Кіріспе
Салық саясаты
A tax treaty, also called double tax agreement (DTA) or double tax avoidance agreement (DTAA), is an agreement between two countries to avoid or mitigate double taxation. Such treaties may cover a range of taxes including income taxes, inheritance taxes, value added taxes, or other taxes. Besides bilateral treaties, multilateral treaties are also in place. For example, European Union (EU) countries are parties to a multilateral agreement with respect to value added taxes under auspices of the EU, while a joint treaty on mutual administrative assistance of the Council of Europe and the Organisation for Economic Co operation and Development (OECD) is open to all countries. Tax treaties tend to reduce taxes of one treaty country for residents of the other treaty country to reduce double taxation of the same income. The provisions and goals vary significantly, with very few tax treaties being alike. Most treaties:
define which taxes are covered and who is a resident and eligible for benefits,
reduce the amounts of tax withheld from interest, dividends, and royalties paid by a resident of one country to residents of the other country,
limit tax of one country on business income of a resident of the other country to that income from a permanent establishment in the first country,
define circumstances in which income of individuals resident in one country will be taxed in the other country, including salary, self employment, pension, and other income,
provide for exemption of certain types of organizations or individuals, and
provide procedural frameworks for enforcement and dispute resolution. The stated goals for entering into a treaty often include reduction of double taxation, eliminating tax evasion, and encouraging cross border trade efficiency. It is generally accepted that tax treaties improve certainty for taxpayers and tax authorities in their international dealings. Several governments and organizations use model treaties as starting points. Double taxation treaties generally follow the OECD Model Convention and the official commentary and member comments thereon serve as a guidance as to interpretation by each member country. Other relevant models are the UN Model Convention, in the case of treaties with developing countries and the US Model Convention, in the case of treaties negotiated by the United States.
Салықтық келісім, сондай-ақ қос салық салу туралы келісім (ҚСК) немесе қос салық салудан болудан аулақ болу туралы келісім (ҚСАБ) – екі ел арасындағы қос салық салуды болдырмау немесе азайту мақсатында жасалған келісім. Мұндай келісімдер кіріс салығы, мүра салығы, қосылған құн салығы немесе басқа да салықтарды қамтуы мүмкін. Екіжақты келісімдерден өзге, көпжақты келісімдер де бар. Мысалы, Еуропалық Одақ (ЕО) елдері қосылған құн салығы бойынша көпжақты келісімге қатысушы, ал Еуропа Кеңесі мен Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) өзара әкімшілік көмек көрсету туралы бірлескен шарты барлық елдерге ашық. Салықтық келісімдер, екінші елдің резиденттері үшін бірінші елдің салықтарын азайтуға бағытталған, осылайша бір кіріс бойынша қос салық салуды азайтуға мүмкіндік береді. Салықтық келісімдердің шарттары мен мақсаттары айтарлықтай ерекшеленеді, сондықтан бір-біріне ұқсас келісімдер өте сирек кездеседі. Көптеген келісімдер:
A tax treaty, also called double tax agreement (DTA) or double tax avoidance agreement (DTAA), is an agreement between two countries to avoid or mitigate double taxation. Such treaties may cover a range of taxes including income taxes, inheritance taxes, value added taxes, or other taxes. Besides bilateral treaties, multilateral treaties are also in place. For example, European Union (EU) countries are parties to a multilateral agreement with respect to value added taxes under auspices of the EU, while a joint treaty on mutual administrative assistance of the Council of Europe and the Organisation for Economic Co operation and Development (OECD) is open to all countries. Tax treaties tend to reduce taxes of one treaty country for residents of the other treaty country to reduce double taxation of the same income. The provisions and goals vary significantly, with very few tax treaties being alike. Most treaties:
define which taxes are covered and who is a resident and eligible for benefits,
reduce the amounts of tax withheld from interest, dividends, and royalties paid by a resident of one country to residents of the other country,
limit tax of one country on business income of a resident of the other country to that income from a permanent establishment in the first country,
define circumstances in which income of individuals resident in one country will be taxed in the other country, including salary, self employment, pension, and other income,
provide for exemption of certain types of organizations or individuals, and
provide procedural frameworks for enforcement and dispute resolution. The stated goals for entering into a treaty often include reduction of double taxation, eliminating tax evasion, and encouraging cross border trade efficiency. It is generally accepted that tax treaties improve certainty for taxpayers and tax authorities in their international dealings. Several governments and organizations use model treaties as starting points. Double taxation treaties generally follow the OECD Model Convention and the official commentary and member comments thereon serve as a guidance as to interpretation by each member country. Other relevant models are the UN Model Convention, in the case of treaties with developing countries and the US Model Convention, in the case of treaties negotiated by the United States.
