Кіріспе

Протестация шіркеуі (Gedächtniskirche der Protestation) – Германияның Рейнланд-Пфальц аймағындағы Шпейер қаласындағы евангелистік сенімді, әсіресе лютерандық дінді қорғау мақсатындағы Шпейердегі протестацияны еске алатын лютерандық және реформаттық конфессияларының біріккен протестанттық шіркеуі. 1893-1904 жылдар аралығында салынған бұл шіркеу, 1529 жылы Шпейердегі рейхстагта протестант княздары жасаған наразылықты еске алу үшін тұрғызылған. Мұнарасы бүкіл Пфальц аймағындағы ең биік қоңырау мұнарасы болып табылады.

Тарихи негіздер

XIX ғасырдың соңғы бөлігінде, Культуркампф кезінде протестанттар мен католиктер арасындағы қарым-қатынас шиеленісті болды. Гедэчтнскирхе протестанттық христиандықтың аналық шіркеуі ретінде жоспарланған, алайда протестанттар арасындағы пікірталастар бастапқы идея мен негіз салу арасында шамамен 35 жылға кешіктірді. Естелік шіркеудің салынуы Иоганн фон Шраудольфтің 1846-1856 жылдары Шпейер соборының құрылымын жаңартуы мен бояуына жауап ретінде болды. Алғашқыда соборға жақын орналасқан Барокко стиліндегі Үшбірлік шіркеуін қайта жаңарту жоспарланған, бірақ оның орнына жаңа ғимарат салуға шешім қабылданды. Әсемдеуші роза тәрізді терезедегі наразылық христиандық Киелі кітаптың Ескі және Жаңа өсиеттеріндегі оқиғалармен тарихи байланысты.

Құрылыс

Бастапқыда реформация шіркеуі Үштік шіркеуінің жанында, Ретшелин отбасына тиесілі ескі сарайдың қираған орнында салынуға жоспарланған. Бұл жерде 1529 жылғы Рейхстаг өткен деп есептелді. «Речер шіркеуін» салу үшін құрылыс бірлестігі құрылды. Бавария королі Максимилиан II-нің рұқсатымен, 1857 жылы бірлестік халықтан қаржы жинау науқанын бастады. Протестанттар Вормстағы Лютер ескерткішін де қаржыландырып жатқандықтан, жиналған қаржы көп болған жоқ. Лютер ескерткіші 1868 жылы Пруссия королі мен болашақ император Вильгельм I қатысуымен ашылды. Шпейер шіркеуі осы оқиғаны Пруссия патшалық үйімен байланыс орнату үшін пайдаланды, бұл кейіннен өте құнды болып шықты. 1529 жылғы Рейхстаг «Речер» деп аталатын жерде өтпегені анықталғаннан кейін, жоба Ескі қаламен байланысын үзіп қалды. 1883 жылы «1529 жылғы протестанттық наразылық ескерткіш шіркеуін салу қауымдастығы» шіркеудің қазіргі орнын таңдады. 1870 жылы Рим папасының қатесіздігі туралы догма жарияланғаннан және 1871 жылы лютеран императоры басқарған Германия империясы құрылғаннан кейін жобаға жаңа серпіліс берілді. Салушылар протестант шіркеуінің собордан көлеңкеде қалмауын, оның романдық собордан мүлдем өзгеше болуын қалады. Германия империясының барлық аймақтарынан келген қырық бес сәулетші тендерге қатысты. Финалға өткен бес сәулетшінің барлығы неоготикалық стильді жақтады. 1884 жылы шешім Эссен қаласынан Юлиус Флюгге мен Карл Нордманның сәулеттік серіктестігіне бұйрылды.

Сәулет

1890 жылы ғимаратты салуға қаражат әлі дайын болмағандықтан, құрылыс қауымдастығы протестант императоры Вильгельм II-ге жүгінді, ол шіркеудің аяқталуын қамтамасыз етуге уәде берді. Шіркеуге көмек көрсеткен тағы бір маңызды меценат Генри Виллард болды. 1893 жылғы 24 тамызда негізгі тас қаланды. Он бір жылдық құрылыстан кейін, ескерткіш шіркеу 1904 жылғы 31 тамызда қасиетті саналды. Шіркеу доктриналық неоготика стилін көрсетеді және салыстырмалы түрде таза тарихи формаларды пайдаланады. Ол негізінен Вена неоготика стиліндегі шіркеулерге, әсіресе 1856-1879 жылдар аралығында салынған Вена Вотивкирхе шіркеуіне ұқсас жасалған.

