Төлем карталары және олардың түрлері

Кіріспе

Қаржы институты берген, төлем жасау үшін қолданылатын карта.

Бұл – әдеттегі дебеттік картаның алдыңғы жағының мысалы: Мұндай карталар түрлі атаулармен белгілі, мысалы, банк карталары, банкомат карталары, клиенттік карталар, кілт карталары немесе қолма-қол ақша карталары. Төлем карталарының бірнеше түрі бар, ең көп таралғандары – несие карталары, дебеттік карталар, шекті карталар және алдын ала төленген карталар. Көбінесе төлем картасы карта иесіне тиесілі шотқа немесе шоттарға электрондық түрде байланысты болады. Бұл шоттар депозиттік шоттар немесе несиелік шоттар болуы мүмкін, ал карта – карта иесін сәйкестендіру құралы болып табылады. Дегенмен, құндысы сақталатын карталар ақшаны картаның өзінде сақтайды және міндетті түрде қаржы институтындағы шотқа байланысты емес. Сондай-ақ, бұл бірегей карта нөмірі мен жарамдылық мерзімі сияқты қауіпсіздік ақпаратын қамтитын немесе артындағы магниттік жолағы арқылы түрлі құрылғылардың ақпаратты оқуына және қол жеткізуіне мүмкіндік беретін смарт-карта болуы мүмкін. Картаны шығарған банкке және клиенттің тілегіне қарай, бұл карта банкомат картасы ретінде, автоматты кассаларда операциялар жасауға; клиенттің банк шоттарына байланысты, сату орнында тауар сатып алуға арналған дебеттік карта ретінде; немесе банк ұсынған қайта толтырылатын несие желісіне қосылған несие картасы ретінде пайдалануға болады. 2017 жылы әлемде 20,48 миллиард төлем картасы (көбінесе алдын ала төленген карталар) тіркелді.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, банк карталары чек кепілдігі картасының да қызметін атқарды, бұл – қазірге дерлік тоқтатылған, сату орнында чектерге кепілдік беру жүйесі. Алғашқы банк карталары 1967 жылы Лондондағы Barclays банкі және 1969 жылы Нью-Йорктегі Лонг-Айлендтегі Chemical Bank банкі шығарған банкомат карталары болды. 1972 жылы Lloyds Bank банкі қауіпсіздік үшін жеке сәйкестендіру нөмірін (ПИН) пайдалана отырып, ақпаратты кодтауға арналған магниттік жолағы бар алғашқы банк картасын шығарды. 1970-ші жылдары пайда болған смарт-карта төлем картасы ретінде қолдануға бейімделді. Ақылды төлем карталары 1979 жылы банк секторына енгізілді және 1980-жылдардың ортасында кеңінен қолданысқа түсті.

Карта желілері

Кейбір банктік желілерде банкомат карталары мен дебеттік карталардың екі функциясы бір картаға біріктіріледі, ол жай ғана "дебеттік карта" немесе көбінесе "банктік карта" деп аталады. Бұл карталар банкоматтарда банктік операцияларды жүзеге асыруға, сондай-ақ PIN-кодты пайдаланып, сату орындарында төлем жасауға мүмкіндік береді. Канаданың Interac және Еуропаның Debit Mastercard – банктік шоттарды сату орындарындағы жабдықтармен байланыстыратын желілердің мысалдары. Кейбір дебеттік карта желілері бастапқыда банкомат карталары желілері ретінде пайда болды, кейін толыққанды дебеттік карта желілеріне айналды. Мұндай желілердің мысалы: Сингапур Даму Банкінің (DBS) Электрондық аударымдар желісі (NETS) және Орталық Азия Банкінің (BCA) Debit BCA картасы. Екеуі де кейіннен басқа банктер тарапынан қабылданып, пайдаланылды (Prima Debit – Debit BCA картасының Prima банкаралық желісі).

