Карл Антон Ларсен: Антарктиданы зерттеуші және кит аулаушы

Кіріспе

Кит аулаушы және Антарктика зерттеушісі Карл Антон Ларсен (7 тамыз 1860 – 8 желтоқсан 1924) – Норвегияда туған кит аулаушы және Антарктика зерттеушісі. Ол Антарктиканы зерттеуге маңызды үлес қосты, оның ең маңызды жетістігі – ол үшін Royal Geographical Society-ден Back Grant сыйлығын алды. 1893 жылғы желтоқсанда ол Антарктикада Ларсен мұздық шельфісінде шаңғы тебуге алғашқы адам болды, кейіннен бұл мұздық оның атымен аталып кетті. 1904 жылы Ларсен Оңтүстік Георгия аралындағы Гритвикенде кит аулау поселкесін қайта құрды. 1910 жылы Оңтүстік Георгияда бірнеше жыл тұрғаннан кейін ол Норвегия азаматтығынан бас тартып, британдық азаматтыққа өтті. Норвегиялық кит өңдеу кемесі оның құрметіне аталды.

Ерте өмір

Карл Антон Ларсен Норвегиялық теңіз капитаны Оле Кристиан Ларсен мен оның әйелі Эллен Андреа Ларсеннің (құрметі Торсен) ұлы ретінде Тьоллингтің Эстре-Халсен қаласында дүниеге келді. Кейіннен оның отбасы Норвегиялық кит аулау өнеркәсібінің орталығы саналатын Сандефьордқа көшіп барды, онда ол 9 жасында әкесімен бірге шағын баркентте теңізге шығып, Түнгі Атлантикада Ұлыбританиямен сауда жасады және күз бен қыс айларында мектепке қайтатын. Ол бірнеше жыл осылай жалғастырды, бірақ теңізге деген құштарлығы соншалықты күшті болды, ол 18 жасында шетелдік сапарларға қатысатын кемешінің куәлігіне емтихан тапсырған кеме жүргізу мектебіне түсті.

Норвегиялық экспедиция 1892-1894 жылдар

1892 және 1894 жылдар аралығында Ларсен «Джейсон» кемесімен Норвегияның Антарктидаға қатысты барлау экспедициясын жетектеді. «Джейсон» кемесі Ларсенге жақсы таныс болған, себебі ол 1888 жылы Фридтйоф Нансенді Гренландияға шығыстан батысқа қарай сапар кезінде тасымалдаған кемеде болған. Олар 1892-93 жылғы жазды Грэм-ленд аймағының суларын және жағалауларын зерттеумен өткізді, ал келесі жазда Ведделл және Беллингсхаузен теңіздерін зерттеу үшін қайта оралды. 1893 жылы теңіз мұзы әдеттегіден жеңіл болды, бұл «Джейсонға» 68°10' оңтүстік еніне дейін жетуге мүмкіндік берді, бұл бұрынғыдан оңтүстікке қарайғы жеткен көрсеткіш еді. Шын мәнінде, шамамен бір ғасыр бойы ешкім Ларсен мұз жағалауы бойымен осы деңгейге дейін жетпеді. Ларсен аймақтың географиясын түсінуге маңызды үлес қосты, Ларсен мұз жағалауы және Джейсон түбегін, сондай-ақ Грэм-лендтегі Фойн жағалауын, Король Оскар жерін және Робертсон аралын – Ларсеннің құрметіне аталған 12 нысанның екеуін ашты. Ол сондай-ақ екі белсенді жанартау мен көптеген аралдар тобын анықтады және император пингвиндерінің колониясын бірінші болып тіркеді. Алайда, ол бұл түрге таныс болмағандықтан, оларды патша пингвиндері деп жаңылыстырды. Бұл колония 2014 жылға дейін қайта ашылмады. Оның экспедициясы Сеймур аралында тасбақа қалдықтарын да тапты. 1893 жылға қарағанда теңіз мұзы ауыр болды және кеме қазір оның атымен аталатын мұздықтармен толы Антарктика бұғазынан өтті, бірақ экспедиция Сноу-Хилл аралынан оңтүстікке қарай жылжуға мүмкіндік таппады. Олар пингвиндер мен ителшектерді зерттеді. Ларсен 1902 жылы Антарктидаға барған кезде кит аулау станциясының орнын таңдаған. Ларсен 60 норвегиялықтан тұратын командамен Гритвикен құрылысын ұйымдастырды – бұл керемет жоба болды. Басқа ғимараттар сияқты, шіркеу де Норвегияда алдын ала салынды және Гритвикенде орнатылды. Бұл әдеттегі норвегиялық стильдегі шіркеу 1913 жылғы Рождество күні Норвегия шіркеуінің шіркеуі ретінде қасиеттендірілді. 1922 жылы сэр Эрнест Шеклтонның жерлеу рәсімі шіркеуде, оның денесі шіркеу маңындағы зиратқа қойылғанша өткізілді. Ларсен Гритвикенде метеорологиялық обсерватория құрды, ол 1905 жылдан бастап, кит аулау станциясының британдық жалдау шарты бойынша Аргентинаның метеорологиялық кеңсесімен бірлесіп жұмыс істеді, бұл шарт 1949 жылға дейін сақталды. Ларсен ағасымен бірге 1911 жылы Оңтүстік Георгияға бұғыларды әкелді, олар кит аулау өнеркәсібімен айналысатын адамдар үшін демалыс аң аулауына пайдаланылды. Ларсен, Оңтүстік Георгиядағы кит аулау станцияларының басқа менеджерлері мен жоғары лауазымды қызметкерлері сияқты, әйелі, үш қызы және екі ұлымен бірге Гритвикенде тұрды. 1910 жылы олар Оңтүстік Георгияның британдық судьясына берген өтініш бойынша британдық азаматтығын алды, онда Ларсен былай деді: «Мен норвегиялық азаматтығымнан бас тартым және 1904 жылғы 16 қарашада осы колонияда кит аулауды бастағаннан бері осында тұрып келемін және менде британдықтан басқа азаматтық болуға ешқандай себеп жоқ, өйткені мен бұрын да, әрі болашақта да осында тұруға ниеттенем». Ларсен 1925 жылғы желтоқсанда Росс теңізіне қарай толыққанды кит өңдеу кемесін жүргізуге тырысқанда қайтыс болды.

