Савитри мен Сатьяван: Махабхараттағы махаббат және адалдық туралы аңыз

Кіріспе

Савитри (सावित्री, sāvitrī) және Сатьяван (सत्यवान, satyavān) – индуизмдегі аңызға толы жұп. Савитри – жер аударылған ханзада Сатьяванға үйленген ханшайым, оның ерте қайтысы туралы болжам айтылған. Ол күйеуін өлім құдайы Ямадан құтқарып, оның өмірін қайтаруға көндіреді. Савитри мен Сатьяван туралы оқиғаның ең ежелгі нұсқасы Махабхаратаның Вана Парва (Орман кітабы) бөлімінде кездеседі. Бұл оқиға Махабхаратада дана Маркандейа айтқан әңгіме ретінде келтірілген. Юдхиштхира Маркандейадан Драупадиге тең адал әйел болған ба деп сұрағанда, Маркандейа осы оқиғаны баяндайды.

Аңыз

Мадра патшалығының баласыз патшасы Ашвапати он сегіз жыл бойы тақуалықпен айналысып, Брахманың жұбайы Савитриді қанағаттандыру үшін жүз мың құрбандық шалды. Құдай Савитри оған көрініп, қандай нығмет тілегін білгісі келетінін сұрады. Ашвапати әулетін жалғастыру үшін көп ұл сұрады. Алайда, құдай оның орнына қыз сыйлайтынын мәлімдеді. Савитри әдемі, қуатқа толы әйелге айналды, оның сұлулығы соншалық, көбінесе оны аспаннан түскендей санады. Ешбір ер адам оның қолына күйеулікке сұрануға батыл болмады. Бір күні, оған құрмет көрсеткен соң, әкесі өзіне лайықты күйеуді өзі таңдауын айтты. Министрлермен бірге алтын арбада бірнеше қасиетті орындар мен орманды аралап, ізденіс сапарына шықты. Мадраға оралғанда Савитри әкесімен бірге Нараданы кездестірді. Ол әкесіне Шалва патшалығының соқыр патшасы Дюмаценаның ұлы Сатьяванды күйеуі ретінде таңдағанын айтты. Дюмацена жауларынан қашып, әйелі мен ұлымен бірге орманды мекендеп, шеткеруде өмір сүрді. Нарада Савитридің дұрыс шешім қабылдамағанын айтты: Сатьяван ақылды, адал, жомарт және сұлу болғанымен, бір жыл ішінде өліміне тағдырланған. Әкесінің басқа күйеуді таңдауын өтінішін қабылдамай, Савитри өз шешімінен мойын алмады. Нарада Савитридің шешімімен келіскен соң, Ашвапати қызының таңдауына разы болды. Ашвапати мен Савитри Дюмацена мен Сатьяванға орманға барып, некелесу ұсынысын жасады, олар қуана қабылдады. Савитри мен Сатьяван көп кешікпей үйленді. Тойдан кейін Савитри зергерлік бұйымдарын тастап, сары киім киіп, жаңа ата-анасы мен күйеуіне толық бағынып, құрметпен өмір сүрді. Бақытты болғанына қарамастан, ол Нараданың сөздерін ойынан шығара алмады. Сатьяванның өліміне үш күн қалғанда Савитри ораза ұстап, күні-түні дұға жасады. Қайын атасы оның тым қатаң тәртіпке ұшқанын айтты, бірақ Савитри осы қатаң тәртіпті орындауға ант бергенін мәлімдеді, ал Дюмацена оған қолдау көрсетті. Күйеуінің өлімі күні Савитри отқа құрбандық шалып, Брахмандарға тағзым етіп, ант бергенін орындады. Ол Сатьяванмен бірге ағаш кесуге барды. Шаршаған Сатьяван әйеліне ұйықтағысы келетінін айтты, ол оның басын тізесіне қойды. Өлім құдайы Яма Сатьяванның жанын алу үшін келіп, өз қамысын тастады. Савитри күйеуінің жанынан айырылған Яманы қуалай берді. Оны кері қайтуға көндіруге тырысқанда, ол бірнеше уағыздар айтты. Біріншіден, ол дхарманы сақтаудың маңыздылығын, содан кейін ізгі адамдармен байланыс, мейірімділіктің туралығы, адалдардың сенімділігі және ақырында ізгі адамдардың мінез-құлқы туралы айтты. Әр уағыздан таң қалған Яма оның сөздерінің мазмұны мен шешендігін мақтап, Сатьяванның өмірінен басқа, кез келген нығметті беруге уәде берді. Біріншіден, Савитри қайын атасының көзін қайтаруын сұрады, содан кейін оның патшалығын қайтаруын тіледі. Екеуі де орындалды. Содан кейін ол Ямадан Сатьяваннан туған жүз ұлының анасы болуын сұрады. Яма бұл тілегін ішінара орындады, бірақ екінші бөлігін қабылдамады. Ақырында, оның келесі уағыздауын тыңдағаннан кейін нығмет сыйлап жатып, "Сатьяванның өмірінен басқа" деген сөздерді айтпады. Савитри дереу Сатьяванды қайта тірілтуді сұрады. Яма Сатьяванға өмір сыйлап, екеуіне де ұзақ өмір тіледі. Сатьяван есін жиып, әйелімен бірге ата-анасының қасына оралды. Осы уақытта Дюмацена Савитри мен Сатьяванның үйіне келгенше көзі ашылды. Савитри болған оқиғаны ата-анасына, күйеуіне және жиналған аскеттерге баяндады. Олар Савитриді мақтап, Дюмаценаның қызметкерлері оның билігін басып алған адамның өлімі туралы хабар жеткізді. Патша мен оның сүйіктілері қуанышпен Мадраға оралды.

