Кіріспе

Ұлы түрік соғысындағы шайқас
1667 жылғы шайқас

Подхайце шайқасы 1698 жылдың 8-9 қыркүйегінде Ұлы түрік соғысы кезінде Русь воеводтығындағы Подхайце маңында өтті. Польшаның жақындап келе жатқан әскери науқанына жауап ретінде Осман империясы одақтастық аймаққа алдын ала шабуыл жасады. Подхайце маңында 6000 сарбаздық поляк армиясы, Әскери жетекші Феликс Казимеж Потоцкий басшылығында, Қаплан I Герай бастаған 14000 адамнан тұратын татар экспедициясын тойтарды.

Өмірбаян

Осман империясы Азов жорықтарында (1695–1696) және 1697 жылғы Зента шайқасында жеңілді. Соғыстан және жақында болған яничарлар көтерілісінен шаршаған, басқа аумақтарды жоғалтудан қорқып, империя бейбіт келіссөздерге кірісуге дайын болды. Габсбург монархиясы күштерін қайта орналастыруды және Испания королі Карл II-нің өлімі алдында Габсбург Испаниясының мұрагерлік мәселесіне назар аударуды қалады. Габсбург монархиясы 1697 жылдың күзінде Осман империясымен келіссөздер бастады, онда Киелі Одақтың әрбір мүшесі басып алған аумақтарын сақтап (Uti possidetis, ita possideatis), соғысты тоқтатуды ұсынды. Бұл ұсыныс Одақ үшін қолайсыз болды, себебі ол 1672 жылғы Бучач шартынан кейін жоғалған Украинаның бір бөлігін, Каменец-Подольскиймен бірге қайтарып ала алмады. 1697 жылы жаңадан сайланған Одақ патшасы Август II Күшті Валахия мен Молдавияны басып алу мақсатымен Одақ және Саксония әскерлерін Осман империясына қарсы әскери науқанға шығаруға шешім қабылдады. Сонымен қатар, Станислав Ян Яблоновский басқаратын Одақ сенаторлары Каменец-Подольскийді қайтарып алуды ұсынды. Олар патшаның осы жорық арқылы өзінің беделін нығайтуын қаламады. Сондай-ақ, Каменец-Подольскийдің көбірек қол жеткізілетін мақсат екенін және қазірдің өзінде бекініс гарнизоны Одақтың ішінара блокадасы салдарынан қиындыққа тап болғанын, бұл Осман әскерлерінің рухын түсіріп, дезертирлікке әкелгенін атап өтті.

Коммуналдық кампанияға дайындық

Жорыққа дайындық 1698 жылдың қаңтарында басталды. Маусым айында поляк әскерлері Монастержискте жинала бастады. Қыркүйекте Львовқа кем дегенде 20 000 саксон (~9300 атты әскер) келді, ал 5000 литвалық Львовқа қарай жол тартты. Республика 24 000 әскер (12 500 атты әскер) жинады. 10-13 тамызда Август Ұлы Петрмен, Ресейге Ұлы елшіліктен оралған кезде кездесті. Рава Рускада өткен келіссөздерде Петр патша Августқа жорығын қолдайтынына уәде бермеді, патшаның өтінішіне қарамастан. 20 тамызда Сенат отырысы, ал 21 тамызда соғыс кеңесі өтті. Бастапқы мақсаттар – Валахия мен Молдавияны басып алу үшін жеткіліксіз әскер мен жарақтарды ескере отырып, поляктар Каманецті қоршауды ұсынды, ал саксон командирлері Молдавияда бірнеше маңызды нүктені басып алу үшін шектеулі науқанды ұсынды.

