Кіріспе

Оңтүстік-шығыс Еуропадағы тау тізбегі – Родоптар (Родопи; Ροδόπη, Rodopi; Rodoplar) Оңтүстік-шығыс Еуропадағы таулар, және Болгариядағы ауданы бойынша ең ірісі. Оның 83%-дан астамы елдің оңтүстік бөлігінде, ал қалғаны Грецияда орналасқан. Голям Перелик – оның ең биік шыңы. Тау тізбегі Родоп тау аралас ормандары деп аталатын жер бетіндегі экорегионға атын берді, ол қоңыр жапырақты және аралас орман биомына және Палеарктика аймағына жатады. Аймақ ерекше терең өзен шатқалдарымен, үлкен үңгірлермен және Триград шатқалы сияқты ерекше пішіндегі карст аймақтарымен ерекше көзге түседі. Болгарияның су электр энергиясының маңызды бөлігі таудың батыс аймақтарында орналасқан. Электр энергиясын өндіру, суару және туристік мақсаттар үшін пайдаланылатын бірнеше гидрокаскадтар мен тоғандар бар. Грецияда Тисаврос және Платановриси су электр станциялары да бар. Родоптар бай мәдени мұраға ие, оның ішінде ежелгі фракиялық Perperikon, Tatul және Belintash сияқты орындары, ортағасырлық қамалдар, шіркеулер, монастырлар және 18-ші және 19-шы ғасырлардағы дәстүрлі болгар сәулетімен әсем ауылдар бар.

Аты және мифологиясы

Родоп тауларының атауы фракиялық тектен шыққан. Род-опа (Род опа) өзеннің ертедегі аты ретінде түсіндіріледі, яғни "сары/қызыл өзен", мұндағы Род сөзінің индоевропалық түбірі болгар тіліндегі "руда" (кент, "ruda"), "ръжда" (тотығу, "rǎžda"), "риж" (қызыл шашты, "riž"), латын тіліндегі "rufus" (қызыл), неміс тіліндегі "rot" (қызыл), ағылшын тіліндегі "red", грек тіліндегі ροδ (rodh) сөздерімен байланысты. Грек мифологиясында Тракия патшасы Хаймнің әйелі, Тракия патшайымы Родопа құдайларды ренжітіп, күйеуімен бірге жаза ретінде Зевс пен Гера тарапынан тауға айналдырылды. Орта ғасырларда бұл таулар Славей таулары (Славеев таулары) деп аталып келді, ал Осман империясы тұсында Доспат муниципалитеті мен Доспат өзенінің атымен Доспат таулары деп белгіленді.

География

Геоморфологиялық тұрғыдан алғанда, Родоптар Балқан түбегіндегі ең көне құрлық массасы болып табылатын Рила-Родоп массивінің бір бөлігі. Родоптардың ауданы , оның ішінде Болгария территориясында орналасқан. Бұл таулар Болгариядағы ең кең таралған тау тізбегі. Таулар шамамен ұзындығы және шамамен ені, орташа биіктігі бар. Солтүстікке қарай тау беткейлері Жоғарғы Фракия жазығына қарай тік төмен түседі. Батыста Родоптар Аврам қыраты, Юндола және Места өзенінің аңғарына дейін жетеді. Оңтүстік және шығысқа қарай олар Грек Фракиясының жағалау жазықтарына дейін созылады. Родоптар – қырқалар мен терең өзен аңғарларының күрделі жүйесі. Аймақта 15 қорық құрылған, олардың кейбіреулері ЮНЕСКО-ның қорғауында. Таулар Балқандағы ең ірі қылқан жапырақты ормандарымен, жұмсақ рельефімен және батыс бөлігіндегі жасыл шөптекті өсімдіктермен, сондай-ақ шығыс аймақтарындағы жыртқыш құстардың көптігімен әйгілі.

Климат

Родоп тауларының Балқан түбегінің оңтүстік-шығысында орналасуы аймақтың климатын шарттайды. Оған солтүстіктен суық ауа да, Жерорта теңізінен жылы жел де әсер етеді. Шығыс Родоп тауларындағы орташа жылдық температура -0,7°C, желтоқсан айында жауын-шашынның мөлшері ең көп, ал тамыз айында ең аз болады. Батыс Родоп тауларында температура өзгеріп тұрады, жазда жаңбырлар басым. Мұңды климат, басқа да факторлармен бірге, демалыс және туризмнің дамуына жағдай жасайды. Микроклиматы қардың ұзақ сақталуын қамтамасыз ететін Пампорово курорты осыған дәлел. Қыста температура -20°C дейін төмендеуі мүмкін, осының арқасында Родоптар Балқанда Норвегия шыршасы және күміс қайың сияқты ағаш түрлерінің өсетін ең оңтүстік аймағы болып табылады.

