Кіріспе
Жыл сайынғы исламдық Меккеге қажылық сапары кезінде болған апаттар тарихы. Мекке және Медина қалаларына жасалатын мұсылман қажылығы барысында көптеген қайғылы оқиғалар болды, олар адам өміріне әкеп соқты. Әрбір мұсылман, мүмкіндігі болса, өмірінде кем дегенде бір рет қажылық айында Мекке мен Мединаны зиярат етуге міндетті; ислам дінінде қажылық – Исламның бес тірегінің бірі саналады. Қажылық айында Мекке мен Мединаға үш миллионға дейін қажы келеді. Әуе көлігінің дамуы Меккеге және қажылыққа әлемнің түкпір-түкпірінен келген паломниктердің жолын ашты. Осының салдарынан қажылыққа келушілердің саны күннен-күнге артып келеді. Қала әкімшілігі көп адамды бақылауға алу, миллиондаған қажыны тамақпен, тұрумен, санитарлық жағдаймен және шұғыл көмек көрсету қызметтерімен қамтамасыз етуге міндетті. Барлық күш-жігерге қарамастан, оқыс оқиғалар орын алып отырады.
There have been numerous incidents during the Hajj, the Muslim pilgrimage to the cities of Mecca and Medina, that have caused loss of life. Every follower of Islam is required to visit Mecca and Medina during the Hajj at least once in their lifetime, if able to do so; according to Islam, the pilgrimage is one of the Five Pillars of Islam. During the month of the Hajj, Mecca and Medina must cope with as many as three million pilgrims. Plane travel makes Mecca and the Hajj more accessible to pilgrims from all over the world. As a consequence, the Hajj has become increasingly crowded. City officials are required to control large crowds and provide food, shelter, sanitation, and emergency services for millions. Despite these efforts, incidents have still occurred.
Өрттер
1975 жылдың желтоқсаны: Газ баллонының жарылуы салдарынан шатыр қаласында өрт шығып, 200 қажы қаза тапты. 1997 жылдың 15 сәуірінде: Шатырдағы өрттен 343 қажы қаза болып, 1500 адам жарақат алды. Қазір шатырлар өртке төзімді. 2002 жылдың 13 ақпанында: Сауд Арабиясының Әл-Ихса провинциясында автобус жүк көлігімен соқтығысып, Біріккен Араб Эмираттарынан келген қырық қажы қаза тапты. 2011 жылдың 1 қарашасында: Әйел мен ерлі-әйелді екі қажы автобуста өрт шығу салдарынан қаза болды. Автобустар колоннасындағы екінші автобустың жүргізушісі алдыңғы автобустан қара түтін шығып жатқанын байқады. Ол радиоарқылы жүргізушіге тоқтауға бұйрық берді. Барлығы автобустан эвакуацияланды, ал соңғы екеуі шығып жатқанда автобуста үш жарылыс болды.
Наразылық және зорлық-зомбылық
692 жылы 25 наурызда Омейяд әмірі Әл-Хажжаж ибн Юсуф Мекке қаласын қоршауға алғанда, Мекке қоршауға алынды. Қала катапульттармен бомбаланды және хаж рәсімдері кезінде де жалғасты. Нәтижесінде Қағба зақымдалды, кейін қайта салынды. 924 жылы Меккеден Иракқа қайтып келе жатқан хаж керуеніне қарматтар шабуыл жасап, жойды. 925 жылы Куфадан аттанған хаж керуені қарматтардың шабуылынан тоқтатылып, Иракқа қайтаруға мәжбүр болды. 930 жылы хаждың бірінші күні қармат көшбасшысы Әбу Тахир әл-Жаннаби Меккеге шабуыл жасап, қажыларды өлтіруге кірісті. Ол қажыларды өлтіріп жатқанда, оларды Құран аяттарымен және өлең жолдарымен мазақтады: «Мен Аллаға ант етемін, мен жаратылысты жаратушы Аллаға ант етемін, мен оларды жоямын». Шамамен 30 мың қажы қаза тапты. Қажылардың мәйіттері көшеде шіриді немесе Замзам құдығына тасталды. Қағба тоналды, үйлер қарақталды, құлдар тұтқынға алынды. Ол Қара тасты алып, 21 жыл бойы өзінде сақтады. 