* қайсы салықтар қамтылатынын және кімнің резидент болып саналатынын және жеңілдіктер алуға құқылы екенін анықтайды,
* бір елдің резиденті екінші елдің резиденттеріне төлейтін сыйақы, дивидендтер және роялтилерден ұсталатын салық мөлшерін азайтады,
* бір елдің резиденті үшін екінші елдегі кәсіптік табысқа салынатын салықты бірінші елдегі тұрақты мекеме арқылы алынған табыспен шектейді,
* бір елде тұратын жеке тұлғалардың табысына салық салынатын жағдайларды анықтайды, оның ішінде жалақы, жеке кәсіпкерлік, зейнетақы және басқа да табыстар,
* кейбір ұйымдар немесе жеке тұлғаларды салықтан босатуды қарастырады,
* қолдану және дауларды шешу үшін процедуралық ережелерді қамтамасыз етеді. Келісімге қол қоюдың негізгі мақсаттары қос салық салуды азайту, салықтан қашуды болдырмау және халықаралық сауда тиімділігін арттыру болып табылады. Салықтық келісімдер салық төлеушілер мен салық органдарының халықаралық операцияларында нақтылықты арттырады деп қабылданған. Көптеген үкіметтер мен ұйымдар келісімдерді жасау үшін үлгілік келісімдерді бастапқы құжат ретінде пайдаланады. Қос салық салудан аулақ болу туралы келісімдер, әдетте, ЭЫДҰ-ның үлгілік конвенциясына сәйкес жасалады, ал оған қоса берілген ресми түсіндірмелер мен мүшелердің пікірлері әрбір мүше ел үшін түсіндіруге нұсқау ретінде қызмет етеді. Басқа да маңызды үлгілерге дамушы елдермен жасалған келісімдер үшін БҰҰ-ның үлгілік конвенциясы және АҚШ-тың келіссөздер жүргізген келісімдері үшін АҚШ-тың үлгілік конвенциясы жатады.
A tax treaty, also called double tax agreement (DTA) or double tax avoidance agreement (DTAA), is an agreement between two countries to avoid or mitigate double taxation. Such treaties may cover a range of taxes including income taxes, inheritance taxes, value added taxes, or other taxes. Besides bilateral treaties, multilateral treaties are also in place. For example, European Union (EU) countries are parties to a multilateral agreement with respect to value added taxes under auspices of the EU, while a joint treaty on mutual administrative assistance of the Council of Europe and the Organisation for Economic Co operation and Development (OECD) is open to all countries. Tax treaties tend to reduce taxes of one treaty country for residents of the other treaty country to reduce double taxation of the same income. The provisions and goals vary significantly, with very few tax treaties being alike. Most treaties:
define which taxes are covered and who is a resident and eligible for benefits,
reduce the amounts of tax withheld from interest, dividends, and royalties paid by a resident of one country to residents of the other country,
limit tax of one country on business income of a resident of the other country to that income from a permanent establishment in the first country,
define circumstances in which income of individuals resident in one country will be taxed in the other country, including salary, self employment, pension, and other income,
provide for exemption of certain types of organizations or individuals, and
provide procedural frameworks for enforcement and dispute resolution. The stated goals for entering into a treaty often include reduction of double taxation, eliminating tax evasion, and encouraging cross border trade efficiency. It is generally accepted that tax treaties improve certainty for taxpayers and tax authorities in their international dealings. Several governments and organizations use model treaties as starting points. Double taxation treaties generally follow the OECD Model Convention and the official commentary and member comments thereon serve as a guidance as to interpretation by each member country. Other relevant models are the UN Model Convention, in the case of treaties with developing countries and the US Model Convention, in the case of treaties negotiated by the United States.
