Кіріспе

Америка үкіметінің ұшқыларға оқыту бағдарламасы

Азаматтық ұшқыштарды даярлау бағдарламасы (CPTP) – 1938–1944 жылдар аралығында АҚШ үкіметінің қолдауымен ұшқыштар санын арттыру мақсатында құрылған, бірақ әскери дайындыққа да айқын әсер еткен ұшқыларға оқыту бағдарламасы.

Құру

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары Италия мен нацистік Германия сияқты бірнеше еуропалық елдер мыңдаған жастарды ұшқыш дайындауға кірісті. Бұл бағдарламалар сырттай азаматтық сипатта болғанымен, шындығында жасырын әскери авиациялық оқу орталықтары еді. 1938 жылдың қазан айында генерал Генри Х. "Хап" Арнольд авиация мектептерінің алдыңғы қатардағы үш өкілін шақырып, өз тәуекелімен CPTP мектептерінің қаржыландырылмаған жобасын құруды сұрады. Олар Паркс Әуе колледжінен Оливер Паркс, Curtiss Wright Техникалық институтынан К.С. Мозли және Boeing Әуе мектебінен Теофилус Ли кішісі болды; барлығы жұмыс бастауға келісті. 1938 жылғы Азаматтық авиация заңы Роберт Х. Хинкли басқаратын Азаматтық авиация басқармасын құрды. Заңда Азаматтық ұшқыштарды даярлау бағдарламасына (CPTP) айналатын сынақ бағдарламаны рұқсат ету және қаржыландыру туралы ережелер енгізілді. Президент Франклин Д. Рузвельт 1938 жылдың 27 желтоқсанында бағдарламаны жариялап, Ақ үй баспасөз конференциясында жылына 20 000 студентке ұшқыштарды даярлау арқылы жалпы авиацияны қолдауға бағытталған ұсынысқа қол қойғанын мәлімдеді. Еуропадағы бұрынғы тәжірибеге сәйкес, CPTP азаматтық бағдарлама ретінде құрылды, бірақ оның ұлттық қорғанысқа қатысты әлеуеті жасырылмады. Бағдарлама 1939 жылы Конгресс сәуір және маусым айларында қабылдаған екі заңмен басталды. Үкімет 72 сағаттық теориялық оқу курсын, содан кейін 35-50 сағаттық ұшу оқуын он бір колледж мен университеттерге жақын орналасқан оқу орталықтарында қаржылады. Бұл жоба үлкен табысқа ие болды және оның қолдаушыларына мыңдаған студенттерді ұшқыштарға даярлап, елдегі азаматтық ұшқыштар санын кеңейтудің үлкен мүмкіндігін ұсынды. 1970 жылы Көлік министрлігі мен Федералдық авиация басқармасы бірлесіп жарыққа шығарған басылым CPTP-нің тарихи табысын баяндап, бағдарламаның «алғашқыда кәсіптік оқытудағы тәжірибе ретінде жоспарланғанын» айтты. Бағдарламаның мақсаты өнеркәсіп пен авиация өндірісін дамыту болды, сонымен қатар «Қарулы күштерге білікті ұшқыштардан резерв құру» деген қосымша пайдасы да болды. 1939 жылы 13 колледж мен 330 студентпен басталған бұл жоба 1944 жылдың жазында 1132 білім беру мекемесі мен 435 165 білікті түлектерді, оның ішінде бірнеше жүз әйелді қамтыды, олардың барлығын 1460 мердігер даярлаған. CPTP мүшелері Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ тарихын өзгерткен инновациялардың қозғаушы күшіне айналды. Олардың күш-жігері, қажет болған жағдайда, өнеркәсіптің құлдыраған салаларын сақтап қалу және ұлттық қорғаныстың маңызды бөлігі болу үшін дәстүрлі ойлаудан түбегейлі бас тартудың қажеттігін дәлелдеді.

