Кіріспе
Ж.Р.Р. Толкиннің Ортажердегі қиял әлеміндегі нәсілдер. Ж.Р.Р. Толкиннің Ортажердегі қиял әлемінде кездесетін қиял нәсілдері мен халықтарына "Сақиналар Билеушісі" кітабының F қосымшасында тізілген жеті нәсіл кіреді: Эльфтер, Адамдар, Ерлер, Хоббиттер, Энттер, Орктар және Тролльдер, сондай-ақ Валар мен Майар сияқты рухтар. Ортажердегі басқа да жандардың, мысалы Том Бомбадил мен оның әйелі Голдберридің табиғаты белгісіз.
the races in J. R. R. Tolkien's fictional fantasy world of Middle earth
The fictional races and peoples that appear in J. R. R. Tolkien's fantasy world of Middle earth include the seven listed in Appendix F of The Lord of the Rings: Elves, Men, Dwarves, Hobbits, Ents, Orcs and Trolls, as well as spirits such as the Valar and Maiar. Other beings of Middle earth are of unclear nature such as Tom Bombadil and his wife Goldberry.
Айнұр
Айнұрлар – Эру Илуватардың Бастапқыда жаратқан періште тәрізді рухтар еді. Кейіннен Орта жердің физикалық әлеміне кірген Айнұрлар Валар ("қуаттар") деп аталды, бірақ бұл термин көбінесе олардың ең зор күш-қуатына иелеріне қатысты қолданылды. Олардан төмен рухтар Майар деп аталды. Валар мен Майардың көп бөлігі Орта жерден Валинордың өлмейтін жерлеріне көшіп кетті, алайда Майардың бір бөлігі Орта жер халқына көмектесу немесе олардың жолына тосқауыл қою үшін өлімді қабылдады, мысалы Истари (Ғалымдар), Мелиан, Балрогтар және Қара Мырза Саурон.
Сиқыршылар
Орта Жердің сиқыршылары майарлар болды: олар валар секілді рухтар, бірақ олардан кем күшті. Олар Валар тарапынан Сауронға қарсы тұру үшін Орта Жер халқына көмектесу үшін жіберілді. Сериядағы әрбір сиқыршының ерекше түсі болды: Саруман үшін ақ (бесінің басшысы және ең күштісі), Гандальф үшін сұр, Радагаст үшін қоңыр, ал қалған екеуі үшін теңіз көгі, сондықтан олар Көк Сиқыршылар деп аталды. Гандальф пен Саруман "Сақиналар Иесі" кітабында маңызды рөл атқарады, ал Радагаст тек қысқа ғана уақытқа пайда болады, Гандальфты алдау үшін Саруманға көмектеседі, Гандальф оның адалдығына сенгендіктен Радагастқа сенеді, содан кейін Гвайхирді ескертіп, Гандальфты қайта құтқарады. Көк Сиқыршылар оқиғада көрсетілмейді, себебі Орта Жерге келгеннен кейін олар шығысқа қарай алыс сапар шеккендері айтылады. Үшінші дәуірде қалған жалғыз Балрог – "Дюриннің қарғысы", Мория Балрогы, оны Гандальф өлтірді.