Сулар

Тауларда су қоры мол, тығыз тау бұлақтары мен өзендерінің желісі бар. Таудың 80% -ға жуық аумағы Марица өзенінің су жинау алабына жатады. Табиғи көлдер аз, олардың ең белгілісі – сол аттас қаладан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан Смолян көлдері. Доспат суқоймасы, Батак суқоймасы, Голям Беглик, Карджали суқоймасы, Студен Кладенец, Вача суқоймасы, Широка Поляна және тағы да басқалары сияқты елдегі ең ірі суқоймалардың бірнешеуі Родоп тауларында орналасқан, ал Грецияда Тисаврос және Платановриси суқоймалары бар. Олар негізінен су электр энергиясын өндіру және суару үшін пайдаланылады. Көптеген минералды су бұлақтары бар, ең танымалдары – Велинград, Наречен, Девин, Беден, Михалково және басқалары. Грецияда (Ксанти) қаласының солтүстігінде 40 км қашықтықтағы Термес және Драма қаласының солтүстігінде 60 км қашықтықтағы, 620 метр биіктіктегі Термияда минералды су бұлақтары бар.

Батыс Родоптар

Батыс Родоптар – бұл ең үлкен (66% -ы Болгариядағы Родоптардың ауданы), биік, ең дамыған инфрақұрылымдық және таулардың ең көп саяхатталатын бөлігі. Аймақта ең биік және ең танымал шыңдар орналасқан (10-нан астам биік шың бар), оның ішінде ең биігі – Голям Перелик. Басқа танымал шыңдардың арасында Широколашский Снежник, Голям Персенк, Баташки Снежник, Турла шыңдары бар. Родоптардың ең терең өзен шатқалдарының бір бөлігі батыс бөліктерінде орналасқан, сондай-ақ керемет Wonderful Bridges тас құрылымдары да осы жерде. Маңызды су көздері – Шайыра көлдері және Доспат, Батак, Широка Поляна, Голям Беглик, Цигов Чарк су тоғандары. Батак қаласы да таулардың осы бөлігінде орналасқан, сондай-ақ танымал туристік орталықтар – Смолян, Велинград, Девин, Чепеларе, Пампорово шаңғы курорты, Шығыс православие Бачково монастыры, Асен әулетінің қамалының қираған қалдықтары, Ибіліс Таяғы, Ягодинская және Ухловица үңгірлері де осы аймақта. Болгариядағы ең биік ауыл – Манастыр ( ) Преспа шыңының солтүстік етегінде орналасқан. Шірока Лака, Ковачевица, Момчиловци, Косово сияқты бірнеше сәулеттік қорықтар да осы аймақта орналасқан.

Шығыс Родоптар

Шығыс Родоп таулары Болгариядағы таулардың шамамен 34% аумағында орналасқан, бұл олардың айтарлықтай кіші бөлігін құрайды. Осы аймақта Карджали және Студен Кладенец сияқты ірі жасанды су тоғандары орналасқан. Аймақ жылу минералды суларымен бай. Джебель маңындағы сулар түрлі ауруларды емдеу қасиетімен елде кеңінен танымал. Белите Брези – тыныс алу және басқа да денсаулық проблемалары үшін маңызды емдеу орталығы. Аймақтағы ірі қалалар – Хасково және Карджали, сондай-ақ Момчилград, Крумовград, Златоград және Кирково сияқты кіші қалалар бар. Шығыс Родоп таулары батыс бөлігіне қарағанда едәуір төмен жатқандықтан, олардың халқы да көп. Еуропалық жыртқыш құстардың көптеген түрлері Шығыс Родоп тауларының жартастары мен ормандарында ұялайды, оның ішінде сирек кездесетін қара қарға және Мысыр қарғасы да бар.

