Кіріспе

Средна Гора – Болгарияның орталық бөлігінде орналасқан тау тізбегі. Ол Балқан тауларының оңтүстігінде, олармен қатарласа жатыр. Батыстан шығысқа қарай Искар өзенінен басталып, Ямбол қаласының солтүстігіндегі Тунджа өзенінің иілісіне дейін созылған. Средна Гораның ұзындығы 285 км, ең үлкен ені 50 км-ге жетеді. Оның ең биік шыңы – Голям Богдан. Бұл тау тізбегі, Балқан таулары мен солтүстіктегі Суб-Балқан аңғарлары, оңтүстіктегі Краиште, Рила және Жоғарғы Тракия жазығы аралығында батыстан шығысқа қарай бойлық созылатын Средогорие тау жүйесінің бір бөлігі. Тополница және Стрияма өзендері тауды үш бөлікке бөледі: батысында – Ихтиманская Средна Гора, ортасында – Саштинская Средна Гора және шығысында – Сарнена Средна Гора. Болгариядағы көптеген тау тізбектерімен салыстырғанда, Средна Гораның орташа биіктігі төмендеу, сондықтан мұнда температура жоғары, ал жауын-шашын аз. Средна Гораның барлық аймағында минералды сулардың көптеген көздері бар, олардың ішінде Хисария, Старозагорски бани, Павел Баня сияқты көптеген шипажайлар орналасқан. Бұл аймақ минералды ресурстарға, әсіресе мысқа бай. Экономикасы жақсы дамыған. Аймақ – мыс өндіру және қайта өңдеу өнеркәсібінің, сондай-ақ Панагюриште және оның төңірегінде орналасқан оптика өнеркәсібінің маңызды ұлттық орталығы. Средна Гораның ең ірі қаласы – Стара Загора, Болгарияның ірі экономикалық орталықтарының бірі. Средна Гора мыңдаған жылдар бойы үздіксіз қоныстанған жер. Б.з.д. 5 мыңжылдықта бұл Еуропадағы ең ірі кен өндіру орталығы болды, онда көп мөлшерде мыс өндірілді. Тау тізбегі ежелгі фракиялық өркениеттің орталықтарының бірі болды, сол кезеңнен қалған көптеген жерлеу және культ орындары сақталған. Средна Горада танымал фракиялық Панагюриште қазынасы табылған. Орта ғасырларда тау тізбегі 8 ғасырдың басынан бастап, 14 ғасырдың соңында болгар-осман соғыстары кезінде Осман түріктері басып алғанға дейін Болгария империясының бір бөлігі болды. Осман билігі кезінде Средна Гора қарсылық күресінің және болгар ұлттық қайта жаралуының маңызды орталығы болды. Бұл аймақ 1876 жылғы сәуір көтерілісінің ошағы болды. Көтерілістен кейін аймақтағы көптеген елді мекендер қиратылса да, ол 1878 жылы Болгарияның азаттығына қол жеткізуде шешуші рөл атқарды.

Орналасуы және шектері

Средна-Гора Болгарияның орталық бөлігінде, Балқан тауларының оңтүстігінде және олармен параллель, ал Жоғарғы Фракия жазығының солтүстігінде орналасқан. Ол батыста Искар өзенінен басталып, шығыста Ямбол қаласының солтүстігіндегі Тунджа өзенінің иілісіне дейін созылады. Басты орографиялық тізбек батыстан шығысқа қарай жүреді, мұнда таудың жалпы ұзындығы 285 км-ге жетеді; оның солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ең үлкен ені 50 км. Средна-Гораның жалпы ауданы 5950 км² құрайды. Оның 1370 км² аумағы бар, орташа биіктігі 750 м, осылайша ол үш бөлімнің ішінде аумағы бойынша ең кішкентайы және орташа биіктігі бойынша ең жоғарысы болып табылады. Саштинская Гредна Гора батыстағы Тополница аңғарынан шығыстағы Стрияма өзеніне дейін созылады. Оның ауданы 2300 км² және орташа биіктігі 656 м. Саштинская Средна Гора солтүстігінде Златица-Пирдоп және Карлово аңғарларының оңтүстік жақтарымен, ал оңтүстігінде Жоғарғы Фракия жазығымен шектеледі. Солтүстік жағынан Карлово, Казанлак, Твардица және Сливен аңғарларының оңтүстік жақтарымен шектеледі; ал оңтүстігінде Жоғарғы Фракия жазығына қарай біртіндеп төмендейді.