Эльфтер
Эру балаларынан ең бірінші оянған – Эльфтер немесе Тұңғыш туғандар. Олар Ай мен Күн көтерілгенге дейін жұлдыздар астында дүниеге келген, жарыққа деген ерекше сүйіспеншілігін және бірегей дарындарға ие ішкі рухын сақтайды. Олар өздерін Квенди немесе "Сөзшілер" деп атайды, себебі олар алғаш сөздерді айтқан; және қазірге дейін ешбір нәсіл Тұңғыш туғандар сияқты тіл мен әнді түсінбейді. Олар әдемі, сұлу сырт келбетті, жарқын және мақтаншыл, өлмес және күшті, биік бойлы және епті, олар – еркін халықтардың ең бақыттылары. Олар ай мен жұлдыздардың жарығында да, күннің нұрында да жақсы көре алады. Олар ауырып, жарақаттанбайды, бірақ егер Эльф зорлық-зомбылықтан немесе қайғыдан тірі қалғысы келмесе, олардың рухы Мандостың залдарына кетеді, және олар Ардаға байланысты болғандықтан, әлем қирағанша және жаңадан жаралғанша кете алмайды. Эльфтердің шеберлігі мен ептілігі туралы көптеген аңыздар бар: мысалы, жаңадан жауған қардың үстінен із қалдырмай жүру. Ашық күні олар 10 шақырымға дейін мүлтіксіз ашық көріп, ал 100 шақырымға дейін егжей-тегжейлі байқай алады. Бірақ бұл сыйлықтардың да бағасы бар: олар Тағдырмен тығыз байланысты (Мандосқа қараңыз) және Моргот оларды жек көреді. Квендилер сияқты жарылқанып, қарғысқа ұшыраған ешбір басқа нәсіл жоқ. Валинорға сапар кезінде Телеридің ("Кейінгі қалғандар") кейбірі негізгі топтан бөлініп кетті, ал Морикендимен араласпағандары Лайкенди (жасыл эльфтер), Синдар (сұр эльфтер) және Нандор болды. Бұл үлкен саяхаттан Орта Жерде қалған эльфтер сол кезде Уманиар (Қаламағандар) деп аталды. Валинорға жеткен эльдарлар үш топқа бөлінді: Ваняр, Нольдор және Телери. Бұл үш топ Калакенди немесе "Жарқын эльфтер" деп танылды, себебі олар Валинордың екі ағашының жарығын көрді. Кейіннен Нольдордың бір бөлігі Сильмарилдерді іздеу үшін Орта Жерге қайтып келді, ал Ванярлар Валинорде қалды. 1915 жылы, Толкин өзінің алғашқы эльфтік өлеңдерін жазғанда, эльф, фея және гном сөздерінің мағыналары көптеген түрлі және қарама-қайшы ассоциацияларға ие болды. Толкинге "фея" терминін қолданудан аулақ болу туралы ескертулер жасалды, мүмкін оның гомосексуализммен байланыстылығы күшейгендіктен. Толкин ақырында фея емес, эльф терминін таңдады. 1939 жылғы "Фантастикалық әңгімелер туралы" эссесінде Толкин былай деп жазды: "Ағылшын сөздері, мысалы, эльф, француз тілінен ұзақ уақыт бойы әсер көрді (одан fay және faërie, fairy шыққан); бірақ кейінгі уақытта аудармада қолданылуы арқасында фея және эльф неміс, скандинавия және кельт ертегілерінің атмосферасын, сондай-ақ халду элк, люин сите және тылвихт тег сипаттамаларын көптеген деңгейде сіңірді".
Ерлер
"Сақиналардың Иесі" дәуірінде Ортажердегі адамдар көптеген жерлерде қоныстанды, ал Гондор мен Рохан елдеріндегі адамдар ең ірі еркін халық тобын құрады. Нуменор аралы құлағанда, тек адалдар ғана аман қалды және Гондор мен Арнордың екі патшалығын құрды. Адалдар Ортажерде Дунэдайн деп белгілі болды, ал осы патшалықтардың басшылары ретінде Сауронға қарсы тұрып, Батыс адамдарын еркін халық ретінде сақтап қалды. Бри ауылында, Эсгаротта, Друадан орманында (Друэдайн немесе Вос деп аталатын "жабайы адамдар" мекендеген), сондай-ақ Форохельдің мұзды аймақтарында да еркін адамдар болды. Дунланд, Рхун, Харад және Умбар сияқты жаман күштерге қызмет ететіндер еркін адамдар деп есептелмеді. Адамдарға соқталған сый – өлімге ұшырау мүмкіндігі. Дунэдайн ұрпақтарының арасында Солтүстік сақшылары мен Итилиен сақшылары бар.