Оңтүстік (грек) Родоптар

Оңтүстік Родоп таулары – Грекиядағы таулар тізбегінің бір бөлігі. Елдің солтүстік бөлігіндегі Родоп аймақтық бірлігі осы аймақтың атымен аталады. Бұл аймаққа Родопи тау жотасының ұлттық паркі кіреді. Оңтүстік Родоп таулары салыстырмалы түрде төмен биіктіктегі көптеген шыңдармен сипатталады. Олардың ең биік шыңы – Грекия-Болгария шекарасына жақын Фракто тауындағы Делимпоска (1953 м). Қазіргі кезде Оңтүстік Родоптар көбінесе құмсарылған аймақ. Екінші дүниежүзілік соғыстан және Грекия азамат соғысынан кейін көптеген ауылдар тұрғындары қайта оралмайынша толықтай босады. Тіпті Саракацани малшылары да Родоп тауларының қиын өмірін тастап кетті. 50 жылдан астам уақыттан бері мал жайылымдық жер ретінде пайдаланылмаған аймақтың халқының азаюы, мол жауын-шашын және географиялық орналасуы биологиялық жұмақтың қалыптасуына және сақталуына себеп болды. Бұл жерде Грекияның басқа жерлерінде кездеспейтін, мысалы, Норвегия шыршысы және күміс қайың сияқты қылқан жапырақты ағаштар өседі. Фракто орманрында 50 метрден асатын 300 жылдық ағаштар мен жоғалу қаупі төніп тұрған жабайы ешкілер бар. Аймақтың шығыс бөлігінде әйгілі Дадия орманының табиғат қорығы орналасқан, ол жыртқыш құстар үшін өте қолайлы орта, Еуропаның 38 жыртқыш құсының 36 түрінің мекені, мысалы, сирек кездесетін шығыс императорлық бүркіті және кіші бүркіт.

Тарих

Родоп таулары ежелгі тас дәуірінен бері қоныстанған. Кейбір үңгірлерде ежелгі құралдардың көптеген археологиялық табылымдары бар. Тауларда тұңғыш рет тракийлер қоныстанды. Олар көптеген ғибадатханалар, қалалар және бекіністер салды. Аймақтағы ең танымал қала – Карджалиден солтүстік-шығысқа қарай 15 шақырым жерде орналасқан қасиетті Перперикон қаласы. Тракияның ең маңызды ғибадатханаларының бірі – сол аттас ауылдың жанындағы Татул. Сонымен қатар, бүкіл аймауда Дионис культімен байланысты археологиялық орындар бар, мысалы, ежелгі тракий қаласы Перперикон. Родоп тауының ежелгі грек және латын деректерінде жиі айтылуы, таудың тракий тайпаларының саяси және діни өмірінде маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. Таудың шаңырағында әйгілі оракул болған, оған Ұлы Александр және кейін Октавиан Августың әкесі кеңес алу үшін келген. Тауда Аполлон, Зевс, Фракиялық атты жауынгер, Митра және тағы басқа да әртүрлі құдайлардың киелі орындары болған. Родоп тракийлердің еркіндігінің берік бекінісі және римдіктерге қарсы соңғы қарсылық ошағы болды. Осының салдарынан Тракия Македониядан шамамен 200 жыл кейін рим провинциясына айналды. 2005 жылы Гейдельберг университетінің неміс ғалымдары археолог Николай Овчаровтың Шығыс Родоп тауларында тапқан екі кішкентай сынықтардың б.з.д. 15 ғасырындағы минойлық «Сызықты А» жазуымен жазылғанын растады. Орта ғасырларда тау Болгария және Византия империяларының құрамына кірді және екі ел арасында жиі иелігі ауысты. Сауда жолдарын және стратегиялық биіктіктерді қорғайтын қамалдардың тығыз желісі болды. Ең ірі және маңызды қамалдарға Лютица, Устра, Цепина, Мезек, Асенова крепості және тағы да басқалары жатады. 1371 және 1375 жылдар аралығында Родоптар Болгария-Осман соғыстары барысында Осман империясының билігіне қарады. 16-17 ғасырларда Осман билігі аймақты исламдастыру процесін бастады. Батыс Родоп тауларындағы қалалар мен ауылдар 1876 жылғы сәуір көтерілісіне белсенді қатысты. Көтеріліс басылғаннан кейін Османдықтар Батакта ғана шамамен 5000 адамды өлтірді. Мыңдаған адамдар Братсигово, Перуштица және басқа да көтерілісші ауылдарда қаза тапты, олар да Османдықтар тарапынан өртеліп, тоналды. Солтүстік Родоптар 1878 жылы Болгария княздығымен біріктірілгенге дейін Шығыс Румелияның автономиялық провинциясына қарады. Родоптың қалған бөлігі Бірінші Балқан соғысы (1912-1913 жж.) нәтижесінде қосылды, бірақ Екінші Балқан соғысы (1913 ж.) және Бірінші дүниежүзілік соғыстан (1914-1918 жж.) кейін таудың оңтүстік беткейлері Грецияның бақылауына өтті және аймақтағы болгар халқы Болгарияға қашуға мәжбүр болды.