Салықтық резиденттік
Жалпы алғанда, салық келісімдерінің артықшылықтары тек келісім жасасқан елдердің бірінің салық резидентеріне ғана қолжетімді. Көп жағдайда, салық резидентері – сол елдің ішкі заңдарына сәйкес, тұру орны, мекенжайы, тіркеу орны сияқты критерийлер бойынша салық төлеуге міндетті кез келген адам. Әдетте, жеке тұлғалар салық келісімі бойынша резидент деп есептеледі және олардың негізгі тұратын жерінде салық салынады. Дегенмен, келісім бойынша резиденттік, негізгі тұратын жердің тар шеңберінен әлдеқайда асып түседі. Мысалы, көптеген елдер елде белгілі бір мерзімнен аса уақыт өткізген адамдарды да резиденттер деп санайды. АҚШ азаматтары мен жасыл карта иелері, қайда тұрса да, салық төлеуге жатады, демек салық келісімі мақсатында резиденттер болып есептеледі. Резиденттік кеңінен анықталғандықтан, көптеген келісімдерде адам бірнеше юрисдикцияда (яғни, «қосарланған резиденттік») резидент болып танылуы мүмкін екендігі ескеріледі және «шешімді бөлу» ережесі қарастырылады. Мұндай ережелер әдетте, бірнеше резиденттікті шешу үшін үштен беске дейінгі сынақтардың иерархиясын қамтиды, олардың ішінде тұрақты мекенжай маңызды фактор болып табылады. Салық резиденттігі азаматтыққа немесе тұрақты тұру құқығына сирек әсер етеді, бірақ елдің иммиграциялық заңнамасы бойынша белгілі бір резиденттік мәртебелер салық резиденттігіне ықпал етуі мүмкін. Бұл «183 күндік ереже» кіретін жағдайларды қамтиды, онда тұру құқығы қолданылады. Заңды тұлғалар басқару орталығының орналасқан еліне, ұйымдасқан еліне немесе басқа да факторларға сүйеніп резидент деп танылуы мүмкін. Бұл критерийлер көбінесе келісімде нақты көрсетіледі, ол жергілікті заңды күшейте немесе одан басымдық алады. Көптеген келісімдер бойынша, заңды тұлға екі елде де резидент болып танылуы мүмкін, әсіресе егер келісім екі ел арасында жасалса және олардың ішкі заңдары резиденттікке қатысты әртүрлі стандарттарды қолданса. Кейбір келісімдерде заңды тұлғалардың резиденттігіне қатысты «шешімді бөлу» ережелері көзделген. Кейбір заңды тұлғалар мен/немесе табыс түрлері үшін резиденттік маңызды емес, себебі салық салық төлеушінің өзіне емес, оның мүшелеріне салынады. ЭЫДҰ тиісті басқару орнынан бас тартып, екі резиденттіктің қайшылықтарын анықтау үшін Өзара Келісім Процедурасын (MAP) қолдана отырып, жағдайды жеке қарауға көшті.