Құс
Энттер – ежелгі ағаш тәрізді жаратылыстардың бір тайпасы, олар өздері қорғап жүрген ағаштарға ұқсап кеткен. Оларды Яванна жаратты, ал Ілуватар оларға жан білдірді. Үшінші дәуірге қарай, олардың саны азайып, көп бұрын олардың жұбайлары – энт әйелдерінен айырылған еді.
Құрбындар
Энттермен жақын туысқан, гуорндар – саналы, тірі ағаштар еді. Олардың дауысы бар екендігі айтылады, бірақ оны тек Энттер ғана түсінеді, Ортажердің басқа халықтары емес. Гуорндар жай ғана оянған ағаштар ма, әлде уақыт өте келе "көбірек ағашқа айналған" Энттер ме екені белгісіз (екеуі де бар деп есептелді). Гуорндар Фангорн орманында және мүмкін Бакленд маңындағы Ескі орманда кездесетін. Леголас елфтердің ағаштарды оятуға көмектескенін айтады. Гуорндар Хелмнің тереңдігіндегі шайқастың нәтижесін шешті, Саруманның орк әскерін оларға қарай қашқанда жойды.
Хоббиттер
Хоббиттер – Орта жердің бір халқы, олардың бойы аласа болғандықтан «жартылайлар» деп те атайды, шамамен адамдардың жартысына жуық. Оларды басындағы иілген шаштары және былғарылап келген, жүнді үстіңгі жағы бар аяқтарынан тануға болады, сондықтан олар аяқ киім кимейтін. Көптеген хоббиттер Аймақта және Бриде өмір сүреді, бұрын Андуин аңғарларында да тұрған. Олар қиындықтарсыз, шаруашылықпен айналысып, дәм татып, әлеуметтесуді ұнатады. Хоббиттердің үш түрі болған: ең көп саны – Харфуттар. Сторлар суға, қайықтарға және жүзуге құштар еді; Фаллохидтер – ержүрек халық. Хоббиттердің тегі белгісіз, бірақ барлық халықтардың ішінде олар адамдармен ең жақын байланыста, ал «Сақиналар Иесі» кітабының алғы сөзінде Толкин оларды адамдардың туыстары деп атаған.
Құлдыққа түскен халықтар
Құлдыққа түскен халықтар – Моргот пен Сауронның зұлым рухтарының ықпалына түскен, сондай-ақ "Дұшпанның құлдары" деп аталатын тайпалар еді. Олардың ішінде орктар, тролльдер және адамдар бар. Орктар мен тролльдердің тегі белгісіз, бірақ олар Морготпен тартылып, сорқылық арқылы өздерінің зұлым табиғаты мен сыртқы түріне айналдырылған. Адамдар Моргот пен Сауронның осындай әсеріне сирек ұшырады. Керісінше, олардың жүректері мен саналары билік пен зұлымдыққа құштарлықпен бұзылды, бірақ олардың дене бітімі адамдарға ұқсас қалды. Бірақ Сауронға ұзақ қызмет ету, Күш сақиналарын ұстағандарды адамнан Назгул сияқты көлеңкелі жандарға айналдырды. Моргот пен Сауронның қызметкерлері болған адамдар көбінесе Орта Жердің шығысы мен оңтүстігінен шыққан.
Зұлым адамдар
Барлық адамдар жақсылық жағында болған жоқ; шығыс және оңтүстікте тұратын адамдар Сауронның үстемдігінде болды. Олардың ішінде Мордорға адалдық серт берген Харадрим немесе Оңтүстік халқы мен Қара Нуменорлықтар (кейін Умбардың қарақорғаздары), сондай-ақ Гондор мен Роханға көп рет шабуыл жасаған Балхот, Вайнрайдерлер және Ханд халқы сияқты түрлі шығыс тайпалары бар еді. Дунландтың жабайы адамдары сатқын сиқыршы Саруманның қызметкерлері болды. Бірінші дәуірде кейбір шығыс халқы Морготтың үстемдігінде болған.