Адамдар

Родоп тауларының сирек қоныстанған аймағы жүздеген жылдар бойы этникалық және діни алуан түрлілікке ие болған. Шығыс православиесін ұстанатын болгарлар мен гректерден басқа, тауларда помактар сияқты бірнеше мұсылман қауымдары да қоныстанған, олар батыс бөліктерінде көпшілікті құрайды, сондай-ақ болгар түріктері мен грек түріктерінің үлкен шоғырламасы, әсіресе Шығыс Родоптарда кездеседі. Таулар сараксанилермен байланысты аймақтардың бірі болып табылады – бұл көшпелі грек халқы, олар дәстүрлі түрде Солтүстік Фракия мен Эгей теңізінің жағалауы арасында көшіп-қонып жүрген. Родоп тауларында роман тілінде сөйлейтін аромандар да тұрады, сонымен қатар түріктер, ромалар және помактардың араласуынан пайда болған, бірақ басқа рома топтарымен байланыс жасамаған агуптилер де бар.

Экономика

Родоп аймағының экономикасында қызмет көрсету, туризм, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы басымдық алады. Мал шаруашылығы, орман шаруашылығы және темекі өндірісі ең маңызды ауыл шаруашылығы салалары болып табылады. Көптеген мұсылман тұрғандықтан шошқа шаруашылығы салыстырмалы түрде аз дамыған, бірақ Родоп тауларында дәстүрлі түрде көптеген қойлар өсіріледі. Темекі Шығыс Родоптарда өсіріліп, жалпы ұлттық өнімнің үлкен бөлігін құрайды. Өнеркәсіп секторы жақсы дамыған. Аймақтағы ең ірі салалардың бірі – кен өндіру. Қорғасын мен мырышқа арналған 80-ге жуық кен орны бар, олардың қоры Еуропадағы ірі кен орындарының қатарында. Олар негізінен таудың орталық бөліктерінде, Грекиямен шекара бойында және шығыс жағында орналасқан. Карджали облысы металл емес минералдар мен алтынға бай. Сонымен қатар, хромит пен темір кенінің шағын қоры бар, ал қорғасын мен мырыш кендерінде сирек металдардың маңызды қоспалары кездеседі. Карджали мен Пловдивтегі ірі қорғасын және мырыш зауыттарына жіберілмес бұрын кендерді байытатын бірнеше флотациялық фабрикалар бар. Машина жасау өнеркәсібі Смолян, Карджали, Девин, Братсигово, Иваиловград және басқа қалаларда дамыған; Пестерада фармацевтикалық зауыт бар. Тоқыма өнеркәсібінің орталықтарына Златоград, Смолян, Мадан, Лаки кіреді. Ағаш өнеркәсібі Балқан түбегіндегі ең маңызды орман массивтері орналасқан батыс бөліктерде дамыған. Родоптар Болгарияның негізгі гидроэнергетикалық аймақтарының бірі болып табылады, мұнда Батак, Пештера, Алеко, Студен Кладенец, Карджали, Вача және Грекиядағы Тисаврос және Платановриси сияқты ірі су электр стансалары орналасқан. Туризм маңызды және дамитын сала. Пампорово және Чепеларе – маңызды қысқы курорттар, ал жазда бөгеттердің жағалауында немесе жасыл аңғарларда көптеген демалыс орындары, кемпингтер мен паналар бар. Грекия шекарасындағы Ягодинская, Ухловица, Шайтанның жұты, Снежанка (Пештера маңы) және басқа да үңгірлер, әсем формаларымен, жер асты көлдерімен және өзендерімен спелеологтар арасында танымал. Сарайлардың қираған қалдықтары, Перперикон және Татул сияқты фракиялық ескерткіштер, Ұлттық қайта өрлеу стиліндегі ауылдар мен монастырлар көптеген болгар және шетелдік туристердің қызығушылығын тудырады.

Құрмет

Антарктикадағы Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Родопи шыңы Родоп тауларының құрметіне аталған.