Between 1892 and 1894 Larsen led a Norwegian whaling reconnaissance expedition to Antarctica, in command of the Jason. The Jason was a ship Larsen was familiar with as he had been aboard it during the voyage that carried Fridtjof Nansen to Greenland during his east–west crossing in 1888. They spent the 1892 93 summer exploring the waters and shores of Graham Land, returning the following summer to investigate the Weddell and Bellingshausen Seas. The sea ice was particularly light in 1893, allowing the Jason to sail to 68° 10' south, further south than had previously been achieved, and indeed no other traveller would penetrate so far south along the Larsen ice shelf for nearly a century. Larsen added significantly to understanding of the geography of the area, discovering the Larsen Ice Shelf and the Jason Peninsula, two of 12 features named in Larsen’s honour, as well as the Foyn Coast in Graham Land, King Oscar Land, and Robertson Island. He also identified two active volcanoes and many groups of islands, and was first to record a colony of emperor penguins although, as the species was unknown to him, he mis identified them as king penguins. The colony was not rediscovered until 2014. His expedition also discovered fossilised plant remains on Seymour Island, The sea ice was heavier than in 1893, and – although the ship passed through the iceberg infested Antarctic Sound now named after it – the expedition was unable to get further south than Snow Hill Island. on penguins and seals they captured. Larsen had chosen the whaling station's site during his 1902 visit while in command of the Antarctic. Larsen organized the construction of Grytviken ― a remarkable undertaking accomplished by a team of 60 Norwegians. As with other buildings, a church was pre built in Norway and erected in Grytviken. This typical Norwegian style church was consecrated as a Church of Norway church, on Christmas Day, 1913. In 1922, the funeral service for Sir Ernest Shackleton was conducted in the church before his burial in the church cemetery. Larsen established a meteorological observatory at Grytviken, which from 1905 was maintained in cooperation with the Argentine Meteorological Office under the British lease requirements of the whaling station until these changed in 1949. Larsen was also instrumental, with his brother, in introducing Reindeer to South Georgia in 1911, as a resource for recreational hunting for the people involved in the whaling industry. Larsen, like other managers and senior officers of the South Georgia whaling stations, lived in Grytviken together with his family including his wife, three daughters and two sons. In 1910, they obtained British citizenship, following an application filed with the British Magistrate of South Georgia in which Larsen declared: "I have given up my Norwegian citizens rights and have resided here since I started whaling in this colony on 16 November 1904 and have no reason to be of any other citizenship than British, as I have had and intend to have my residence here still for a long time." Larsen died in December 1925 while attempting to run a full scale whale factory ship down towards the Ross Sea.