Сақиналық жұлдыздар
Сауроннан Күш сақиналарын алған бұрын, Назгул немесе Қара Аттылар – бұл ұлы ерлер еді. Олар ақырындап бұзылып, Қараңғы Иенің құлына айналды. Қара бас киімдермен жамылып, демондық жылқылармен немесе "қарқынды жандармен" ұшып жүретін Сақиналық Жүректер, оларды өз иелеріне қайтару үшін Бір Сақинаны іздеп, мәңгілік аңшылыққа шықты.
Өлгендер
Олар сондай-ақ әуестер немесе көлеңкелер деп те аталады, олар – өлімнен кейінгі өмірге көше алмай қалған Адамдардың рухтары еді. Бұл рухтар Орта Жердің әртүрлі аймақтарында, ең әсіресе Өлі Батпақтарда және Өлілердің жолында кездесетін, ал оларды Дунхарроудың Өлі Адамдары күзетіп тұрды.
Орктар
Орктар – Морготтың тұқымын өсірген нәсіл. Олар көбінесе тау үңгірлерінде мекендеп, күн сәулесін ұнатпайтын. Көптеген орктар Тұманды Тауларда, ал қалғандары Мордорда өмір сүрді. Олар гоблиндер деп те аталады. Орктар жаратылмаған, себебі Толкиннің философиялық көзқарасында "жамандық жарата алмайды, тек бұзады". Олардың шығу тегінің бір нұсқасы, әсіресе Питер Джексонның фильмдерінде қолданылуының арқасында кең таралған, олар бұзылған және уақыт өте келе сыртқы түрі өзгерген эльфтер болған деген болжамды келтіреді. Дегенмен, Толкин олардың сезімтал және толығымен зұлым болуының мәселесін шешу үшін олардың шығу тегі туралы басқа да әңгімелер жазды.
Урук-хай
Саурон мен Саруман сиқыршысы ерекше ірі әрі күшті орктардың, Урук-хайдың түрін шығарды. Көптеген орктар күнге шығуды ұнатпайтын және оны көтере алмайтын болса, Урук-хай күн сәулесінде тұруға қабілетті еді.
Жартылай орктер
Сонымен қатар, адамдар мен орктардың араласуынан туған, деформацияланған жартылай орктар да болған.
Жұлдыздар
Толкин "гоблин" терминін көбінесе орктермен мағынасы бірдей қолданады, бірақ кейде "Хоббит" кітабында бұл термин тек тұманды тауларға тән орктердің кішігірім түрлеріне қатысты қолданылады.
Тролльдер
Тролльдер Моргот тарапынан энттерді "қорлап" жаратылған деп есептеледі. Олар күнге шығуды ұнатпады, және "Хоббиттен" үш тролль сияқтылары күн сәулесіне ұшырағанда тасқа айналып кететін. Тролльдер тұманды тауларда да, Мордорда да мекен еткен.
Олог-хай
Саурон Олог-хайды өсірді: олар ірі, епті және күнге төзімді.
Бароу-вайттар
Барроу-вайттар (орта ағылшын тіліндегі wight – адам) – Ангмардың Сиқырлы патшасы жіберген қараңғы рухтар, олар Дунедайнның бұрынғы патшаларының денелерін және сүйектерін иеленіп, оларды тірілтті. Осы өлгендер Бридің жанындағы Барроу-даунс аймағында қорқыныш тудырды.
