Кіріспе

Шериал орама суреті – Накаши өнерінің стильделген түрі, Теланганаға тән жергілікті мотивтерге толы. Қазіргі таңда олар тек Үндістанның Телангана штатындағы Хайдарабад қаласында ғана жасалады. Бұл орамалар кинолента немесе комикстер сияқты повестьтік форматта бейнеленеді, үнді мифологиясынан алынған оқиғаларды, сондай-ақ Пураналар мен эпостардан алынған қысқа әңгімелерді көрсетеді. Бұрын бұл суреттер Андхра штатында және елдің басқа да аймақтарында кең таралған, бірақ олардың әрқайсысы жергілікті әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерге байланысты ерекше стиль мен жергілікті ерекшеліктерге ие болған. Сол сияқты, Шериал орамалары бұрын Теланганада кең таралған болуы мүмкін, бірақ теледидар, кинотеатрлар мен компьютерлердің пайда болуымен олар Шериал қаласындағы соңғы бекініске дейін шектелді.

Тарих

Бұл өнер түрі 400 жылдан астам тарихы бар және аймақтың әңгіме айту дәстүрімен тығыз байланысты. Орама суреттері Азияның көркемдік дәстүрінде маңызды рөл атқарады. Қытайда орама суреттері ақсүйектер мен сарай дәстүрінің бір бөлігі болды. Бірақ Үндістанда орама сурет салу – көшпелі жыршылар мен ауыл суретшілерінің ерекшелігі, ол ауылдық халықтың дәстүрі еді. Үндістанда әр аймақ пен ауыл өзінің ерекше орама сурет салу дәстүрін қалыптастырды, ол жергілікті көзқарас, демеушілік және әлеуметтік-экономикалық жағдайларға байланысты ерекше мазмұнға, формаға және техникаға ие болды. Раджастхан Пабужи ки Пад, Девенараяна катта, сондай-ақ Дола мен Мару жырларымен танымал. Гоада Дасаватара, ал Махараштрада Пингули және Читра Катха дәстүрлері қалыптасты. Махараштра мен Гуджарат "Прасасти Патра" деп аталатын күрделі орама сурет салу дәстүрімен де танымал. Одиша мен Бенгал өзінің Патачитра дәстүрлерімен мәшһүр. Жоғарыда аталған дәстүрлер Шериал орама суреттері мен суретшілеріне әсер еткенімен, Шериал суреттері Телангана аймағына тән, жергілікті өнертабыс болып табылады және осылай болып қала береді, ол негізінен жергілікті дәстүрлерге сүйенеді. Жергілікті храм өнерінің дәстүрлері, әсіресе Голконда сұлтандығындағы Каламкари дәстүрі, сондай-ақ Декан мен Оңтүстік Үндістанның графикалық өнер дәстүрлері орама суреттерінің өнерін қалыптастырған және бағыт берген маңызды факторлар еді деп сенімді түрде айтуға болады. Алайда, әрбір орама суретінің, соның ішінде Шериал суретінің де белсенділігі, тақырыбы және көркемдік стилі ерекше екенін және ауылға немесе елді мекенге ғана тән екенін естен шығармау керек. А. Л. Даллайколаның "Оңтүстік Үндістан суреттері" кітабынан келтірейік: «Бұрын Үндістан халқының көп бөлігі сауатсыз болғанымен, олар білімсіз емес еді. Оларға діни және әлеуметтік өмірді басқаратын қағидалар эпикалық жырлар, пураналар және басқа діни мәтіндерден алынған оқиғаларды айту арқылы үйретілді. Бұрын осы оқиғаларды қайта айту сауатсыз адамдарға білім берудің құралы болды, ал әңгімелер суреттермен толықтырылды: орамалар, боялған маталар, суреттер жинағы, бүгілген есіктермен жабдықталған ағаш қораптар, құдайлардың өмірінен көріністер салынған, мысалы, қазір Оксфордтағы Эшмолеан мұражайында сақталған Тирупатидің портативті киіз үйі». Суретшілер туралы ең алғашқы мәлімет Патанджалидің Махабхашиясында (б.з.д. II ғасыр) кездеседі. Панинидің грамматикасындағы (б.з.д. V ғасыр шамасында) тарихи қазіргі заманға қатысты үзіндіге түсініктеме бергенде, Патанджали Кришнаның қолынан Камсаның өлтірілуін талқылап жатқан суретшілерді мысалға келтіреді. Камсаның шашынан сүйретіліп, Кришнамен сапаланып жатқаны бейнеленген сурет туралы да нақты айтылады. Әдебиетте суретшілер мен боялған орамалар туралы көптеген сілтемелер кездеседі. Тозақтың азабын бейнелейтін "ямапаттака" орамалары ерекше танымал болған көрінеді. Мандеттер Андхра-Прадештің көшпелі жыршылары мен орындаушылары болды, ал Накашилер суретшілер. Телангананың Накашилері суреттелген орамалардан басқа, Карнатаканың Киннал қуыршақтары сияқты қуыршақтар да жасады. Бұл орамалар Телангананың әлеуметтік-мәдени ортасының маңызды бөлігі болды. Қазір бұл суреттер тек Шериал ауылында ғана сақталғандықтан, олар Шериал орамалары деп аталады. Бұрын орамалар қарапайым халықтың ауызша айтылатын қызықты дәстүрлеріне, ауылдың жеті жұмысшы және шетте қалған қауымдарына – шаштаразға, тот басушыға, кір жуушыға, тері өңдеушіге, балықшыға, тоқымашыға және шаруаға (Мадига, Гуд, Мудиружа, Малас, Падмашали, Чакала және Мангали) түрлі-түсті фон болды. Орамаларда эпостар мен пураналарда айтылған жергілікті халық батырларының оқиғалары мен ерліктері баяндалды. Әр қауымның өзіндік ерекшеліктері, сүйікті батырлары мен кейіпкерлері, сондай-ақ жергілікті мифологиядан алынған әңгімелер болды. Кейбір қауымдарда орамадан оқиғаны оқығаннан кейін ешкі құрбандыққа шалу дәстүрі де болды.