Сайт

Шпиер қаласының оңтүстік-батысында, ескі қала қабырғаларының сыртында, бұрынғы Ландау қақпасының алдында шіркеу орналасқан. 19 ғасырда осы жерде Вильгельмин стиліндегі үйлермен жаңа шағын қала пайда болды.

Материалдар мен дизайн

Құрылыс тастары өте мұқият таңдалды. Бірнеше карьерлер зерттелді. Негіз салуға пайдаланылған Вейдентальдағы қызыл құмтас, ішінде ұсақ тастар көп болғандықтан және мүсін жасауға жарамсыз болғандықтан, одан әрі құрылысқа қолдануға болмады. Сондай-ақ, қызыл құмтас ауа райының әсерінен қараңғырады деп қорқынышты, ал Вогезеннің ақшыл сұр құмтасы ашық түсін сақтайды деп есептелді. Лаутеркен карьерін пайдалануға болмады, себебі қабаттары тым төмен болды және үлкен плиталар жасау мүмкін емес еді. Барлығы карьерлік және қабырғалық тастар жеткізілді. Шатырды қызыл таспен жабу туралы ойдан бас тартылды, себебі ол жиі жөндеуді қажет ететін еді. Оның орнына, шатыр мыс сыммен бекітілген жылтыр плиткалармен жабылды. Шіркеу латын кресінің контуры бойынша 3 кемелі бар аркалы күмбезден тұрады. Аркалар жеңілдігіне байланысты, жасанды туф тастарынан салынған. Биік қоңырау мұнарасы қысқа кемеге қарап тұр, ал оның бірінші қабатында Мемориалдық зал орналасқан. Фасадтарда тұрақты контурлар жоқ. Готикалық стильде, бөлінген форма басым, ол үлкен жазықтарды қалдырмай, құрылыстың барлық бөлігін тіректер мен терезе жақтауларымен алмастырады. Шатырлар әртүрлі түсті жылтыр плиткалармен жабылған, олар кішкентай ромб пішіндерін құрайды.

Ішкі көрінісі

Ішкі кеңістік ортағасырлық собордан мүлдем өзгеше, себебі мұнда әк немесе бояу жағылмаған. Бағаналар мен қабырғалар да сондай ашық күйде, ал жалғыз түс шыны терезелердің суретінен шығады.

36 терезе

Готикалық соборлардағыдай, түрлі-түсті терезелер құрылыстың ажырамас бөлігі болып табылады. Терезелер сол кездегі Германия империясының әртүрлі қалаларындағы тоғыз танымал шеберханадан жасалған. Барлық 36 терезе де тарихи стильде орындалған. Апсидадағы басты терезе соңғы неміс императоры Вильгельм II және оның әйелі Аугуста Викторияның сыйы болды. Сондықтан бұл ғимарат "Император хоры" деп те аталады. Ортаңғы үш терезедегі жеті періште басы – императордың балаларының портреті. Вильгельм II өз балаларының осы бейнесі туралы былай деді: "Бұрын олар жеті шалқайған бала болған, бүгін олар періштелер". "Früher war'n dat mal sieben Bengelchen, heute sind es Engelchen." ("Бұрын жеті шалқайған бала еді, бүгін жеті періште").

Ауызша сөре

Алтаның алдындағы мінбер жақында қосылған. Оны Пфальц мүсіншісі Гернот Румпф жасаған, ол басқа жұмыстарындағыдай, мұнда да юмор сезімін танытқан. Ол – торды бейнелейді, бұл Исаның Петірге айтқан: «Енді сен адамдарды аулаушы боласың» деген сөздерімен байланысты. Сондықтан мінберден тор ілінген, онда сол аңызға толы Пфальц тұлғалары – Эльветришендерге ұқсас балықтар тұр. Ашық кітап ұстаған ең ірі балық – Мартин Лютер, ал оның қасындағы өрілген шашы бар балық – оның әйелі Катерина фон Бора.

