық төлеушілерге толық соманы ұзақ мерзімге бөліп, жеңіл төлемдермен қайтаруға мүмкіндік береді. Осылайша, инвесторлар да пайда көреді, себебі олар төленбеген салыққа да үстеме ақша ала алады.
Заңдық
Кейбір жағдайларда заңдық иммунитет көзделмеген, сондықтан егер салық салынатын табыс есірткі тасымалдау немесе басқа да қылмыстық іс-әрекеттер сияқты заңсыз жолмен алынған болса, үкімет салық төлеушіні қудалауға құқылы. Екінші жағынан, салық амнистиясының кейбір түрлері заңдық кешірім де береді. Бұл схемалар, негізінен, үкіметке салық салынатын табыстың көзіне немқұрайлы қарауға мүмкіндік береді. Үкімет оларға тиісті салық түсімдерін алғаннан кейін ешқандай тергеу жүргізбейтініне және ешқандай ақпаратты жарияламайтынына уәде береді.
Себептері
Салық кешірімінің бірнеше себебі болуы мүмкін.
Экономикалық және қаржылық
Дағдарыс кезінде салық төлеушілердің қаржылық қиындықтары мен мемлекеттік шығыстардың артуы мүмкін. Салық амнистиясы салық қарыздарын ең болмаса бір бөлігін жинау үшін қажет деп есептеледі. Бұл сондай-ақ салық борышын төлей алмайтын салық төлеушілерге көмектеседі және нарықты жандандыруға ықпал етеді.
Саяси
Саяси партиялар кезекті сайлау жақындағанда, көбірек дауыс жинау үшін салық амнистиясы мүмкіндігін пайдалануы мүмкін. Амнистияның мөлшерін анықтау толығымен саяси шешім болып табылады және үкіметтің құзыретінде.
Техникалық және әкімшілік
Қазіргі кездегі шатасуларды, жүйенің кемшіліктерін жою және салық жүйесінде түбегейлі өзгерістер жасау үшін бұрынғы кезеңдерді жабу қажет болуы мүмкін. Сондай-ақ, қаржылық қиындыққа тап болған салық төлеушілерден салық қарызын алу қиын және әкімшілік тұрғысынан көп күш жұмсауды талап етеді. Салық сотының жұмыс жүктемесі ауыр, салықты жинау көп уақыт алады. Салық амнистиясы – бұл әкімшілік қиындықтарды шешудің оңай және пайдалы тәсілі.
Теріс әсерлері
Салықтық амнистияның көптеген оң әсерлері мен себептері тек қысқа мерзімді нәтижелер береді. Салықтық амнистияға көптеген қарсыластары да бар, себебі ол қоғамға ұзақ мерзімді әсер етеді. Басты себебі – барлығымыз заң және әділет алдында тең болуымыз керек. Салықтық амнистия заң бұзғандарға үстемдік береді. Адамдар әділетке сенімін жоғалтады, ал жазалардың тиімділігі төмендейді. Бұл моральдық құлдырауға және салық қылмыстарының өсуіне әкелуі мүмкін. Осы теріс әсерлердің кейбіреулерін қатаң реттеу және салықтық амнистия алуға болатын салық төлеушілерді мұқият іріктеу арқылы жоюға болады. Салықтық амнистия – бұл белгілі бір салық төлеушілер тобына белгілі бір соманы төлеуге мүмкіндік беретін шектеулі уақыттық мүмкіндік, оның орнына бұрынғы салық кезеңіне (немесе кезеңдеріне) қатысты салық міндеттемесі кешіріледі және қылмыстық қудалаудан қорқымайды. Канада бұл мәселені тек айыппұлдан бас тарту арқылы шешеді, бірақ тиіс салық пен мерзімі өткен сыйақыны төлейді, заң бұзушылардан артықшылықты алып тастап, оларды ерікті түрде төлеуге ынталандырады. DO IT жобасының мақсаты – адамдар мен компанияларды Австралия салық қызметіне (ATO) жарияланбаған немесе толық жарияланбаған кез келген кіріс немесе капитал табысын ашуға ынталандыру болды. Салық міндеттемелерін өз еркімен жариялағандарға жазаны жеңілдету және қылмыстық қудалаудан қорғау мүмкіндігі берілді. Бағдарлама 2014 жылдың 19 желтоқсанында ресми түрде аяқталды. 2014 жылғы Австралияның салықтық амнистиясы кезінде мыңдаған бай австралиялықтар Швейцария сияқты басқа елдердегі банк шоттарында сақталған миллиардтаған долларлық салық төленбеген активтер мен табыстарды жариялады.