Техникалық ерекшеліктері

Төлем карталары әдетте пластикалық карталар болып табылады және ISO/IEC 7810#ID 1 стандартына сәйкес 2,88–3,48 мм радиустағы дөңгелектенген бұрыштармен жасалады. Олар, әдетте, ISO/IEC 7812 нөмірлеу стандартына сәйкес келетін бірегей карта нөмірін, карта иесінің атын және картаның жарамдылық мерзімін, сондай-ақ басқа да қауіпсіздік элементтерін қамтиды. Бұрын бұл ақпарат көп бөлімді қағаз формаларға көшіру үшін қалыптастырылып басылған, және кейбір карталар әлі де осы технологиямен шығарылуда.

Түрлері

Төлем карталарының ортақ және ерекше белгілері бар. Төлем карталарының түрлерін әр түрдің ерекшеліктері бойынша ажыратуға болады, мысалы:

Кредиттік карта

АҚШ және басқа елдерде кредиттік карта, карта ұстаушыға картаны шығарған банк немесе қаржы мекемесі құрған кредиттік лимитпен (әдетте кредиттік шегі деп аталады) байланыстырылады. Ұстаушы осы лимиттен ақша ала алады, яғни қарызға алады, саудагерге тауар немесе қызмет үшін төлем жасау үшін немесе қолма-қол ақша алуға (аванс ретінде). Кредиттік карталардың көпшілігі жергілікті банктер немесе несиелік кооперативтер арқылы шығарылады, бірақ кейбір банк емес қаржы ұйымдары да тікелей халыққа карта ұсынады. Карта ұстаушы толық соманы немесе одан аз соманы төлем күніне дейін қайтаруға құқылы. Төленген сома "ең төменгі төлемнен" кем болмауы керек, ол белгілі бір сома немесе қалдық соманың проценттік үлесі болуы мүмкін. Егер сома мерзімінде толық төленбесе, қалған сомаға пайыз есептеледі. Пайыздық мөлшерлеме және оны есептеу әдісі кредиттік карталардың түрлеріне, тіпті бір компания шығарған карталардың арасында да өзгеше болуы мүмкін. Көптеген кредиттік карталарды банкоматтар арқылы қолма-қол ақша алу үшін де пайдалануға болады, бірақ мұндай операцияларға әдетте қолма-қол ақша алынған күнден бастап есептелетін пайыздық комиссия қосылады. Кейбір саудагерлер кредиттік картамен төлем қабылдағаны үшін қосымша төлем алады, себебі олар картаны шығарған банкке комиссия төлейді. Франция сияқты басқа елдерде дебеттік және кредиттік карталардың арасындағы айырмашылық клиенттің шотынан ақша қайтарылу уақытына байланысты. Дебеттік карта транзакция жасалған кезде клиенттің шотынан дереу ақша алады, ал кредиттік карта айдың соңында автоматты түрде ақша алады. АҚШ-та кредиттік карта деп аталатын, яғни клиент ай соңында төлеуге тиіс болады, мұндай жүйе француз банктік жүйесінде жоқ. Дегенмен, кредиттік компаниялар мұндай карталарды ұсына алады, бірақ олар дәстүрлі банк жүйесінен бөлек болады. Мұндай жағдайда, тұтынушы максималды соманы өзі анықтайды, бұл кредиттік картаның төлемін ұмытып, қарызға бату қаупін азайтады. Францияда кредиттік рейтинг немесе кредиттік тарих болмайды, сондықтан кредиттік тарихты құру қажеттілігі де жоқ. Жеке ақпарат банктер арасында бөлісе алмайды, демек кредиттік тұрақтылықты бағалаудың біртұтас жүйесі де жоқ. Франциядағы біртұтас жүйе тек банкротқа ұшырағандарға немесе кредиттерін қайтармағандарға, сондай-ақ жеткілікті қаражаты болмағандықтан чек бергендерге арналған. Бұл жүйені Франция Банкі басқарады.