Дау

Әскери мекемелер бастапқыда АТҰ концепциясына ынтасыздық танытты, азаматтық қызметкерлер бастаған және басқарған бағдарламаларға қызығушылық танытпады. Конгресс те, көбінесе партиялық бағыттар бойынша, АТҰ-ның құндылығы туралы бөлінді. Оқшаулаушылар бағдарламаны елдің бейтараптығына қауіп төндіретін, қауқарлы әрекеттер деп сипаттады; ал басқалары оны салық төлемдерінің ысырапқа жұмсалуы деп сынады, ал қолдаушылар авиация индустриясына оң әсерін және жаттығудан өткен ұшқыштардың кеңейтілген базасының қорғаныс құндылығын атап көрсетті. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Польшаға нацистердің шабуылынан соң, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, АТҰ-ның әскери құндылығы тіпті бағдарламаның қарсыластарына да анық болды. АҚШ әуе соғысын жүргізу қабілетін бағалауға кірісті, нәтижелер көңіл көншітпейтін болды. Ұшқыштар, инструкторлар және оқу ұшақтары жетіспеді. Жақсы дайындалған ұшқыштардың жетіспеушілігін мойындаған Армия Әуе корпусы мен Әскери-теңіз күштері АТҰ түлектері үшін кейбір «іріктеу» курстарын қысқартып, оларды тікелей ұшқыштарға оқуға жіберді. Армия Әуе корпусы жағдайды соншалықты ауыр деп санады, жеке авиацияны тоқтатуды және барлық ұшқыштарды (әсіресе АТҰ) әскери бақылауға алуды ұсынды. 1940 жылдың 13 желтоқсанындағы «American Aviation Daily» басылымы Армияның ниеттері туралы мынадай мәліметтерді жариялады:

Армия ұлттық төтенше жағдай кезінде АҚШ-тағы барлық жеке ұшуды тоқтатуға бағытталған алдын ала жоспарларды әзірлеген болып есептеледі. Армия барлық оқуды (АТҰ-ны қоса алғанда) өз қолына алады. Армияның ұсынысы күшті қарсылыққа тап болды. «American Aviation Daily» мақаласы жарияланғаннан кейін екі апта өткен соң, жалпы авиация саласында мүдделі 83 компания Ұлттық авиациялық оқу қауымдастығын (НАОҚ) құрды. НАОҚ мүшелері егер Армияның жоспарына қарсылық көрсетілмесе, жеке ұшақтар АҚШ аспанынан іс жүзінде тыйым салынатынын түсінді. НАОҚ және басқа да авиациялық мүдделер Конгресте тиімді лоббилік кампания жүргізу арқылы Армияның әрекеттерін тоқтатты. Олардың шаралары АТҰ-ны ғана емес, АҚШ-тағы жалпы авиация индустриясын да сақтап қалды.

