Кіріспе

Экологияда альфа-түрлілік (α-түрлілік) – жергілікті масштабтағы бір аумақтағы түрлердің орташа әртүрлілігі. Бұл терминді Р. Х. Уиттакер бета-түрлілік (β-түрлілік) және гамма-түрлілік (γ-түрлілік) терминдерімен бірге енгізді. Уиттакердің пікірінше, ландшафттағы түрлердің жалпы әртүрлілігі (гамма-түрлілік) екі факторға байланысты: жергілікті масштабтағы аумақтардағы түрлердің орташа әртүрлілігі (альфа-түрлілік) және осы аумақтардың өзгешелігі (бета-түрлілік).

Өлшеміне қатысты ескертулер

Қызығушылық тудыратын аудан немесе ландшафт және оның ішіндегі нысандар әртүрлі жағдайларда әртүрлі өлшемде болуы мүмкін, сонымен қатар альфа әртүрлілігін қандай кеңістіктік масштабта өлшеу орынды дегенде келісімге қол жеткізілген жоқ. Сондықтан альфа әртүрлілігінің анықтамасы нақты бір кеңістіктік масштабқа байланысты болуы міндетті емес: альфа әртүрлілігі кез келген масштабтағы кіші бөлімдерден тұратын қолданыстағы деректер жиынтығы үшін өлшенуі мүмкін. Бұл кіші бөлімдер, мысалы, инвентаризация жүргізу кезіндегі сынама алу бірліктері немесе талдау мақсаты үшін ғана белгіленген торлы ұяшықтар болуы мүмкін. Егер нәтижелер нақты байқаулардан тысқары экстраполяцияланса, кіші бөлімдердегі түрлердің әртүрлілігі көбінесе үлкен аудандардағы түрлердің әртүрлілігін төмендетіп көрсететінін ескеру қажет.

Әр түрлі ұғымдар

Экологтар альфа-түрліліктің бірнеше сәл өзгеше анықтамаларын пайдаланған. Уиттакердің өзі бұл терминді жеке суббұйымдағы түрлердің әртүрлілігі үшін де, суббұйымдар жиынтығындағы орташа түрлердің әртүрлілігі үшін де қолданған. Альфа-түрлілігін барлық қатысты кішібірліктер бойынша орташа мән ретінде анықтау артық деп саналады, себебі бұл Уиттакердің жалпы түрлердің әртүрлілігі альфа және бета компоненттерінен тұрады деген ойымен үйлеседі. Альфа-түрлілігінің анықтамалары түрлердің әртүрлілігін қабылдау әдісіне қарай да өзгеше болуы мүмкін. Көптеген зерттеушілер түрлердің байлығы (яғни түрлердің жай санын есептеу), Шеннон индексі немесе Симпсон индексі сияқты бір немесе бірнеше әртүрлілік индекстерінің мәнін қолданады (мұнда түрлердің пропорционалдық саны да ескеріледі). Дегенмен, түрлердің әртүрлілігін бағалау үшін түрлердің тиімді санын пайдалану жақсырақ деп ұсынылған. Бұл өлшем сирек және көп кездесетін түрлерді әртүрлі салмақтауға мүмкіндік береді, дәл сияқты әртүрлілік индекстерінің жиынтығы да осылай істейді, бірақ оның мағынасын түсіну оңай. Түрлердің тиімді саны – қызығушылық тудыратын деректер жинағында байқалған орташа пропорционалды түрлердің санына тең келетін, бірдей көптеу санындағы түрлердің саны (онда барлық түрлер бірдей көп болуы міндетті емес).