Тұрақты мекеме
Көптеген келісімшарттарда бір елдің резидентінің (кейде келісімшартта анықталады) бизнес табысы екінші елде тек егер табыс екінші елдегі тұрақты мекеме арқылы туындаса ғана салық салынады. Мысалы, АҚШ пен Үндістанның салық келісімінде, егер адам екі елдің де тұрғыны болса, онда қосымша шарт қосылады, егер адам тұрақты үйге ие болса немесе әдеттегі тұрғылықты жері болса немесе мемлекеттің азаматы болса. Бірақ көптеген келісімдер бизнес табысының белгілі бір түрлерін (директорлардың еңбекақысы немесе спортшылар мен артистердің қызметінен түскен табыс сияқты) жеке қарастырады. Мұндай келісімдер тұрақты мекеме (ТМ) дегеніміз не екенін де анықтайды. Көптеген, бірақ барлық емес салық келісімдері ЭЫДҰ-ның үлгілік келісіміндегі ТМ анықтамасын қабылдайды. ЭЫДҰ анықтамасы бойынша, ТМ – бұл кәсіпорынның қызметін жүзеге асыратын бекітілген орын. Кейбір орындар ТМ мысалдары ретінде тікелей көрсетіледі, оның ішінде филиалдар, кеңселер, шеберханалар және басқалары. Сондай-ақ, ТМ анықтамасынан ерекше жағдайлар қарастырылады, мысалы, тек дайындық немесе қосымша қызметтер (мысалы, тауар қоймасын сақтау, тауар сатып алу немесе ақпарат жинау) жүргізілетін орын. Жалпы, салық келісімдері бизнес қызметін ТМ тудыру үшін қанша уақыт бойы белгілі бір орын арқылы жүргізу керектігін нақты көрсетпейді, бірақ ЭЫДҰ мүше елдерінің көпшілігі ерекше жағдайлар болмаса, алты айдан кем уақыттан бері жұмыс істейтін орында ТМ табылмайды. Көптеген келісімдерде құрылыс алаңының тұрақты мекеме болып танылу мерзімі ұзақ, әдетте бір жыл немесе одан да көп болуы керек. Сонымен қатар, кейбір келісімдерде, әсіресе тараптарының бірі дамып келе жатқан ел болса, белгілі бір қызметтерді (мысалы, қызмет көрсетуді) белгілі бір мерзім ішінде жүзеге асырса, ТМ бар деп есептелетін шаралар қарастырылған, тіпті ТМ басқа жағдайда болмағанда да. Егер бір елдің резиденті өзінің бизнес қызметін екінші елде бекітілген орын немесе кәсіпорын арқылы жүргізбесе де, екінші елдегі кәсіпорын бірінші елдің резиденті атынан келісімшарттар жасасуға уәкілетті тұлға арқылы жүзеге асырылса, онда сол екінші елде ТМ бар деп танылуы мүмкін. Осылайша, бір елдің резиденті тікелей бизнесін жүргізудің орнына тәуелді агент арқылы әрекет ету арқылы ТМ ретінде қаралудан қашып құтыла алмайды. Алайда, тәуелсіз агент арқылы бизнес жүргізу әдетте ТМ тудырмайды.
Қайнар көзден ұсталатын салықтар
Көптеген салық жүйелері резидент емес тұлғалардан салық жинауды қамтамасыз етеді, белгілі бір түрдегі табыстарды төлеушілерден салықты ұстап алып, оны салық органдарына аударуды талап ету арқылы. Ұстап алу шаралары пайыздық төлемдерге, дивидендтерге, роялтилерге және техникалық көмек көрсету үшін төленген ақыларға қолданылуы мүмкін. Көптеген салық шартылар шарты жасасқан елдің резиденттеріне қатысты ұсталып алынатын салық мөлшерін азайтады немесе толығымен жояды.
Жұмыспен қамтудан түсетін табыс
Көптеген шарттар бір елдің тұрғындарына екінші елде салық салуды болдырмайды, егер көрсетілген қызметтердің көлемі немесе мерзімі минималды болса, бірақ осы қызметтер орындалған елде табыс салықтарын төлеуді қарастырады, егер көлем немесе мерзім минималды болмаса. Көптеген шарттар сондай-ақ бір елдің артистері мен спортшыларының екінші елдегі табысына қатысты ерекше ережелерді де қамтиды, бірақ мұндай ережелер әртүрлі болуы мүмкін. Сондай-ақ көптеген шарттар зейнетақы және басқа зейнеттік төлемдерге салық салу шектеулерін көздейді.