Құрастыру

Нәтижесінде CPTP жандандырылды және оның оқу бағдарламасы елдегі колледждер мен университеттердің кең ауқымына таратылды. 1939 жылдың мамырында алғашқы тоғыз мектеп таңдалды, 1940 жылдың тамызында тағы тоғыз мектеп қосылды (Ұлыбритания шайқасы разгарда болғанда), 1941 жылдың наурызында тағы 11 мектеп, ал 1941 жылдың қазанында тағы 15 мектеп – АҚШ Әуе күштері құрылғаннан кейін төрт ай өткен соң және АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа кіруге екі ай қалғанда қосылды. Бағдарламаның өркендеген кезеңінде 1 132 білім беру мекемесі мен 1 460 ұшу мектебі CPTP-ге қатысты. Мичиган университеті, Вирджиния университеті, Вашингтон университеті, Джорджия Технология институты, Помона колледжі, Сан-Хосе мемлекеттік мұғалімдер колледжі және Тускеги институты сияқты мекемелер CPTP-ді өз оқу бағдарламаларына енгізді. (CPTP-ге қатысқан білім беру мекемелерінің толық тізімін төмендегі сілтемелерде қараңыз.) Тускеги университетінің Хэмптон университеті, Вирджиния мемлекеттік университеті, Делавэр мемлекеттік университеті және Говард университетімен бірге CPTP қатысушыларының қатарына қосылуы алғашқы афроамерикалық әскери ұшқыштардың жолын ашты. Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы және саяси қысым АҚШ Әуе корпусын (1941 жылдың 20 маусымына дейін осылай аталған) офицерлер мен ұшқыштар ретінде афроамерикалықтарды жұмысқа алуға итермеледі, олардың көп бөлігі CPTP түлектері болды. Азаматтық ұшқыштарды даярлау туралы шешім жалпы авиация саласына күтпеген, бірақ қуантарлық әсер етті. АҚШ азаматтық ұшқыштармен қатар оқу үшін жеткілікті ұшақтардың жетіспеушілігіне тап болды. Федералдық Авиация басқармасының (Федералдық Авиация басқармасының алдағысы) ережелері CPTP-ге қатысатын ұшу мектебінің бағдарламаға жазылған әрбір он студентке бір ұшаққа ие болуын талап етті. Бұған қоса, осы ұшақтарға қойылатын талаптар сол кезде өндірістегі бірнеше модельге ғана шектелді, көптеген ұшу мектептері Piper Cub-тің екі орынды конфигурациясын қалайтын. Күтпеген мүмкіндікті пайдаланып, бірнеше жеңіл ұшақ өндірушілері CPTP-ге сәйкес келетін ұшақтарымен, мысалы WACO UPF 7 және Meyers OTW бипланымен нарықтағы бос орынды тез толтырды. Aeronca және Taylorcraft компаниялары да қатар отыратын орындықтары бар жоғары қанатты монопландарының тандемдік нұсқаларын жасады, олардың әрқайсысы әскери аналогтарына әкелді.