Дәстүр

Дәстүрлі өнер түрі Каки Падаголлу деп аталатын жыршылар қауымының кәсібінің ажырамас бөлігіне айналды. Олар өнер туындыларын көрсетіп, музыка мен бимен бірге ауылдан ауылға саяхаттап, Пураналар мен Үнді эпостарына негізделген бай фольклоры бойынша жырларын айтатын. Әдеттегі орындалым кезінде жыршылар бес адамнан тұратын топпен ауылдан ауылға саяхаттайтын, екеуі оқиғаны баяндайтын, ал қалғандары гармония, табла және кастаньеталармен қарапайым, бірақ қарқынды музыкалық сүйемелдеу ұйымдастыратын. Сахна да қарапайым болар еді (кейде тіпті шикі және дайын құрылым), төрт тіреуге орнатылып, өнер туындыларын ілуге арналған көлденең таяқшасы болатын. Өнер туындысы кинолента сияқты ашылатын. Оның ені әдетте үш фут, ал ұзындығы оқиғаға байланысты 40-45 футқа дейін жететін. Дәстүрлі өнер туындылары көбінесе тік форматта болады, оларда бірнеше көлденең бөліктерде оқиғалар бейнеленеді. Гүлдік шекара ортасында екі бөлікті ажыратады, ал сюжеттік желі екі қолмен ұстап немесе ағашқа немесе ғимаратқа іліп, үздіксіз айналдыру арқылы көрсетіледі. Үлкен комикстер сияқты, өнер туындысының әр бөлігі оқиғаның бір бөлігін бейнелейтін. Сондықтан бір өнер туындысында 50-ге жуық бөлік болуы мүмкін. Жыршы оқиғаны баяндағанда, оқиғаның сол бөлігін көрсететін бөлік көрсетілетін. Әр құдайдың эпизодтары мен бейнелері, өнер туындысы қай қауым үшін жасалғанын ескере отырып, суреттелген. Ерекше дәстүрлі стилі мен ерекшеліктеріне байланысты Шериал суреттеріне жақында Географиялық көрсеткіш (GI) тағайындалды. Бұл ерекше техниканы қолдана отырып сурет салуды жалғастыратын суретшілердің саны өте аз. Соңғы жаңалық – қабырғаға ілуге арналған жеке суреттерді (толық ораманың орнына) салу.

Процесс

Кенеп жасау өте күрделі процедура. Хади мақтасы күріштен алынған крахмал, суддха матти (ақ балшық), қайнатылған тамаринд тұқымының қоспасы және желімді сумен үш рет кесіледі. Келесі қабат жағылғаннан бұрын әрбір қабаттың мұқият кептірілгеніне көз жеткізу керек. Кенеп дайын болғаннан кейін суретшілер тікелей кенепке сурет салу үшін щетканы қолданады. Сызықтар өте анық және шебердің сапасы мен тәжірибесін көрсетеді. Суретшілер түстерді табиғи материалдардан жасайды. Щеткалар белгілі бір жануардың (мысықтың немесе тілсіздің) шашынан жасалады және таяқшаға байланады. Құбыршықтар мен маскалар ағаштан, арақ тозаңынан және тамаринд пастасынан жасалады. Маскалар кокос қабығынан да жасалады.

ТМН құқықтары

2008 жылы Шериял сурет өнері зияткерлік меншік құқықтарымен қорғалды немесе географиялық көрсеткіш (ГК) мәртебесін алды.