Бельгия
2004 жылы Бельгия Парламенті Бельгия табыс салығын төлейтін жеке тұлғаларға 2003 жылғы 1 маусымға дейін болған жарияланбаған немесе салықтан алынбаған активтерін реттеуге рұқсат беретін заң қабылдады. Үкімет жеке тұлғалар үшін салықтан босатылатын соманы 10 160 евродан 13 500 евроға дейін арттырды. Заңның мақсаты – кейбір түрдегі игіліктерді белгілі бір мөлшермен бағалайтын қазіргі салық жүйесін жою, бұл олардың нақты құнынан кем салық төленуіне әкеп соқты. Жаңа жүйе бойынша, компания директорына тегін берілген тұрғын үй, коммуналдық төлемдер немесе үй шаруашылығы қызметкерлері сияқты белгілі бір игіліктер олардың нақты құны бойынша салық салынады.
Канада
Канадада табыс салығымен байланысты құқық бұзушылықтар үшін Табыс салығы туралы заңға сәйкес, ал тауарлар мен қызметтер салығы/жақындастырылған салық (GST/HST) мәселелері бойынша Акциз салығы туралы заңға сәйкес салық амнистиясы қолданылады. Канадалық кіріс агенттігі (CRA) бұл салық амнистиясын Ерікті жариялау бағдарламасы (VDP) деп атайды және ол Табыс салығы туралы заңтың 220-бабының 3.1-тармақшасына, сондай-ақ салық төлеушілерге жеңілдік беру ережелерін белгілейтін Акциз салығы туралы заңның 88 және 281.1-баптарына сәйкес заңмен бекітілген. Бұл жеңілдік салық декларациясын тапсыру күніне дейінгі 10 жылдық кезеңге қолданылады және декларация тапсырмаған салық декларацияларын, сондай-ақ офшорлық активтер туралы Т1135 немесе Т1134 нысандары сияқты декларация тапсырмаған ақпараттық декларацияларды, әрі жасырылған табыс немесе артық талап етілген шығыстар немесе шегерімдер түріндегі салықтан қашуды қамтиды. Құқыққа ие салық төлеушілерге толық айыппұл жеңілдігі беріледі және салықтан қашу бойынша қудалаудан құтылуға мүмкіндік беріледі. Тек айыппұл ғана кешіріледі, ал басқаша кешірілмесе, төленуге тиісті салықтар мен мерзімі өткен сыйақы төленуі керек. Сыйақы үш жағдайда ғана өтелмейді: ерекше жағдайлар, CRA-ның әрекеттері (жарияланған материалдарды өңдеудегі кешігу немесе қателер) немесе төлеуге шамасы келмеу немесе қаржылық қиындықтар.
Франция
1986 жылы Жак Ширак үкіметі салықтық бейкенттерде жасырылған пайда немесе кірісі бар компаниялар мен жеке тұлғаларға салық кешірімі жариялады. Ақшасын Францияға қайтарып әкелген компаниялар мен жеке тұлғалар 10% мөлшерлемемен салық төлеуге міндетті болды. 1986 жылы Францияға 16 миллиардтан астам франк қайтарылды.
Германия
2004 жылы Германия салықтан қашқандарға қатысты салық амнистиясын жариялады.
Грекия
2010 жылдың 30 қыркүйегінде Грекия Парламенті Грекия үкіметі тарапынан кіріс көтеру мақсатында ұсынылған заңды ратификациялады, осы арқылы миллиондаған грек азаматына қарыздарының тек 55 пайызын төлеу арқылы салықтан кешірім жасалды. 2011 жылы Еуропалық комиссия Грекиядан салық заңнамасын өзгертуді сұрады, себебі оның салық кешірімі дискриминациялық және Еуропалық Одақ шарттарына қайшы келеді деп есептелді.