In the US and other countries, a credit card is linked to a line of credit (usually called a credit limit) created by the issuer of the credit card for the cardholder on which the cardholder can draw (i. e. borrow), either for payment to a merchant for a purchase or as a cash advance to the cardholder. Most credit cards are issued by or through local banks or credit unions, but some non bank financial institutions also offer cards directly to the public. The cardholder can either repay the full outstanding balance or a lesser amount by the payment due date. The amount paid cannot be less than the ”minimum payment,” either a fixed amount or a percentage of the outstanding balance. Interest is charged on the portion of the balance not paid off by the due date. The rate of interest and method of calculating the charge vary between credit cards, even for different types of cards issued by the same company. Many credit cards can also be used to take cash advances through ATMs, which also attract interest charges, usually calculated from the date of cash withdrawal. Some merchants charge a fee for purchases by credit card, as they will be charged a fee by the card issuer. In other countries such as France, the distinction between debit and credit cards is based on when the customer's account is debited for the transaction. A debit card debits the customer's account as the transaction is made, while a credit card debits it at the end of the month automatically. What is called a credit card in the United States meaning the customer has a bill to pay at the end of the month does not exist in the French banking system. However, credit companies can provide these cards, but they are separate from the regular banking system. In this case, the consumer decides the maximum amount, making it impossible to fall into debt by forgetting to pay a credit card bill. Credit scores or credit history do not exist in France, and therefore the need to build a credit history does not exist. Personal information cannot be shared among banks, which means there is no centralized system for tracking creditworthiness. The only centralized system in France is for individuals who file for bankruptcy or those who have not repaid credit or issued checks without sufficient funds. This system is handled by the Banque de France.

Дебет картасы

Дебет картасы (банк картасы, чек картасы немесе пластикалық карта деп те аталады) иесі тауар немесе қызмет сатып алғанда, ақша карта иесінің банк шотынан немесе картадағы қалдықтан тікелей алынады, иесі оны кейіннен төлемейді. Кейбір жағдайларда, мұндай "карталар" тек интернетте қолдану үшін жасалған, сондықтан физикалық картасы болмайды. Дебет карталарын пайдалану көптеген елдерде кеңінен таралды, соның салдарынан чектерді және кейде қолма-қол ақшамен жасалатын төлемдерді артта қалдырды. Кредит карталары сияқты, дебет карталары телефон және интернет арқылы тауар сатып алуға жиі қолданылады. Дебет карталары қолма-қол ақшаны банкоматтан алуға, сондай-ақ чек кепілдемесі ретінде де мүмкіндік береді. Саудагерлер клиенттерге "ақшаны қайтару" / "ақшаны алу" қызметін ұсынуы мүмкін, яғни клиент тауарды сатып алғанда бірге қолма-қол ақша да ала алады. Әдетте, саудагерлер дебет картасымен төленген сатып алулар үшін қосымша төлем алмайды.

Төлем картасы

Кредиттік карталар бойынша, карта иесі ай сайын шығарылатын шотта көрсетілген толық соманы төлем мерзіміне дейін төлеуге міндетті. Бұл карта иесінің сатып алуларын сатып алған күнінен бастап төлем мерзіміне дейін, әдетте 55 күнге дейін қамтитын қысқа мерзімді несие нысаны болып табылады. Кредиттік карталар бойынша әдетте пайыз есептелмейді және жалпы сомаға шектеу қойылмайды. Егер төлем толық көлемде жүргізілмесе, бұл кешіктірілген төлем үшін айып төлеуге, болашақ транзакцияларды шектеуге және тіпті картаны жоюға алып келуі мүмкін.