Том Бомбадил
Том Бомбадил Орта Жердің ешбір халқына жатпайды; Толкин оны ауылдың рухы деп атайды. Басқа тайпалардан айырмашылығы, ол Бірыңғай Сақинаның әсеріне ұшырамайды және Илуватардың Балаларынан (Эльфтер мен Адамдар) бұрын пайда болғандай көрінеді. Бомбадилдің мәніне қатысты Толкин өзі кейбір нәрселер кез келген мифологияда жұмбақ болып қалуы керек деді, "әсіресе егер түсіндірме шындығында болса". Том "Бірінші", "Мастер Том", "Ескі Том", "Иарваин Бен адар" (Синдарин тілінде "әкесіз ең көне" деген мағынаны білдіреді) деп те танымал. Нолдорлар оны "Оралд" деп атайды, яғни "өте ескі", ал гномдар оны "Форн" деп атайды (яғни "Ежелгі").
Өзендік спирттер
Өзендер мен су жолдарына байланысты табиғат рухтары. Толкин тек екеуін ғана айтады: Том Бомбадилдің әйелі Голдберри және оның анасы – Өзен әйелі. Бұл жандар бірегей болған, үлкенірек нәсілге жатқан, немесе майардың бір түрі болған-жоқ белгісіз.
Үлкендер
Толкин энттерден басқа алыптарды тек бірнеше рет ғана еске алады. "Хоббит" кітабында Торин және оның серіктеріне тас лақтырғандығы айтылған тұманды таулардың тас алыптары туралы қысқаша мәлімет берілген.
Аждаһалар
Жоғалған ертегілер кітабында аждаһалар кездеседі. Толкин бала кезінен бастап аждаһаларға қызығушылық танытып, Орта Жер туралы жазбаларында төрт аждаһаның атын атаған. Ежелгі скандинавиялық аждаһа Фафнир сияқты, олар да сөйлей алады және сөйлеуде сыпайы болады. "Сильмариллиондағы" Глаурунг – Толкиннің жұмыстарындағы Аждаһарлардың Әкесі, Ангбандтың отты драктарының біріншісі. Толкин Глаурунгтың төрт аяғы бар, қанаты жоқ, ұша алмайтынын және қанатсыз отты дем алатын Урулоки тайпасының басын ашқанын жазды. Ол Морготтың белгісіз тектен шыққан ұрпағы еді және Ангбандтан тыс жерде пайда болған алғашқы аждаһа болды. Глаурунг – "Хуриннің балалары" повесінің басты қарсыласы. Оның алдауы Турин Турамбар мен Ниенор Ниниелдің өзін-өзі өлтіруіне әкелді. Қара Анкалагон (синдаринше: *anc* – "жақ", *alag* – "күшті") – "Сильмариллионда" баяталғандай, Бірінші дәуірде Моргот өсірген қанатты отты драктың біріншісі және барлық аждаһалардың ең ұлысы. Анкалагон соншалықты зор болғандықтан, Ээрендил оны өлтіргеннен кейін оның денесі "Тангородрим мұнараларын" қиратты. Ската – Сұр таулардағы алып құрт. Ол Эотеодтың ерте кезеңінде Фрамның қолынан қаза тапты. Скатаны өлтіргеннен кейін Фрам тапқан олжаның иесі болу құқығын аймақтың эльфтерімен бөлісті. Фрам бұл талапты қабылдамады, оларға Скатаның тістерін жіберіп, "Сендердің қазыналарыңда мұндай құндылықтар жоқ, себебі оларды табу өте қиын" деді. Бұл оның эльфтермен туған қырқыстан қаза табуына себеп болды. Эотеодтар олжаның бір бөлігін сақтап алып, Роханға көшіп келгенде оны оңтүстікке әкелді. "Жүздік соғысынан" кейін Эовин Мерри Брендибакқа сыйлаған күміс мүйіз осы олжадан алынған, және ол "Жүздікті тазартуда" маңызды рөл атқарады. "Хоббитте" айтылғандай, Еребордың, Жалғыз таудың Смаугын Даледегі Бард садақшы өлтірді. Смауг Торрин мен серіктерінің басты қарсыласы болып табылады, олар Морготтың басып алған Эребордың эльфтік патшалығын қайтарып алуға тырысады.