Салықтан босату
Көптеген шарттар белгілі бір дипломатиялық қызметкерлердің табысын салықтан босатады. Көптеген салық шарттарында сондай-ақ, бір елде салықтан босатылған белгілі бір ұйымдар екінші елде де салықтан босатылады деп көзделген. Әдетте босатылатын ұйымдарға қайырымдылық қоры, зейнетақы трасттары және мемлекеттік меншіктегі ұйымдар жатады. Көптеген шарттар үкіметтік немесе экономикалық жүйелерінде маңызды деп есептелетін, салықтан басқа босату түрлерін де қарастырады.
Салық ставкаларын үйлестіру
Салық келісімдері әдетте белгілі бір табыс түрлеріне салынатын ең жоғары салық мөлшерлемесін анықтайды. Мысалы, келісімшарт бойынша жәрдем алуға құқығы бар резидент емес тұлға алған пайыздық табысқа бес проценттен (5%) аспайтын салық салынуы мүмкін. Дегенмен, кейбір жағдайларда жергілікті заңдар келісімшарттан тәуелсіз, төмен салық мөлшерлемесін көздейді. Мұндай жағдайларда жергілікті заңдарда белгіленген төменгі мөлшерлеме күшіне енеді.
Мұралық салықтарға арналған ерекше ережелер
Жалпы алғанда, табыс салығы мен мұра салығы әдетте жеке-жеке шарттармен реттеледі. Мұралық салық туралы шарттар көбінесе мұралық және сыйлық салығын қамтиды. Мұндай шарттарда салықтық тұрғын орын, салық төлеушінің тұрғын орынына қарағанда, тұрғын орын арқылы анықталады. Бұл шарттар әрбір елде мұрагерлік немесе сыйлық арқылы мүлік берілген кезде қандай тұлғалар мен мүліктерге салық салынатынын нақтылайды. Кейбір шарттар салықты қай тарап төлейтінін көрсетеді, бірақ көбінесе бұл шешім жергілікті заңнамаға байланысты (ол елден елге өзгеше болуы мүмкін). Көптеген мұралық салық туралы шарттар әр елге салық салушы елде орналасқан жылжымайтын мүлікті, салық салушы елдегі кәсіп немесе бизнестің бөлігін құрайтын мүлікті, мүлік берілген кезде салық салушы елде орналасқан материалдық жылжымалы мүлікті (әдетте халықаралық қатынаста жүретін кемелер мен ұшақтарды қоспағанда) және басқа да белгілі бір заттарға салық салуға рұқсат береді. Көптеген шарттар мұрагерге немесе сыйлық берушіге салықты есептеу кезінде резидент емес тұлғаларға көбінесе рұқсат етілмейтін белгілі бір шегерімдерді, босатуларды немесе салық кредиттерін талап етуге мүмкіндік береді.
Қосарланған салықтан босату
Көптеген салықтық келісімдер оны жоюға арналған нақты механизмдерді қарастырады, бірақ қос салық салу қаупі әлі де болуы мүмкін. Бұл механизм әдетте әр елдің екінші елдің салықтарын есепке қосып, сол елдің резидентерінің салықтарын азайтуды талап етеді. Мысалы, АҚШ-Үндістан келісімінде көрсетілгендей, егер үндістандық пайыздар АҚШ резидентеріне тиесілі болса, онда ол сома АҚШ-та салық салынады. Дегенмен, Үндістанның табыс салығы заңнамасына сәйкес, мұндай пайыздар Үндістанда да салық салынуы мүмкін. Келісімде осы несиенің мөлшерін шектеуге қатысты механизмдер болуы немесе болмауы мүмкін, сондай-ақ жергілікті заңдардың осы мәселеге қатысты қолданылуын шектеу немесе қарастырмау мүмкіндігі де бар.