Климат

Средина-Гора орташа континенттік климат аймағында орналасқан. Континенттік климат таулы аймақта солтүстік беткейлерде 1000 метрге дейін және оңтүстік беткейлерде 1500 метрге дейін басым. Осы биіктіктен жоғары Альпілік климат орналасқан. Ихтиман (-31,8 °C).

Табиғат

Средна-Гораның өсімдік жамылысына топырақ түрлерінің географиялық таралуы ғана емес, сонымен қатар климаттық жағдайлардың сипаты, рельефтің кейбір ерекшеліктері және адамның шаруашылық қызметі де әсер етеді. Өзен аңғарларындағы аллювиалды топырақтарда суды жақсы көретін шөптер мен орман өсімдіктері (тал, күрке, терек) өседі, ал қара топырақтар мен қызыл топырақтардың көп бөлігі фермалар мен жайылымдармен жабылған егістік жерлер болып табылады, мұнда табиғи өсімдіктердің таралу аймағы айтарлықтай төмендеген. Қызыл топырақтарда егістік жерлерге жарамды емес учаскелерде емен ағаштары өседі, ал төбелі және аласа тау беткейлерінде қарағайлар кездеседі. Биік аймақтарда қоңыр орман топырақтары буылтық ормандарды қолдайды; Саштинская Средна Гораның кейбір аймақтарында ежелгі буылтық ормандары сақталған. Болгарияның 90 табиғи қорығы мен басқарылатын табиғи қорығының арасында тек біреуі – Богдан қорығы осы тау жотасында орналасқан. Елдегі ұлттық немесе табиғи парктердің ешқайсысы Средна-Гораға дейін жетпейді.