Осман империясының дайындықтары

1698 жылдың қаңтар айында Стамбулдың барлау қызметі патшаның Камянецті басып алуға дайындық жасап жатыр деген ақпарат ала бастады. Мамыр айында Антиох Кантемирге қалаға 100 000 талер және 2000 янышарымен көмектесу тапсырылды. Маусым айынан бастап Камянец гарнизоны ақпарат жинау және құлдарды ұрлау мақсатымен шабуылдар жасауға кірісті. Бұл шабуылдар Окопы, Снятын және Покутияға жетіп, көптеген адамдарды құлдыққа түсіріп, 1500 сиырды ұрлады. Шілдеде Осман әскері Буджақтан Чечораға келді. Ескі деректерге сәйкес, олардың саны 30 000 мен 50 000 аралығында болған. Ал жаңа зерттеулерге қарағанда, олардың саны 12 000 мен 15 000 аралығында бағаланған. Әскер құрамында Буджақ Ордасынан 3000 татар, бірнеше жүз секбан және қалғандары Қырым татарлары болды. Сонымен қатар, 2000 янышары Камянец бекінісінің гарнизонын күшейту үшін әскермен бірге жолға шықты. Әскерге Қаплан Ғирай және оның орынбасары Ғазы III Ғирай басшылық етті. Ғазы Ғирайдың басқаруында Буджақ Ордасынан үш мың татар болды. Тамыздың ортасында әскер, азық-түлік арбаларымен Камянецке бет алды және 23 тамызда қалаға жетті. Камянецтен Осман әскері Черный Остров арқылы өтіп, 1 қыркүйекте Олексинецке жиналды. Татарлар ақпарат алу үшін көптеген шабуылдар жасады. Мыңдаған адам татарлардың қолынан қаза тапты. Бұл шабуылдар Монастержиск маңында кішкентай әскер тобын кездестірді, ал 3 қыркүйекте Львов маңында саксондықтармен бірге үлкен әскер тобына жетті. Қаплан Ғирай Монастержиск маңындағы топқа шабуыл жасауға шешім қабылдады. 400 шаруаның басын кескеннен кейін, олар Стрипа өзені бойымен Осовцеге қарай жылжыды, онда 7 қыркүйекте өзеннен өтіп, Бобулиньце маңында лагерь құрды. Потоцкий поляк әскерін Подгайцеде шоғырландыруға шешім қабылдады, себебі жер бедері, қамалмен бірге, қорғаушыларға артықшылық беретін. 7 қыркүйекте татар әскерінің жақындап келе жатқаны туралы хабар естіп, Жабоклицкиге Подгайцеге бару туралы бұйрық жіберді. Бобулиньцедегі татар әскері туралы хабар алғаннан кейін, Жабоклицки Монастержискідегі барлық бөлімшелерді (12 жеңіл зеңбірекпен) жинап, 8 қыркүйектің таңында татарлардың шабуылдарын тойтаруға дайын жеке алдыңғы және артқы күзетпен Подгайцеге жол тартты.

8 қыркүйек

Қаплан Гәрәй Монастыржисктен жорыққа шыққан әскер туралы хабар алды. Бұл әскердің орманды және батпақты жерлермен өтуі поляктарға артықшылық берді. Осы ақпарат бойынша, ол әскерін екі топқа бөлуге шешім қабылдады. Бірінші топ, шамамен 8000 адамнан тұрады, Подхайцеге шабуыл жасауға, ал екінші топ, шамамен 4000 адамнан тұрады, Жабоклицкидің Подхайцеге келуін тоқтатып, кешіктіруге тиіс болды.

Қалдықтың жанында шабуыл жасаңыз

Түстен кейін Каплан Гирей бастаған бірінші топ Подхайцеге оңтүстік-шығыстан жақындады. Татарлар дамбаны кесіп өту үшін қамалдың жанынан шабуылға түсті. Қорғаушылар дайын болғандықтан, қамалдың пушкалары татарларға атуды бастады. Татарлардың көптігіне байланысты қорғаушылар дамбадан кері шегінуге мәжбүр болды. Бірақ артиллерияның дәл атуының арқасында татарлар өзеннен сәтті өтіп, қорғаушыларды жеңе алмады. Михаль Потоцкий бастаған кавалерия резервінің шабуылы жауды қорғануға мәжбүр етті.