The childless king of the Madra Kingdom, Ashvapati, engaged in penance for eighteen years and offered a hundred thousand oblations to propitiate Savitri, a consort of Brahma. Pleased, the goddess Savitri appeared to him and asked him to choose a boon. Ashvapati sought the boon of having many sons to extend his dynastic line. The goddess, however, informed him that he would be blessed with a daughter instead. Savitri grew to become a beautiful woman, brimming with such energy that she was often regarded to be a celestial maiden. No man dared to ask for her hand in marriage. On an auspicious day, after she had offered her respects, her father told her to choose a husband with suitable qualities on her own. Accompanied by ministers, she embarked on a quest on her golden chariot, visiting a number of hermitages and forests. Upon her return to Madra, Savitri found her father seated with the sage Narada. She informed her father that she had chosen an exiled prince named Satyavan as her husband, the son of a blind king named Dyumatsena of the Shalva kingdom; Dyumatsena had been driven out of his kingdom by a foe and led a life of exile as a forest dweller with his wife and son. Narada opined that Savitri had made a bad choice: although he was intelligent, righteous, generous, and handsome, Satyavan was destined to die one year from that day. In response to her father's pleas to choose a different husband, Savitri insisted that she had made up her mind. After Narada expressed his agreement with Savitri's decision, Ashvapati consented to his daughter's choice. Ashvapati and Savitri approached Dyumatsena and Satyavan in the forest to propose the marriage, which was joyfully accepted. Savitri and Satyavan were soon married. Immediately after the wedding, Savitri discarded her jewellery and adopted the bark and red garment attire of a hermit, and lived in perfect obedience and respect to her new parents in law and husband. Despite her happiness, she could not stop dwelling on the words of Narada. Three days before the destined death of Satyavan, Savitri started to observe a vow of fasting and stood day and night. Her father in law worried that she had taken on too harsh a regimen, but Savitri replied that she has taken an oath to perform these austerities, to which Dyumatsena offered his support. The day of her husband's predicted demise, Savitri offered oblations to the fire and obeisance to the Brahmanas, completing her vow. She joined Satyavan when he went to chop wood. Growing fatigued due to exertion, he conveyed his desire to sleep to his wife, who placed his head on her lap. Yama, the god of death, personally arrived to collect the soul of Satyavan with his noose. Distressed, Savitri followed Yama as he carried her husband's soul away. When he tried to convince her to turn back, she offered a number of successive homilies. First, she discussed the significance of adherence to dharma, followed by association with the virtuous, the righteousness of compassion, the trustworthiness of the virtuous, and finally the conduct of the virtuous. Impressed at each homily, Yama praised both the content and diction of her words and offered to grant her any boon of her choice, except the life of Satyavan. First, Savitri asked that her father in law's sight be restored, and then she asked that his kingdom be returned to him. Both are granted. Next, she asked Yama that she be the mother of a hundred sons, fathered by Satyavan. Yama granted this boon partially, excluding the second component of her request. Finally, while offering a boon after hearing her next homily, he omitted the phrase "except for the life of Satyavan". Savitri instantly asked for Satyavan to be restored to life. Yama granted life to Satyavan and blessed both of them with a long life. Satyavan stirred, regaining his consciousness, and returned to his parents along with his wife. Meanwhile, at their home, Dyumatsena regained his eyesight before Savitri and Satyavan returned. Savitri relayed the events that had occurred to her parents in law, husband, and the gathered ascetics. As they praised her, Dyumatsena's ministers arrived with news of the death of his usurper. Joyfully, the king and his entourage returned to Madra.