Үндістан
2016 жылы Үндістан Үкіметі азаматтарға жарияланбаған кірістерін «Кіріс декларациялау схемасы» арқылы мәлімдеуге және бір реттік төлем ретінде жалпы сомасы 45% салық төлеуге рұқсат берді. 64 275 декларация жасалды, олардың жалпы сомасы 652,5 миллиард рупийді (9,4 миллиард АҚШ доллары) құрады. Бұл схема ел Премьер-министрі Нарендра Модидің заңсыз қызмет арқылы немесе заңды түрде алынған, бірақ жарияланбаған ақшаны елден шығару мақсатында 500 және 1000 рупиялық банкноттарды қолданудан алып тастауынан кейін іске асырылды.
Индонезия
1964, 1984 және 2008 жылдары бірнеше салық кешіру бағдарламаларын іске қосылғаннан кейін, Индонезия 2016 жылы тағы бір салық кешіруді қолданды. 2016 және 2017 жылдары үш кезендік үш айлық мерзім 2017 жылдың 31 наурызында аяқталды, нәтижесінде 146,6 триллион рупий көлемінде капитал елге қайтару міндеттемесі болды, бірақ шындығында 128,3 триллион рупий, шамамен 9,61 миллиард доллар қайтарылды. Ал 956 мың салық төлеушіден активтерді декларациялау 4 855 триллион рупийді құрады. Нәтиже өте табысты болды. Бұл 2009 жылғы Италияның салық кешіру бағдарламасын – 1,179 триллион рупий және 59 триллион рупий қайтарылған капиталмен – арттырып, жаңа әлемдік рекордты орнатты.
Италия
Италия 2001 жылы Scudo Fiscale деп аталатын салық кешірімін енгізді, ол 2003 жылы ұзартылды. 2009 жылы Италияның салық кешірімі елге қайтарылған активтерге 5% тұрақты салық салды. Барлығы шамамен 80 миллиард евро активтер декларацияланды, нәтижесінде 4 миллиард евро салық түсім түсті. Италия Банкі итальяндық азаматтардың елден тыс жерде шамамен 500 миллиард евро декларацияланбаған қаражаты бар екенін бағалады.
Малайзия
Ол 2018 жылдың 2 қарашасында 2019 жылғы бюджет жарияланғанда енгізілді. 2023 жылдың маусым айынан бастап 2024 жылдың соңына дейін «Арнайы ерікті ақпарат беру бағдарламасы» деп аталатын бағдарламаның тағы бір кезеңін іске асыру ұсынылды. Бұл бағдарлама аясында айыппұлдар толығымен алынып тасталады және жеке тұлғалардың қатысуы ерікті болады. Малайзиядағы PwC салық саласының жетекшісі Джагдев Сингх бұл толықтырулардың мемлекеттік кірістерге оң әсер ететінін айтты, себебі бұрынғы салық кешірімінен тікелей салықтар бойынша шамамен 8 миллиард RM қосымша салық түсімдері мен айыппұлдар түсті.
Пәкістан
2018 жылы Пәкістан активтерін жариялаған жеке тұлғалар, жеке тұлғалардың бірлестіктері және корпорациялардан 1 миллиард доллар немесе 121 миллиард рупі салық түсімдерін қамтамасыз еткен салық кешіру схемасын енгізді.
Филиппин
Филиппиндер 2019 жылғы Салық Кешіру Заңы немесе № 11213 заңын қабылдады, ол 2019 жылдың 14 ақпанында Президент Родриго Р. Дутерте қол қойып бекітті. Аталған Заң 2019 жылдың 18 ақпанында Ресми газетте жарияланды және 2019 жылдың 5 наурызында, яғни ресми жарияланған күнінен бастап 15 күн өткен соң күшіне енді. Осының нәтижесінде, үкіметтің негізгі жинау агенттігі болып табылатын Ішкі Кірістер Мекемесі салық кешіруден пайдалану қағидаларын жариялады, олардың ішінде 2019 жылғы № 4 Ереже – «Салық қарызы бойынша кешірім» және 2019 жылғы 29 мамырда шығарылған 2019 жылғы № 6 Ереже – «Мұралық салық бойынша кешірім» ережелері бар.