Ескі қалаға шабуыл

Қайта шегінуді көрген соң, Каплан Гирэй Захайце маңындағы екі көлдің арасынан өтіп, Коропиц өзенін кесіп өткеннен кейін Ескі қалаға шабуыл жасады. Осы позицияны қорғаған жаяу әскер мылтықпен атып шабуылдады. Тағы да, басым күштің артықшылығына ие болмаған қоршаушылар жағдайын жоғалта бастады, бірақ поляк атты әскерінің қарсы шабуылынан кейін, татарлар ығыстырылды.

Захайцеге шабуыл

Кейін Қаплан Гирэй Захаджиске шабуыл жасауға бұйрық берді. Мұндағы қорғаушылардың жағдайы қорғаушылардың азаматтығына және татарлардың үш бағыттан шабуылдай алуына байланысты күрделірек болды. Солтүстік бағытта татарлар қорғанысты бұзып, 100 шаруаны тұтқынға алды. Бірақ, Монастыржисктен келген үш жаңа кавалериялық хоругва татарларды кері шегіндірді.

Монастержисктегі шабуыл

Бірінші татар тобы Подхайцеге шабуыл жасағанда, екінші топ Монастыржискіден жолға шыққан әскердің арттық қатарына шабуыл жасады. Ауыр шайқастарға қарамастан, поляктар – артиллерия, вагондық бекініс және қорғануға қолайлы жердің көмегімен – татарларды кері шегіндіруге қол жеткізді. Вирзбов маңында бұрынғы ұзын поляк тобы (шамамен 9 километрге созылған) бір үлкен вагондық бекініс құрып, оны қорғап, Подхайцеге жетті. Сәтті болмаған шабуылдардан кейін Қаплан Герай әскерін Новосилькаға шоғырландыруға шешім қабылдады және түнді сол жерде өткізді. Екінші әскер тобы түнді Вирзбов маңындағы орман ішінде өткізді.

Қаланың солтүстігіндегі шайқас

Түске қарай Газидің қанаты поляк алғы шебіне жетіп, оны кері итерді. Сағат 12:30 шамасында, биік жерде орналасқан Қапланның қанаты поляк әскерлеріне шабуыл жасады. Оларға пушкалар мен мылтықтардан оқ атылып, оның салдарынан қатарлары шашырады. Осы мүмкіндікті пайдаланып, Ян Собиески татарларға қарсы найзалы кавалерия шабуылына бұйрық берді. Бірақ, бұл шабуыл толыққанды нәтиже бермеді, себебі олар көлбеу жерге шабуыл жасады және татарлардың саны олардан көп болды (630-ға қарсы 5000). 30 минуттық шайқастан кейін поляктар өз артиллериясына жақынға шегінуге мәжбүр болды. Татарлар қайта-қайта шабуылдады, бірақ пушкалар мен мылтықтардың атысы олардың шабуылын тоқтатты. Татарлар садақпен ату қашықтығына дейін шегінді де, екі тарап та бір-біріне оқ жаудырды. Газидің қанаты да бастапқыда пушкалардың атысына ұшырады және сол қанаттың шайқасының нәтижесін көрген соң, поляктарға шабуыл жасамауға шешім қабылдады.

Татарлар лагерьге шабуыл жасайды

Осы арада, шамамен 4000 татар тобы күні бұрын Жабоклицкий жасағына шабуыл жасады, Вирзбоудан шығып, орман арқылы батыстан поляк әскеріне жетті. Бұл шабуыл толығымен күтпеген болды, татарлар поляк әскерінің сол жақ артқы бөлігін жеңіске жеткізді. Бұл әскер қатарында үрей туғызып, татарларға Потоцкий әскерін толық жеңуге мүмкіндік берді. Татарлар лагерьге жетіп, шабуылды жалғастырудың орнына, лагерьті тонауға және ондағы адамдарды өлтіруге кірісті. Бұл поляк әскерлеріне қайта ұйымдасып, қарсы шабуыл жасауға уақыт берді. Потоцкий лагерьге артқы бөлімнің оң жақ қанаты арқылы шабуыл жасауға бұйрық берді. Сондай-ақ, бұрын жеңілген артқы бөлімнің сол жақ қанаты да шайқасқа қосылды. Аса қатыгез шайқастан кейін, ауыр шығындарға ұшыраған татарлар қуып шығарылды.