Танымал мәдениетте

Бихар, Джаркханд және Одиша штаттарында тұрмысқа шыққан әйелдер жыл сайын Жейста айының Амавасия (жаңа ай) күні Савитри Вратасын ұстанады. Бұл олардың күйеулерінің денсаулығы мен ұзақ өмір сүруі үшін жасалады. Одия тілінде "Савитри Брата Катха" атты трактатты әйелдер құдайға сыйынғанда оқып береді. Батыс Үндістанда бұл қасиетті күн айдың толығында (Пурнима) Ват Пурнима ретінде тойланады. Үндістанда көптеген әйелдер "Савитри" деп аталады. Савитри күйеуін тамил айы Пангунидің бірінші күні қайтарып алған деп есептеледі. Бұл күн Тамил Надуда Қарадаян Нонбу ретінде аталады. Бұл күні үйленген әйелдер мен жас қыздар сары киім киіп, күйеулеріне ұзақ өмір тілеу үшін индуист құдайларына дұға етеді. Қыздар осы дәстүрді өте ерте жасынан бастайды; болашақта жақсы күйеу табу үшін бір жастан бастап осы күні сары киім киеді. 1950 және 1951 жылдары Шри Ауробиндо "Савитри: Аңыз және Символ" атты эпостық өлеңін бос өлең түрінде жариялады. Англияда Густав Холст 1916 жылы осы оқиғаға негізделген "Савитри" атты жеке актілі камералық операсын, өзінің 25-ші шығармасын жазды. 2002 жылы құрылған "Жаңа дәуір" тобы 1995 жылы Савитри мен Сатьяванның оқиғасынан шабыттанған альбом шығарды.

Кино және теледидар

Савитри/Сатьяван оқиғасының Үндістанда отыз төрт шамасында фильм нұсқасы жасалған. Ең ерте нұсқалардың бірі – Дадасахеб Фалке режиссерлік еткен үнсіз фильм «Сатьяван Савитри» (1914). Басқа үнсіз кезең фильмдері: В. П. Дивекардың «Савитри» (1912), А. П. Карандикар және Шри Натх Патанкардың «Суканя Савитри» (1922), Канджибхай Ратодтың «Сати Савитри» (1927), Бабурао Пайнтердің «Сати Савитри» (1931), Бидкардың «Сати Савитри» (1931). «Сати Савитри» (1932) – дыбысты фильм, оны Чандулал Шах хинди және гуджарати тілдерінде шығарған, бұл гуджарати тіліндегі екінші дыбысты фильм болды. «Савитри» (1933) – Шығыс Үндістан фильм компаниясы түсірген алғашқы фильм. Режиссері – С. Пуллаия, ол Венеция кинофестивалінде арнайы сертификат алды. Бхалжи Пендхаркар «Савитри» (1936) фильмін маратхи тілінде шығарды. 1937 жылы Франц Остен режиссерлік еткен «Савитри» хинди тілінде түсірілді. «Сатьяван Савитири» (1933), Ю. В. Раоның «Савитри» (1941) фильмдері де Үндістанда британдық үкімдік кезеңінде жасалған. Тәуелсіздік алғаннан кейін, әсіресе Оңтүстік Үндістанда, осы оқиғаға негізделген көптеген фильмдер түсірілді, олардың ішінде: 1957, 1977 және 1981 жылдарғы телугу тіліндегі фильмдер. «Сатьяван Савитри» (1948), Рәмник Вайдияның «Махасати Савитри» (1955), Фанни Мажумдардың «Савитри» (1961), Динеш Равалдың «Сатьяван Савитри» (1963), Шантилал Сонидің «Сати Савитри» (1964), П. Р. Каундиняның «Сати Савитри» (1965), Чандраканттың «Махасати Савитри» (1973), П. Г. Вишвамбхаранның «Сатьяван Савитри» (1977), Т. С. Ранганың «Савитри» (1978), Гриш Мануканттың «Сати Савитри» (1982), Мурлид Капардидің «Савитри» (1983), Сона Мүшерджидің «Махасати Савитри» (1983). «Савитри ЭК Прем Кахани» – 2013 жылы Life OK телеарнасында көрсетілген үнді телесериалы, бұл оқиғаның қазіргі заманғы бейімделуі. Паван Садиненидің «Савитри» және Парам Гиллдің «Жауынгер Савитри» (2016) фильмдері де ертегінің қазіргі заманғы нұсқалары. Соңғысы Савитриді 21 ғасырдағы әйел ретінде бейнелегені үшін дау тудырды. «Сатяван Савитри» – 2022 жылы Zee Marathi телеарнасында көрсетіліп жатқан үлкен бюджетті маратхи телесериалы, ол осы оқиғаға негізделген.