Банкомат картасы

Банкомат картасы (әр түрлі атаулармен белгілі) – банкоматтарда депозит салу, қолма-қол ақша алу, шот туралы мәлімет алу және басқа да операциялар жасауға арналған, көбінесе банктер аралық желілер арқылы қолданылатын кез келген карта. Карталар тек банкоматтарды пайдалану үшін шығарылуы мүмкін, сондай-ақ көптеген дебеттік немесе кредиттік карталарды да банкоматтарда қолдануға болады, бірақ көптеген төлемдік және жеке меншік карталар қолданылмайды. Кредиттік картаны банкоматтан қолма-қол ақша алу үшін пайдалану, POS операциясынан өзгеше қарастырылады, әдетте ақша алынған күнінен бастап пайыздық төлемдер есептеледі. Дебеттік картаны пайдалану әдетте пайыздық төлемді талап етпейді. Үшінші тарап банкомат иелері өз банкоматтарын пайдаланғаны үшін қосымша төлем алуға құқылы. Көптеген төлем карталары, мысалы, дебеттік және кредиттік карталар, банкомат картасы ретінде де жұмыс істей алады, бірақ тек банкоматтарды пайдалануға арналған карталар да бар. Көптеген несиелік және жеке меншік карталарды банкомат картасы ретінде пайдалануға болмайды. Кредиттік картаны банкоматтан қолма-қол ақша алу үшін пайдалану, POS операциясынан өзгеше қарастырылады, әдетте ақша алынған күнінен бастап пайыздық төлемдер есептеледі. Банктер аралық желілер банкомат карталарын картаны шығарған мекемеден басқа жеке операторлар мен қаржы институттарының банкоматтарында пайдалануға мүмкіндік береді. Барлық банкоматтар, ең болмағанда, машина иесінің клиенттеріне қолма-қол ақша алуға рұқсат береді (егер банктік машина болса), ал машина банкомат желісіне қосылған карталар үшін де қолданылады. Олар қолма-қол ақша алу сомасы мен машинадан алынған барлық комиссияны түбіртекте көрсетеді. Көптеген банктер мен несиелік кооперативтер өз банкоматтарында шотқа байланысты банк операцияларын жүргізуге рұқсат береді, соның ішінде депозит салу, шоттың қалдығын тексеру және шоттар арасында ақша аудару. Кейбіреулері пошта маркаларын сату сияқты қосымша қызметтер ұсына алады. Телефон немесе онлайн-банкинг арқылы жасалатын басқа операциялар үшін, бұл жеке куәландырусыз банкомат картасымен орындалуы мүмкін. Бұл шоттың қалдығын тексеруді, электрондық шоттарды төлеуді немесе кейбір жағдайларда онлайн сатып алуды қамтиды (Interac Online қараңыз). Банкомат карталарын импровизацияланған банкоматтарда да пайдалануға болады, мысалы, "мини-банкоматтар" – бұл саудагерлердің карта терминалдары, олар қолма-қол ақша шығарусыз банкомат функцияларын ұсынады. Бұл терминалдар саудагердің сату орнында олар шығарған түбіртектерді қолма-қол ақшаға айналдыру арқылы қолма-қол ақшасыз төлемдерді қабылдау үшін де пайдаланылуы мүмкін. 2017 жылы әлем бойынша 20,48 миллиард төлем картасы айналымда болды. 2018 жылы төлем картасымен жасалған алаяқтықтан әлемдегі шығын 27,85 миллиард АҚШ долларын құрады, ал АҚШ-та – 9,47 миллиард АҚШ долларын құрады.

An ATM card (known under a number of names) is any card that can be used in automated teller machines (ATMs) for transactions such as deposits, cash withdrawals, obtaining account information, and other types of transactions, often through interbank networks. Cards may be issued solely to access ATMs, and most debit or credit cards may also be used at ATMs, but most charge and proprietary cards cannot. The use of a credit card to withdraw cash at an ATM is treated differently to an POS transaction, usually attracting interest charges from the date of the cash withdrawal. The use of a debit card usually does not attract interest. Third party ATM owners may charge a fee for the use of their ATM. Most payment cards, such as debit and credit cards, can also function as ATM cards, although ATM only cards are also available. Most charge and proprietary cards cannot be used as ATM cards. The use of a credit card to withdraw cash at an ATM is treated differently to a POS transaction, usually attracting interest charges from the date of the cash withdrawal. Interbank networks allow the use of ATM cards at ATMs of private operators and financial institutions other than those of the institution that issued the cards. All ATM machines, at a minimum, will permit cash withdrawals of customers of the machine's owner (if a bank operated machine) and for cards that are affiliated with any ATM network the machine is also affiliated. They will report the amount of the withdrawal and any fees charged by the machine on the receipt. Most banks and credit unions will permit routine account related banking transactions at the bank's own ATM, including deposits, checking the balance of an account, and transferring money between accounts. Some may provide additional services, such as selling postage stamps. For other types of transactions through telephone or online banking, this may be performed with an ATM card without in person authentication. This includes account balance inquiries, electronic bill payments, or in some cases, online purchases (see Interac Online). ATM cards can also be used on improvised ATMs such as "mini ATMs", merchants' card terminals that deliver ATM features without any cash drawer. These terminals can also be used as cashless scrip ATMs by cashing the receipts they issue at the merchant's point of sale. In 2017, there were 20.48 billion payment cards in circulation worldwide In 2018, the payment card fraud losses in the world were US$27.85 billion, and US$9.47 billion in the U. S.