1502 жылы португалдық саяхатшы Васко да Гаманың бұйрығымен Меккеден оралған хаж зыяратшыларын тасымалдаған «Мира» кемесі өртенді. Оған шамамен бірнеше жүз қажы қаза болды. 1695 жылы 7 қыркүйекте Генри Эвери бастаған қарақшылар жыл сайынғы Меккеге зыяратқа баратын ұлы моғол кемелерін тонады. Содан кейін қарақшылар тұтқындарды бірнеше күн бойы қорқынышқа душар етіп, қалауынша зорлап, өлтірді және қазынаны табу үшін азаптады. Кейбір әйелдер теңізге секіріп, өз-өзіне қол жұмсады. 1757 жылы хаж керуеніне жасалған шабуыл – 1757 жылы Меккеден Дамаскқа қайтып келе жатқан хаж керуенінің бедуин тайпалары тарапынан тоналып, қырғынға ұшырауы. Шабуылдың салдарынан шамамен 20 мың қажы қаза тапты. 1926 жылы 18 маусымда египеттік әскерлер махмалға сүйемелдеу кезінде музыка ойнағанда, махмалға қарсы болған және музыканы исламға қарсы деп есептеген ашуланған нәждиттермен кездесті. Египеттік әскерлер оларға оқ атқанда 25 адам қаза тапты. 1986 жылы ирандық бір топ қажылардың қаптарынан С4 жарылғыш заты табылған. Кейінірек жүргізілген тергеулер жарылғыш заттарды ирандық билік орнатқан деген болжамдарға әкелді. 1987 жылдың 31 шілдесінде ирандық наразылар мен сауд арабтық қауіпсіздік күштері арасындағы қақтығыста 400-ден астам қажы қаза тауып, мыңдаған адам жарақат алды. 1989 жылдың 9 шілдесінде екі бомба жарылып, бір қажы қаза тауып, тағы 16 адам жарақат алды. Күдіктілер Кувейттен шыққан, олардың көпшілігі кейін жазаланды.
Хаж сағатына байланысты ұшақ апаттары
22 қаңтар 1973: Корольдік Иорданияның Боинг 707 ұшағы Нигерияның Кано қаласында апатқа ұшырап, Меккеден оралған 176 хаж зыяратының өмірін қиды. 4 желтоқсан 1974: Шри-Ланканың Коломбо қаласының жанында Мартинаир рейсі 138 апатқа ұшырап, барлығы 191 адам қаза тапты – Меккеге бет алған 182 индонезиялық хаж зыяраты және 9 экипаж мүшесі. 15 қараша 1978: Исландиялық әуе компаниясы Loftleiðir HF рейсі LL 001 Шри-Ланканың Коломбо қаласында апатқа ұшырап, 175 (көбінесе индонезиялық) хаж зыяраты және 8 экипаж мүшесі қаза тапты. 26 қараша 1979: Пакистан халықаралық әуе компаниясының 740 рейсі ұшу кезінде өртеніп, 26 қарашада ескі Джидда халықаралық әуежайынан ұшып шыққаннан кейін апатқа ұшырады, нәтижесінде Боинг 707 ұшағындағы барлығы 156 адам қаза тапты. 19 тамыз 1980: Саудия әуе компаниясының 163 рейсі Эр-Рияд әуежайынан ұшып шыққаннан кейін жүк бөлімінде өрт шықты. Lockheed L 1011 200 TriStar ұшағындағы (тіркеу нөмірі HZ AHK) 287 жолаушы мен 14 экипаж мүшесінің барлығы апаттық қонудан кейін көз жұмды. 11 шілде 1991: Нигерия әуе компаниясының 2120 рейсі (Nationair компаниясымен орындалған) – Сауд Арабиясының Джидда қаласынан Нигерияның Сокото қаласына бағытталған чартерлік жолаушылар рейсі. Ұшақта өрт шығып, Король Абдулазиз халықаралық әуежайынан ұшып шыққаннан кейін көп ұзамай апатқа ұшырады, нәтижесінде DC 8 ұшағындағы 247 хаж зыяраты мен 14 экипаж мүшесі қаза тапты. 7 сәуір 1999: Turkish Airlines 5904 рейсі Түркияның Адана қаласынан Джиддаға бағытталған. Ұшақ оралған зыяратшыларды алып кетуі тиіс еді, бірақ ұшып шыққаннан кейін көп ұзамай апатқа ұшырады. Борттағы 6 адам, барлығы экипаж мүшелері, қаза тапты.