Тарих

Гредна-Гора мыңдаған жылдар бойы үздіксіз қоныстанған. Стара-Загора маңындағы таулардың оңтүстік-шығыс етегінде б.з.д. VI мыңжылдыққа жататын неолиттік тұрғын үйлер табылды. Средина-Гораның шығыс бөліктері б.з.д. 6-4 мыңжылдықтар аралығында гүлдеген және фракиялық өркениетке әсер еткен неолиттік Караново мәдениетінің орталығы болды. Средина-Горадағы Мечи Кладенц ауылында, Стара-Загорадан солтүстік-батысқа қарай 8 км жердегі Халколит кезеңінің мыс кен орындары б.з.д. V мыңжылдықта Еуропадағы ең ірі тау-кен орталығы болды. Зерттеушілердің есептеуінше, одан 1000 тонна металл өндіруге болыпты, сол кезге қарағанда үлкен көлем. Бұл кен орнынан алынған мыс Варна мәдениетінің бұйымдарын жасауға қолданылды, сондай-ақ Волга өзенінің орта ағысынан алыс жерлерде де табылған. Фракиялық Одрисия патшалығының б.з.д. V ғасырдың басынан б.з.д. I ғасырына дейін гүлдеген астанасы Севтополис, Казанлык аймағындағы таулардың солтүстік етегінде орналасқан. Аймақтағы фракиялық өркениеттің байлығы мен қуатының куәсі – б.з.д. 4-3 ғасырларға жататын Панагюриште қазынасы, онда 24 каратты алтыннан жасалған 6 кг-нан астам салмақты тоғыз ыдыс бар. Рим империясы бұл аймақты б.з.б. I ғасырда басып алғаннан кейін, көптеген бұрынғы фракиялық қоныстар Рим қалалары ретінде кеңейді, мысалы, Берея/Августа Траяна (қазіргі Стара-Загора), Диоклетианополь (Хисарья), Кабил (Ямбол маңы) және т.б. 976 жылы император (царь) Самуил (997–1014 жылдары билеген) бастаған болгар әскері император Василий II бастаған византиялықтарды Средина-Гораның аттас тау жолындағы Траян қақпалары шайқасында жеңді. Осман билігі кезінде Средина-Горада көптеген хайдуттар болды, олардың 80-нен астам воеводасының есімдері 18 және 19 ғасырларда Саштинск Средина-Горадан ғана белгілі. Аймақтағы 30-дан астам елді мекен көтеріліске қатысты, ал шешуші шайқастардың бір бөлігі Средина-Горада, Еледжик пен Панагюриште болды. 1878 жылы Болгарияның азаттығы Средина-Гораны Шығыс Румелияның автономиялық провинциясында, қайта құрылған Болгария мемлекетінің шекарасынан тыс қалдырды. 1885 жылдың 2 қыркүйегінде Панагюриштедегі наразылықтар болгар бірігуінің басталуына себеп болды, ол бірнеше күннен кейін ресми түрде жарияланды және серб-болгар соғысында сәтті қорғалды. Бірігу Болгарияның кейінгі саяси және экономикалық дамуына шешуші серпін берді. Сарнена-Средина-Гораның ең оңтүстік беткейлерінде және Жоғарғы Фракия жазығында орналасқан. Батыстан шығысқа қарай Долна-Баня (4730) және басқа да қалалар бар. Hovi Han мен Belovo арасындағы тас жолмен шамамен қатар жүретін I 8 сыныптағы жолдың 74,2 км бөлігі Kalotina–София–Пловдив–Капитан Андреево. және Галабет (3034 м). Сонымен қатар, Саштинская Средина-Горадағы екі екінші деңгейлі теміржол желісінің бөліктері бар: No 81 Пловдив–Панагюриште және No 82 Пловдив–Карлово. Жоспарланған инвестиция көлемі 665 миллион еуроны құрайды. XX ғасырдың екінші жартысында немесе 2000-шы жылдардың басында Медет, Елшица және Царь Асенде мыс кен орындары қазылып алынды. Габра ауылында Чукурово кеніші орналасқан, ол Болгариядағы ең көне көмір кеніші, 19-ғасырдың ортасынан бері лигнит өндіріп келеді. Өңдеу өнеркәсібі Стара-Загора мен Панагюриштеде шоғырланған. Соңғысы болгар оптикалық өнеркәсібінің орталығы болып табылады, онда екі негізгі компания бар: Opticoelectron және Optix. Бұл компаниялар Панагюриште, Стрельча және Попинци қалаларында өндірістік объектілерді пайдаланады және әскери және азаматтық мақсаттағы өнімдердің кең ауқымын шығарады, мысалы, оптикалық нысаналар; жылулық бейнелеу құрылғылары; түнгі көру көзілдіріктері, масштабтары мен жүйелері; қадағалау камералары; инфрақызыл линзалар және т.б. Басқа салалар – машина жасау және металл өңдеу (Стара-Загора, Ихтиман, Костенце, Копривщица), электроника (Стара-Загора), пластмасса (Панагюриште), тамақ өңдеу (Стара-Загора, Панагюриште, Костенце). Ең дамыған курорттарға Хисария, Павел Баня және Старозагорский бани жатады. Біріншісі 1882 жылдан бері Болгариядағы ең көне реттелген шипажай болып табылады және емдеу мен демалыс үшін қолданылады. Оның 22 бұрғысы бар, жалпы ағыны 70 л/сек, температурасы 47,8 °С. Старозагорский бани аймақтың ең үлкен қаласы Стара-Загорадан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде орналасқан, онда жалпы ағыны 18 л/сек және температурасы 51,5 °С болатын бұрғылар бар. Стара-Загорадағы неолиттік тұрғын үйлер мұражайында Еуропаның алғашқы және ең жақсы сақталған неолиттік кезеңдегі ғимараттардың қалдықтары сақталған. Тау тізбегінде бірнеше фракиялық жерлеу және культ орындары сақталған, мысалы, Четинова Могила және Старосельдің маңындағы Горизонт, біріншісі – ең үлкен қазба фракиялық дөңгелек, ал екіншісі – бағаналары бар жалғыз фракиялық мазар. Басқа маңызды фракиялық орындарға Стрельча маңындағы Жаба Могила, Копривщица мен Стрельча арасындағы таудың тереңдігіндегі Смиловене киіздігі және Старосельдің солтүстігіндегі Кози Грамади кешені жатады. Хисария мен Стара-Загорадан Рим мұрасы сақталған, алғашқысында 2,3 км ұзындығындағы жақсы сақталған қорғаныс қабырғалары бар. Тау тізбегі бойында орта ғасырлық бекіністердің қалдықтары шашырап жатыр, оларға Урвич, Траян қақпасы және Красен кіреді. Сақталған дәстүрлі сәулеті бар тарихи елді мекендердің бірі – Свежен ауылы. Панагюриште қаласы 1876 жылы османдар тарапынан өртелді және Рейна Княгиня үйі сияқты сақталған тарихи ғимараттардың аз ғана саны бар. Панагюриште тарих мұражайы кейде түпнұсқа Панагюриште алтын қазынасын Пловдив облыстық тарих мұражайымен және Софиядағы Ұлттық тарих мұражайымен бірге көрсетеді.