Соғыс дайындығы қызметі

Перл-Харборға жасалған шабуылдан кейін және АҚШ-тың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуынан бастап, CPTP түбінен дейін өзгерді, оның ішінде атауы да өзгерді. Азаматтық ұшқыштарды даярлау бағдарламасы Соғыс оқу қызметіне (WTS) немесе Азаматтық әуе шаруашылығы бас басқармасының (CAA) Соғыс оқу қызметіне айналды және 1942 жылдан 1944 жылға дейін негізінен болашақ ұшқыш үміткерлерін іріктеу бағдарламасы ретінде жұмыс істеді. Студенттер әлі де колледждер мен университеттерде оқыды, ал ұшу оқытуы жеке ұшу мектептерінде жүргізілді, бірақ барлық WTS түлектері бітіргеннен кейін әскери қызметке қатысуға келісетін келісімшартқа қол қоюға міндетті болды. "Олар мақтанышпен ұшты" кітабының қосымшасында 1943-1944 жылдары CPTP бағдарламасына қатысқан колледждер мен университеттердің тізімі бар. CPTP/WTS бағдарламасы 1944 жылдың жазында тоқтатылды, бірақ бұл бағдарлама аясында 435 165 адам, оның ішінде жүздеген әйелдер мен афроамерикандықтар ұшуға үйренді. CPTP бағдарламасы бойынша оқыған танымал тұлғалар: астронавт/сенатор Джон Гленн, әскери-теңіз күштерінің үздік ұшқышы Александр Врасиу, Douglas ұшқыш-сынаушысы Роберт Ран, Екінші дүниежүзілік соғыстың үздік ұшқышы майор Ричард Бонг, үш мәрте үздік ұшқыш Бад Андерсон, болашақ сенатор және президенттікке үміткер Джордж Макговерн, WASP Дора Догерти Стротер және Tuskegee ұшқышы майор Роберт В. Дейз. CPTP өзінің негізгі мақсатына тамаша жетті, бұл авиация тарихшысы Доминик Пизаноның "Аспанды ұшқыштармен толтыру" атты кітабының тақырыбында жақсы көрсетілген. CPT/WTS мектептерінің ең ірілері – Том Дэвис басқарған Piedmont Aviation және Фрэнк В. Хулс басқарған Southern Airways. Piedmont мектебі Солтүстік Каролина штатының Уинстон-Салем қаласында орналасқан, ал Southern мектептері Солтүстік Каролина штатының Шарлотта, Гринвилл және Камден қалаларында, сондай-ақ Алабама штатының Бирмингем және Декатур қалаларында болды. Екі компания да 60 000-нан астам әскери ұшқыштарды оқытты, оның ішінде Бразилиядан келген жас жігіттер (Piedmont) және Англиядан келген көптеген Корольдік әуе күштерінің ұшқыштары (Southern) бар. 1947 жылы Дэвис мектебін Солтүстік Каролина мен Огайо арасында жолаушылар рейсін жүзеге асыратын Piedmont Airlines компаниясына айналдырды. 1949 жылы Хулс Southern Airways компаниясын Флорида штатының Джексонвилл және Теннесси штатының Мемфис қалалары арасында, сондай-ақ Атланта мен Шарлотта арасында коммерциялық рейстерді жүзеге асыруға бағытталды. Екі әуе компаниясы да бұрынғы CPT/WTS техникалық қызмет көрсету ангарларында коммерциялық қызметке бейімделген Douglas DC 3 ұшақтарымен жұмысын бастады. CPTP-дегі бірнеше әйел оқытушылардың бірі өз тәжірибесі туралы жазды. Соғыс қаупі күшейген кезде Опал Кунц Мэриленд штатының Хагерстаун қаласында жаңарту курсын өткеннен кейін ұшқыш куәлігін жаңартты және Арканзас мемлекеттік колледжінде (қазіргі Арканзас мемлекеттік университеті) авиация студенттеріне сабақ беруді бастады. Кейін ол Род-Айленд штатына көшіп, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Род-Айленд мемлекеттік әуежайының терминалында әскери-теңіз курсанттарына және үкіметтің қолдауымен "Азаматтық ұшқыштарды даярлау бағдарламасы" (CPTP) бойынша оқытушы болып жұмыс істеді, соғыс кезінде 400-ден астам жас жігітке Әуе корпусы үшін қалай ұшу керектігін үйретті. Бұл оның Betsy Ross Air Corps арманының орындалуы болды, өйткені ол жауыгерлік ұшақтарда ұшатын адамдарды даярлауға көмектесті. Сол кездегі бір есеп оның атқарып жүрген жұмысын былай сипаттайды: «Миссис Кунц [1942] жылғы қаңтардан бері E. W. Wiggins Airways қызметкері ретінде Провиденсте жұмыс істеп келеді. Ол балаларына аналық сеніммен қарайды, ал олар да оған құрметпен жауап береді. Оған олардың тәуелсіз рейске шығуынан артық қуаныш жоқ, өйткені ол оларды «Uncle Sam» әуе қорғаныс желісіне бір қадам жақындатқанын біледі». Кейін Калифорниядағы үйінде ол өзінің тәжірибесін ризашылықпен еске алады. «Мен шамамен 400 баланы оқыттым, бұл менің мансабымның ең жарқын сәті болды. Мен оларға аналық қамқорлық жасадым. Соғыстан кейін олардың көптегені әйелдері мен балаларын алып келіп, менімен кездесті». Ол сондай-ақ хатында жауыгерлік ұшқыштарды даярлағанын көрсетті. «Мен соғыс кезіндегі барлық уақытта ұшқыштарға нұсқаушы болдым. Соғыста жауыгерлік ұшқыштар болып қызмет еткен үш жүзден астам студентім болды».

Betty Tackaberry Blake, Florence Shutsy Reynolds және Betty Jane Williams сияқты бірнеше CPTP түлектері Әйелдер әуе күштері қызметіндегі ұшқыштар (WASP) ретінде қызмет етті.