Португалия
Португалия 2005 және 2010 жылдары салық кешірімін енгізді. 2019 жылы Португалияда "Регрессар" бағдарламасы 2015 жылға дейін елден кеткен португалдық эмигранттарды елге қайта оралып, елдің дамуына үлес қосу мақсатында ұсынылды. Бағдарламаға салық кешірімі бойынша бастама кіреді, ол төлемеген салықтары бар адамдарға төмендетілген айыппұлдар мен пайыздық ставкалармен қарыздарын өтеуге мүмкіндік береді. Бағдарламаға қатысу үшін жеке тұлғалар Португалияда кем дегенде үш жыл салық резиденті болуы сияқты белгілі бір талаптарға сай болуы керек. Бұл бағдарлама 2023 жылдың соңына дейін ұзартылды және үкімет тарапынан табысты деп бағаланды, көптеген адамдар салық мәртебесін реттеу және елге инвестиция салу мүмкіндігін пайдаланды.
Оңтүстік Африка
2003 жылы Оңтүстік Африка валюталық бақылауға кешірім және салық салу заңдарын өзгерту туралы заң қабылдады, бұл салық кешірімі болды. Оңтүстік Африкада бұрын бірнеше салық кешірімі бастамалары іске асырылған. Ең соңғы бағдарлама "Арнайы ерікті ақпарат беру бағдарламасы" деп аталды, ол 2017 жылы енгізіліп, сол жылдың тамызында аяқталды. SARS бағдарламаны табысты деп бағалады, себебі 2000-нан астам салық төлеуші бұрын жарияланбаған офшорлық активтері мен табыстарын ашу үшін бағдарламаны пайдаланды. Дегенмен, бағдарлама аяқталғаннан бері офшорлық активтері мен табыстарын жарияламаған салық төлеушілерге айыппұл салынуы мүмкін, егер SARS анықтаса, қылмыстық қудалауға да ұшырауы ықтимал.
Испания
2012 жылы Испанияның экономика және бәсекеге қабілеттілік министрі Кристобаль Монторо жарияланбаған активтер немесе салық бекеттерінде жасырылған активтерге қатысты салықтан қашуға кешірім жасауды жариялады. Активтерді елге қайтаруға 10 пайыздық салық төлеу арқылы рұқсат берілді, қылмыстық жаза қарастырылмады.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тың көптеген штаттары салықтық кешірімдер берген. Лос-Анджелес қаласы 2009 жылғы салықтық кешірім бағдарламасы арқылы 18,6 миллион доллар жинады, бұл күтілгеннен 8,6 миллион долларға артық, ал бизнес 6,7 миллион доллар айыппұлдан құтылды деп хабарлады. Луизиана штатының 2009 жылғы салықтық кешірім бағдарламасы республикалық губернатор Бобби Джиндалдың сөзіне сүйенсек, күтілгеннен үш есе көп, яғни 450 миллион доллар әкелді. Салық қылмыстық тергеу бөлімі салық қылмыстары жасаған салық төлеушілерге, көбінесе салықтан қашуға, салықтық кешірім беруді ұзақ жылдан бері қалыптасқан дәстүр ретінде жүзеге асырып келеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ішкі кірістер қызметінің ресми саясаты, салық төлеушілер өз еркімен салық төлемегенін жариялаған жағдайда, қылмыстық қудалаудан кешірім беру болып табылды. Қылмыстық жауапкершіліктен қорғалғанмен, мұндай салық төлеушілер төленбеген салықтар бойынша азаматтық айыппұлдар мен үстеме төлемдерге жата берді. 2007 жылғы АҚШ Сенатының заңға айналмаған ұсынысында, заңсыз иммигранттарға салықтық кешірім ұсынылды. Бұл салықтық кешірімді сол кездегі президент Джордж Буш және оның Ішкі қауіпсіздік министрі Майкл Чертофф қолдады. 2012 жылы IRS құрған Шетелдік активтерді кешіру рәсімдері, АҚШ-та тұратын шетелдік салық төлеушілерге, шетелдік табыс пен активтерді қасақана жасырмау үшін, белгілі бір айыппұлдарсыз түзету мүмкіндігін ұсынады. Осы мүмкіндікті пайдалану үшін салық төлеушілер нақты талаптарға сай болуы және қасақана бұзушылық жасамағанын растайтын құжаттарды, соның ішінде сертификатты ұсынуы керек. 2012 жылдың 26 маусымында IRS комиссары Дуг Шульман, IRS-тің шетелдік активтерді ерікті жариялау бағдарламаларының алғашқы екі бағдарлама бойынша 33 000 ерікті жариялау арқылы 5 миллиардтан астам салық, үстеме төлемдер мен айыппұлдар жинағанын мәлімдеді.