Сақталған құнды карта

Сақталған құндылық картасында ақшалай құндылық сыртқы есептік жазбада емес, картада сақталады. Бұл, ақшасы эмитенттің қорында сақталатын, дебеттік картаға ұқсас алдын ала төленген карталардан өзгеше. Сақталған құндылық карталар мен алдын ала төленген дебеттік карталардың басты айырмашылығы – алдын ала төленген дебеттік карталар көбінесе жеке шот иелерінің атына беріледі, ал сақталған құндылық карталары көбінесе анонимді болады. «Сақталған құндылық картасы» термині қаражаттың және/немесе деректердің физикалық түрде картада сақталуын білдіреді. Алдын ала төленген карталарда деректер картаны шығарушы басқаратын компьютерлерде сақталады. Картадағы құндылықты картадағы карта нөмірі кодталған магниттік жолақ арқылы, радиожиілік идентификациясы (RFID) арқылы немесе телефон немесе басқа да сандық пернетақтаға картада басылған кодты енгізу арқылы қолжеткізуге болады.

Әуе флоты картасы

Флот картасы төлем картасы ретінде қолданылады, көбінесе бензин, дизель және басқа да жанармайды жанармай құю станцияларында төлеу үшін. Флот карталарын автопарк иесі немесе басқарушысының қалауынша көлік құралдарын күтіп-жөндеуге және басқа да шығыстарды төлеуге де пайдалануға болады. Флот картасын пайдалану қолма-қол ақшаны алып жүру қажеттілігін азайтады, соның салдарынан автопарк жүргізушілерінің қауіпсіздігі артады. Ақшасыз төлем жүйесі автопарк иесінің немесе басқарушының есебінен болатын алаяқтық операциялардың алдын алуға да көмектеседі. Флот карталары ыңғайлы және жан-жақты есеп беруді қамтамасыз етеді, автопарк иелеріне/басқарушыларына нақты уақыт режимінде есептер алуға және карталары арқылы сатып алуды бақылауға мүмкіндік береді, бұл оларға бизнеске қатысты барлық шығыстар туралы толық мәлімет алуға көмектеседі. Олар сондай-ақ әкімшілік жұмысты азайтуға немесе жанармай салығын қайтаруды рәсімдеуде маңызды рөл атқаруы мүмкін.

Технологиялар

Халықаралық стандарттау ұйымының бірқатар стандарттары, ISO/IEC 7810, ISO/IEC 7811, ISO/IEC 7812, ISO/IEC 7813, ISO 8583 және ISO/IEC 4909, төлем карталарының физикалық қасиеттерін, оның ішінде өлшемдерін, икемділігін, магниттік жолақтың орналасқан жерін, магниттік сипаттамаларын және дерек форматтарын анықтайды. Олар сондай-ақ қаржылық карталарға қатысты стандарттарды да қамтиды, оның ішінде әртүрлі карта шығарушы мекемелерге карта нөмірлерінің диапазондарын бөлу ережелерін де ұсынады.