Татарлардың келуі

Татарлар енді шабуыл жасаған жоқ, кері шегінді және Мужиловты өртеп жіберді, содан кейін Козованың қасында Коропецке өтті. Потоцкий татарлардың алдауын сезді және поляк әскерлері келесі 2 күн бойы жауынгерлік дайындыққа келді, жауды қумайтын болды. Қайтып келе жатқан татарлар тонау үшін және құлдарды ұстау үшін көптеген шабуыл жасаушы топтарды жіберді. Қыркүйектің екінші жартысында татарлар Камянецке жетті.

Асылдар патшамен қақтығысып, жорықтың аяқталуына әкелді

Львов маңында орналасқан поляк және саксон әскерлері татарлардың қызметінің күшеюін байқап, 6 қыркүйекте Бжежаны арқылы Подхайце бағытына баяу жылжыды. Бжежаниде патша татарлардың шегініп бара жатқаны туралы хабар алды. Бітімдік әскер жеткіліксіз жабдықталған (және соның салдарынан рухсыздыққа ұшыраған) және Камянецті қоршауға жеткілікті артиллериясы болмады. Сонымен қатар, Литвадағы ақсүйектер мен Сапиехалар отбасы арасындағы жанжал сол жерде Pospolite ruszenie шақыруына себеп болды. Сондықтан патша жорықты тоқтатуды ұсынды. Сенат кеңесі патшаға 10 мың әскерді Камянецті бейбіт келіссөздер барысында блокадалау үшін жіберуді тапсырды. Сенат кеңесінің қаулысымен науқан аяқталды. Патша мен поляк ақсүйектері арасындағы қақтығыс күшейді. Патша поляк заңдары мен салт-дәстүрлеріне құрметсіздік көрсетті. Польшалықтар ұрылық және зорлау жасаған, рухсыз саксон әскерін ұнатпады. 25 қыркүйекте Михал Потоцкий және оның хоругвасынан мас сарбаздар Бжежанидегі патшаның шатырына барып, ондағы адамдарды қорлады. Патша сол кезде шатырда болмады, және ол туралы білгеннен кейін саксон лагеріне көшті. Ол саксон әскерін шайқасқа дайындап, поляктарды бағындыру үшін поляк лагеріне 1000 қадамға жылжыды. Польша әскерінің гетмандары ашуланған поляк әскерін тыныштандыруға тырысты. Гетмандар патша поляк әскеріне шабуыл жасамауына сенбеді, бірақ сақтық шарасы ретінде, жалпы шайқасқа түспей, соққымен шабуылдау тактикасын қолдануға шешім қабылдады. Алайда, қолбасшылар арасындағы келісім жағдайды бейбіт түрде шешуге мүмкіндік берді және 28 қыркүйекте келісімге қол жеткізілді. Осы жағдайдан кейін Камянецті блокадалауға уәделенген бөлімдер тағайындалмады.

Карловиц келісім-шарты

Карловиц келісім-шартына қол қойылғаннан кейін 5 ай өткен соң. Сәтті болмаса да, Одақтың әскери жорығы поляк талаптарына саяси әсер етіп, бұзылмаған Камянецпен бірге Подолияны алуға көмектесті. Одақ Молдавиядағы III Иоанн Собиескийдің басып алған жерлерін қайтарды. Бір айдан кейін соңғы татар шабуылы болды, оның нәтижесінде екінші Мартынов шайқасы (1699) өтті. Осыдан бастап Одақ пен Түркия достық көршілер болып қалыптасты.