Өзара орындау
Салық төлеушілер салық төлеуден жалтарту үшін өздерін және мүлкін басқа жерге көшіруі мүмкін. Сондықтан кейбір шарттарда шартқа қатысушы елдер бір-біріне салықты жинауға, кіріс ережесіне қарсы күресуге және салық ережелерін күшіне енгізуге көмектесуі тиіс. Көптеген салық шарттарында, ең болмағанда, елдердің салық ережелерін күшіне енгізуді қолдау үшін қажетті ақпарат алмасуы талап етіледі.
Дауларды шешу
Көптеген салық келісімдері салық төлеушілер мен елдерге келісім негізінде туындаған дауларды шешуге мүмкіндік беретін белгілі бір тәсілдерді қамтиды. Әдетте, келісім бойынша дауларды шешу рәсімдерін жүргізуге жауапты мемлекеттік орган сол елдің "компетентті органы" деп аталады. Компетентті органдардың өкілеттіктеріне белгілі жағдайларда өз үкіметтерін шешімдерге бағынуға мәжбүр ету кіреді. Келісімдерде көбінесе компетентті органдар дауларды шешу үшін келісуге тырысу керектігі айтылады.
Жеңiлiктердiң шектелуi
Кейбір елдердің соңғы келісімдерінде "келісімшартты сатып алуды" болдырмауға бағытталған баптар бар, яғни үшінші мемлекеттердің тұрғындарының салық келісімдерін тиісінше пайдаланбауы. Бұл пайданы шектеуші баптар, қосымша талаптарды орындамайтын резиденттерге салық келісімінің артықшылықтарын бермейді. Пайданы шектеу туралы баптар келісімшарттан келісімшартқа кең ауқымда өзгереді және көбінесе өте күрделі болады. Мысалы, Ұлыбритания мен Италия сияқты кейбір елдердің келісімдері нақты мәміленің субъективті мақсатына назар аударады және егер мәміле келісім бойынша артықшылықтар алу үшін жасалса, артықшылықтарды жоққа шығарады. Басқа елдер, мысалы АҚШ, артықшылық іздейтін тараптың объективті сипаттамаларына баса назар береді. Әдетте, жеке тұлғалар, биржада сауда-саттық жүргізетін компаниялар және олардың еншілес компанияларына АҚШ салық келісімдеріндегі пайданы шектеу ережелері кері әсер етпейді. Басқа заңды тұлғаларға қатысты, егер заңды тұлға келісім жасасқан елдердің бірінің резиденттерімен (немесе Еуропалық Одақ немесе NAFTA сияқты бірыңғай экономикалық кеңістіктің мүшелерімен жасалған келісімдерде, сол елдер тобының "теңдес алушыларымен") жеткілікті деңгейде иелік етпесе, артықшылықтардан бас тарту жиі кездеседі. Алайда, тіпті егер заңды тұлғалар білікті резиденттерге тиесілі болмаса да, сауда-көлік қызметін немесе бизнесті белсенді түрде жүргізуден алынған табысқа артықшылықтар көбінесе қолданылады.
Заңның басымдығы
Көптеген елдерде шарттар ең жоғары заң болып саналады. Мұндай елдерде шарттардың ережелері қайшы келетін ішкі заңдардың ережелерін толыққанды жояды. Мысалы, көптеген ЕО елдері ЕО директиваларына сәйкес топтық салық жеңілдіктерін қолдана алмады. Ал кейбір елдерде шарттар мен ішкі заң тең дәрежеде қарастырылады. Мұндай елдерде ішкі заң мен шарт арасындағы қайшылықты ішкі заң немесе шарттағы дауларды шешу механизмдері арқылы шешу қажет.