Ауру
Көптеген елдерден келген саяхатшылардың араласуы, олардың кейбіреулерінде әлі де емделіп жазылатын жұқпалы аурулармен күресіп жатқан денсаулық сақтау жүйесі нашар болса, эпидемиялардың таралуына әкелуі мүмкін. Егер Меккеге немесе Мединаға жолда ауру жағдайлары туындаса, қажылар елдеріне оралғанда жағдайды ушықтырып, инфекцияны басқаларға жұқтыруы мүмкін. Бұл мәселе бұрын жиі кездесетін. Сауд Арабиясы үкіметінің назарына іліккен мұндай аурулардың бірі – менингит. 1987 жылы қажыдан кейін халықаралық жарылыс болғаннан кейін ол ерекше алаңдаушылық тудырды. Өткен жылдары қажыдан кейін дүние жүзінде менингиттің белгілі бір түрлерінің таралуына байланысты, ену алдында ACW135Y вакцинасымен егілу виза талабы болып табылады. Сауд Арабиясы үкіметі әр жыл сайын қажыларға қажетті вакциналардың тізімін жариялайды, 2010 жылы оған сары қызылша, полиомиелит және менингитке қарсы вакциналар да кірді.
Таяу Шығыс тыныс алу синдромы
2013 жылы Сауд Арабиясы үкіметі "қарттар мен созылмалы аурулары бар мұсылмандардың биылғы жылы қажылыққа бармауын" сұрады және Таяу Шығыс тыныс алу синдромы коронавирусы (MERS CoV) салдарынан елге кіруге рұқсат етілген адамдар санын шектеді. MERS CoV қажылардың арасында табылған жоқ болғанымен, қажылық кезінде аурудың қаупін толығымен жоққа шығаруға болмайды. Дегенмен, бұл ауруның жұқпалылығы төмен.
COVID-19-ның таралуы
COVID-19 таралуы Сауд Арабия үкіметін 2020 жылы қажылыққа жоспарлаудан адамдарды ұстауға мәжбүр етті. 21 сәуірде саудиялықтар Мекке мен Мединедегі тарауих намазына жалпы жұрттың қатысуы болмайтынын хабарлады.
Белгілі аурулар
1821 жылы хаж кезінде шамамен 20 000 Меккелік қажы холера эпидемиясынан қайтыс болды. Бұл ауру 1817 жылы Үндістанда бастау алған. 1863 жылы тағы бір холера індеті басталды. Ол Бенгал аймағындағы Ганг дельтасынан басталып, 1865 жылы хаж кезінде мұсылман қажыларымен бірге Меккеге жетті. 1905 жылы Мысырдағы Эль-Тор карантиндік лагерінде хаждан оралған алты қажыдан Эль-Тор холера штаммы табылды. 2009 жылы хаждың соңғы күндерінде 73 адамда шошқа тұмауы деп те аталатын H1N1 вирусы тіркелді. Вирустан 5 қажы қайтыс болды.
2006 жылы Аль-Газа қонақ үйінің құлауы
2006 жылғы 5 қаңтарда Меккеде, Ұлы мешітке жақын орналасқан көп қабатты бетон ғимарат құлады. Бұл ғимарат, «Ал-Газа» қонақ үйі деп аталды, ішінде мейрамхана, шағын дүкен және қонақ үй болған. Қонақ үйде 2006 жылғы қажылыққа барушылар орналасқандығы хабарланды. Құлау кезінде қонақ үйде қанша қажы болғаны әлі белгісіз. Соңғы мәліметтер бойынша, қаза тапқандардың саны 76, ал жарақат алғандардың саны 64-ке жетті.
2015 жылғы кран құлауы
2015 жылдың 11 қыркүйегінде, хажға он күн бұрын, қасиетті мешітке кран құлап, 111 адам қаза болып, 394 адам жарақаттанды.