Эмбоссация

Бастапқыда есеп айырысу шотының идентификациясы қағаз негізінде жүзеге асырылды. 1959 жылы American Express компаниясы рельефті пластикалық карталарды шығаратын алғашқы төлем картасы операторы болды, бұл карталарды өңдеу үшін қолмен басып шығаруға мүмкіндік берді, өңдеу процесін жылдамдатып, транскрипция қателіктерін азайтты. Басқа несие карталарын шығарушылар да осыдан үлгі алды. Әдетте, картаның нөмірі, картаның жарамдылық мерзімі және карта иесінің аты-жөні рельефті түрде жазылады. Импринтинг әдісі көбінесе магниттік жолақпен, содан кейін интеграцияланған чиппен алмастырылғанымен, транзакцияны қолмен өңдеу қажет болған жағдайларда карталар соңғы уақытқа дейін рельефті болып жасала берді. Қолмен өңдеу кезінде карта иесін тексеру үшін, карта иесі төлем құжатына қол қойғаннан кейін, саудагер сол қолтаңбаны картаның арт жағындағы карта иесінің қолымен салыстырып тексеруі керек еді. Карталар ISO/IEC 7810 ID 1 стандарты, рельеф жасау бойынша ISO/IEC 7811 стандарты және карталарды нөмірлеу бойынша ISO/IEC 7812 стандартына сәйкес келеді.

Магниттік жолақ

Магниттік жолақтар 1970 жылдары банкоматтар енгізілісімен бірге дебеттік карталарға қолданыла бастады. Магниттік жолақ карта деректерін сақтайды, оларды физикалық контакті арқылы және оқу басы арқылы өткізу арқылы оқуға болады. Магниттік жолақ карта бетіндегі барлық ақпаратты қамтиды, бірақ сол кездегі қолмен жүзеге асырылатын амалға қарағанда сату нүктесінде және кейіннен транзакциялық өңдеу компаниясы арқылы тезірек өңдеуге мүмкіндік береді. Магниттік жолақ қолданылғанда, карта иесіне PIN-код беріледі, ол сату орнында карта иесін сәйкестендіру үшін пайдаланылады және қол қою қажеттілігі жойылды. Магниттік жолақ енді интеграцияланған чиппен толықтырылуда.

Ақылды карта

Ақылды карта, чип-карта немесе интегралды схема картасы (ICC) – деректерді өңдей алатын кіріктірілген интегралды схемалары бар, қалтаға сыятын кез келген карта. Бұл ICC қолданбалары арқылы өңделіп, нәтиже ретінде шығарылатын деректерді қабылдау мүмкіндігін білдіреді. ICC екі негізгі санатқа бөлінеді. Жады карталарында тек тұрақты емес жад сақтау элементтері және, мүмкін, арнайы қауіпсіздік логикасы болады. Микропроцессорлық карталарда тұрақты жад және микропроцессор элементтері болады. Карта пластиктен жасалады, көбінесе ПВХ-тан, кейде АБС-тан. Картаның жасалмалығын болдырмау үшін голограмма енгізілуі мүмкін. Ақылды карталарды қолдану – ірі компаниялар мен ұйымдарда жеке кіру үшін күшті қауіпсіздік аутентификациясының бір түрі. EMV – барлық ірі смарт төлем карталарын шығарушылар қабылдаған стандарт.

Қайта бағдарламаланатын магниттік жолақ картасы

Қайта бағдарламаланатын/динамикалық магниттік жолақты карталар – стандартты өлшемдегі транзакциялық карталар болып табылады, олардың құрамында батарея, процессор және магниттік жолақ оқырманға өзгермелі сигнал жіберуге арналған құрал (индуктивті байланыс немесе басқа тәсіл) бар. Қайта бағдарламаланатын жолақты карталар көбінесе стандартты магниттік жолақты карталардан қауіпсіз және бірнеше карта иесінің есепшоты туралы ақпаратты тасымалдай алады.

Қате пайдалану

Магниттік жолақты карталардың көбейіп бара жатқан заңсыз көшірмелеріне байланысты, 2003 жылы Еуропалық төлемдер кеңесі карталық алаяқтықты алдын алу жөніндегі жұмыс тобын құрды, осының нәтижесінде 2010 жылдың соңына дейін барлық банкоматтар мен POS терминалдарына чип пен PIN технологиясын енгізуге міндеттеме берілді. "Карталарға арналған SEPA" бұрынғы Maestro дебеттік карталарынан магниттік жолақтың қажеттілігін толығымен жойды.