Лектерн

Мизамба (құрбандық тірегі) әр түрлі материалдардан жасалған монументалды құрылыммен ерекшеленеді. Оның негізгі бөлігінің айналасында Мәсіхтің тууы, крещениесі, айқышқа қадалуы және қайта тірілуін бейнелейтін төрт қола рельеф орналасқан. Үстіңгі жағы готикалық сакристия стиліндегі еменнен жасалған. Шіркеу ашылғаннан кейін көп ұзамай, мизамба тым әсемді болып көрінді, бірақ оны ешқашан алып тастаған жоқ немесе қарапайымдастырмаған. Мизамбаның негізі түрлі-түсті мәрмәрдан тұрады. Мизамбаны американдық теміржол магнаты Джон Пирпонт Морган сыйға берген, ал бағаналар оның жерлесі, Нью-Йорктік Уильям Зиглердің сыйы болды.

Отырғыштар

Еменнен жасалған қатарлардың ұштарында шіркеу ғимаратының сыртындағы әшекейлерге ұқсас өрнектер мен олардың меценаттарының есімдері бейнеленген. Барлығы 1800 орын бар.

Жозеф шіркеуі

Католиктер де «протестанттық собор» деп аталуына ынтақтамады. Гедэхтниксирке құрылыс бірлестігі сол кездегі қала шетіндегі жерді сатып алғанда, католиктер оған жақын жер табуға тырысты. 1887 жылы католик шіркеуінің құрылыс бірлестігі құрылды, ал 1912 жылы Гедэхтниксирке жанына негізгі тас қаланды. 1914 жылы шіркеу Пальц әулетінің және жұмысшылардың қамқоршысы Иосифтің құрметіне қасиеттендірілді. Әйгілі Жозеф шіркеуінің архитектуралық стилі Гедэхтниксиркеге қарағанда: «протестанттық қарапайымдылыққа қарсы католиктік әртүрлілік» делінді. Майнц соборының шебері Людвиг Беккер жоспарды жасады, оған модерн, кеш готика, барокко және Ренессанс үлгілерінен әсер енді. Жозеф шіркеуі Шпейер соборы мен Гедэхтниксиркеге қатысты айқын контраст жасау үшін салынды. Протестанттарды әдейі қоздыру мақсатымен, бастық құрбандық тақтасының үстіндегі оң жақ орталық терезенің төменгі жартысы папаның қатесіздігі туралы догманы жариялайды, себебі осы мәселе Гедэхтниксирке құрылысының себебі болды.

Император Вильгельм II

Құрылыстың белсенді қолдаушыларының бірі Пруссия патшалық отбасы болды. Хордың бес үлкен терезесі "императорлық хор" деп белгілі, себебі оларды император Вильгельм II және оның әйелі Августа Виктория табыс еткен. Вильгельм II готиканың француздық тамырларына байланысты роман стилін артық көреді.

Карл Барт

1950 жылдары шіркеу терезелерін толық ауыстыру жоспары болған, олар сол кездегі талғамға сай келмейтін. Швейцариялық теолог Карл Барт та сыншылардың бірі болды, ол шіркеуге сапар шеккеннен кейін «Соғыста Шпейерге бір бомба кем түсті» деген пікірін білдірді.

Қазіргі жағдай

Gedächtniskirche қазір Пфальц евангелистік шіркеуінің бас шіркеуі, оның басты әкімшілік орталығы Шпейер соборының жанында орналасқан. 2004 жылы құрылғанының 100 жылдығын тойлауға байланысты Gedächtniskirche-ні қайта жаңартуға үлкен қаржы жұмсалды. Бұл Пфальц евангелистік шіркеуінің жамағаттарының наразылығын тудырды, себебі бюджеттік мәселелерге байланысты қалған приходтар құрылыс жұмыстарын тоқтатуға мәжбүр болды.