Басқа өлімге әкелетін оқиғалар
Жыл сайын миллиондаған қажылардың көпшілігі қарт жастағы адамдар, ал кейбіреулері ауруларынан көз жұмады, кейде ыстық пен шаршау салдарынан (мысалы, 1927 жылғы қажы маусымында кем дегенде 1500 қажы көз жұмды). 1908 жылдың 25 қарашасында SS Sardinia жолаушылар-жүк кемесі Мальтаның Үлкен портында өртеніп, жағаға тірелді, нәтижесінде кем дегенде 118 адам қаза тапты. Қаза болғандардың көп бөлігі Меккеге жол тартқан марокколық қажылар еді. 1930 жылдың 21 мамырында Fabre Line компаниясына тиесілі SS Asia кемесі 700 алжирлік қажыны Меккеге хажға жеткізіп, содан кейін шамамен 1500 қажыны жүктеді, олардың 1200-і Йеменге, 300-і Француз Сомалисінен Джибутиге қайтып бара жатқан еді. Кем дегенде 112 қажы көз жұмды, мүмкін одан да көп. Сауд Арабиясы үкіметінің мәлімдемесіне сәйкес, 2006 жылдың желтоқсан айында хаждың бірінші күні басталар алдында 243 қажы көз жұмды. Өлім-жітімнің көп бөлігі жүрек ауруларына, қарт жастағы және денсаулығы нашар адамдардың ыстықтан және қажылықпен байланысты тыңшылық жұмыстан туған шаршауға байланысты болды. Хаж аяқталғаннан кейін Нигерия үкіметі 33 азаматының негізінен «гипертония, қант диабеті және жүрек ұстамасы» салдарынан көз жұмғанын хабарлады, эпидемиялық ауруларға байланысты емес, және Нигериялық қажылар Минаға баратын жолда апатқа ұшырады деген мәлімдемелерді жоққа шығарды. Мысырдың ресми ақпарат агенттігі 30 желтоқсанға (10 Дуль-Хиджа) дейін 22 мысырлық қажының көз жұмғанын хабарлады. 50 жастағы төрт филиппиндық қажы қажылық кезінде аурудан немесе басқа «табиғи себептерден» көз жұмып, Меккеде жерленді. Пәкістандық қажы медициналық комиссиясы Сауд Арабиясындағы қажы маусымында 130 пәкістандық қажының көз жұмғанын, «көбінесе қарт жастағы адамдар мен пневмония және жүрек ауруларының құрбандары» болғанын және 66 қажының Сауд Арабиясының ауруханаларына ұқсас аурулармен түскенін хабарлады. 2006 жылдың желтоқсан айының басында Мединадан Меккеге қажыларды тасымалдайтын автобус Джидда қаласына жақын Рабек портынан солтүстікке қарай 55 миль жерде апатқа ұшырап, 3 британдық азамат қаза тауып, 34 адам, оның ішінде екі бала жарақат алды. 2009 жылы су тасқынынан 77 қажы көз жұмды. 2011 жылдың қараша айында аурулар мен жол-көлік оқиғаларынан 13 ауғанстандық азамат көз жұмып, 12 адам жарақат алды.
Ұрлық
Соңғы кезде, қалта ұрлығы хаж сапарына барушылар үшін көптеген мәселе туғызды. Save Madina Foundation қорының мәліметінше, 2010 жылы хаж уақытында 321 адам қалта ұрлығының құрбаны болды.
Жыныстық зорлық-зомбылық және түсік
Хаж кезінде әйелдер "Мәсетке де мені" қозғалысы арқылы сексуалдық зорлыққа ұшыраған жағдайларын айтып берді. #MeToo хэштегінен бастау алған #MosqueMeToo хэштегін пайдалана отырып, мұсылман әйелдері Меккедегі сексуалдық зорлыққа қатысты тәжірибелерін интернетте бөлісті. Көптеген жүкті қажылар хаж сапары кезінде түсік тастайды. 2011 жылы қажылыққа барған 20 жүкті әйелдің дені шаршап, түсік тастаған.
Ресми жауаптар
Сарапшылар Сауд Арабия үкіметі мұндай трагедиялардың алдын алу үшін көбірек іс-қимыл жасауы керек дейді. Сауд Арабия үкіметі мұндай жаппай жиындардың өзі қауіпті және басқаруы қиын екенін, сондай-ақ проблемалардың алдын алу үшін бірқатар шаралар қолданғанын мәлімдейді. 2015 жылдың қыркүйегіндегі ең ірі трагедиядағы қаза болғандардың саны саудиялық тараптан 1700-ге дейін кем көрсетілген деген күдік бар. 2006 жылғы оқиғадан кейін Жамарат көпірі мен Шайтанды бейнелейтін тіреулер бұзылып, қайта жаңартылды. Олардың орнына кеңірек, көп деңгейлі көпір салынды, ал тіреулердің орнына массивті бағаналар қойылды. Қазір көпірдің әр деңгейі Шайтанды бейнелейтін бағаналарға оңай және қауіпсіз қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұдан бөлек, тас лақтыру рәсімі алдын ала белгіленген кестеге сәйкес жүргізілуі тиіс, бұл тығырылудың және оның салдарынан туындайтын тәуекелдердің алдын алуға бағытталған. Жамарат алқабының қазіргі дөңгелек пішіні овалға дейін кеңейтілді, бұл тіреулерге қол жеткізуді жақсартады. Жаңа ұйымдастыру кіру және шығу жолдарын бөлектейді. Дегенмен, 2015 жылғы қақтығыстың себебі қауіпсіздік шараларының жеткіліксіздігі деп аталады. Өз тастарын лақтырып, лагерьлеріне қайтып келе жатқан қажылардың тобы, қажыларға арналған белгіленген бағытпен емес, келе жатқандарға арналған бағытпен жүріп, Жамаратқа бет алған қажылардың екінші тобымен келісіп қалды.