Кіріспе

Солтүстік Македонияның географиялық шолуы

Солтүстік Македония – Оңтүстік-Шығыс Еуропада орналасқан мемлекет, солтүстігінде Косово және Сербиямен, шығысында Болгариямен, оңтүстігінде Грекиямен, батысында Албаниямен шектеседі. Бұл ел кеңірек Македония аймағының бір бөлігі болып табылады және Вардар Македониясының көп бөлігін құрайды. Солтүстік Македония Батыс және Орталық Еуропадан Оңтүстік Еуропаға және Эгей теңізіне қарай маңызды көлік дәлізі болып табылады. Солтүстік Македония теңізге шығу жолы жоқ ел, бірақ үш ірі табиғи көлі бар: Охрид, Преспа және Дойран көлдері. Оның су жазықтығы 857 км² құрайды, ал құрлық аумағы 24 856 км². Фитогеографиялық тұрғыдан алғанда, Македония Солтүстік Корольдіктегі Айналма Бореалдық аймақтың Иллирия провинциясына жатады. WWF және Еуропалық қоршаған орта агенттігінің Еуропалық экологиялық аймақтардың цифрлық картасына сәйкес, Солтүстік Македония аумағын төрт экологиялық аймаққа бөлуге болады: Пинд тауларының аралас ормандары, Балқан аралас ормандары, Родоп аралас ормандары және Эгейдің склерофилл және аралас ормандары.

Гидрографиялық

Солтүстік Македонияда 1100 ірі су көзі бар. Өзендер үш түрлі бассейне құяды: Эгей, Адриатика және Қара теңіз бассейндері. Эгей бассейні ең үлкені. Ол елдің аумағының 87%-ын, яғни 22 075 км² құрайды. Осы алаптағы ең үлкен өзен – Вардар, ол аумақтың 80%-ын немесе 20 459 км²-ды суландырады. Оның аңғары елдің экономикасы мен байланыс жүйесінде маңызды рөл атқарады. «Вардар аңғары» жобасы елдің стратегиялық дамуы үшін өте маңызды деп есептеледі. Қара Дрим өзені Адриатика бассейінін құрайды, ол шамамен 3320 км² аумақты қамтиды, яғни елдің аумағының 13%-ы. Ол Преспа және Охрид көлдерінен бастау алады. Қара теңіз бассейні ең кішкентайы, тек 37 км² ғана. Ол Скопска Црна Гора тауының солтүстік беткейін қамтиды. Осы жерде Биначка Морава өзенінің бастауы бар, ол Оңтүстік Мораваға қосылып, кейін Дунайға құяды, ал Дунай ақырында Қара теңізге жетіп құяды. Құрлыққа шығу жолы жоқ ел болғанымен, Солтүстік Македонияда үш ірі көл (Охрид, Преспа және Дойран), үш жасанды көл және шамамен 50 тоған бар. Солтүстік Македонияда тоғыз шипалы курорт бар: Баниште, Баня Банско, Истибанья, Катланово, Кежовица, Косоврасти, Баня Кочани, Кумановски Бањи және Негорци.

Вардар өзені

Вардар – Солтүстік Македониядағы ең ұзын және ең маңызды өзен. Оның ұзындығы шамамен километрді құрайды және ол аймақты сумен қамтиды. Морава-Вардар каналын салу туралы ұсыныстар бар, ол Морава өзенімен қосылып, Адриатиканы Орталық Еуропаға жалғастыруға мүмкіндік береді, бірақ бұл үшін кең ауқымды жұмыстар қажет болады. Өзеннің бастауы Солтүстік Македония Республикасындағы Гостивар қаласының солтүстігіндегі Врутоктан басталады. Ол Гостивар, Скопье және Велес қалаларынан өтіп, Гевгелия, Поликастро және Аксиуполи маңында Грекия шекарасын кесіп өтеді, содан кейін Солтүстік Грекиядағы Салоникиден батысқа қарай Орталық Македониядағы Эгей теңізіне құяды. Вардар алабы Солтүстік Македония Республикасының аумағының үштен екі бөлігін құрайды. Осы себепті, бұл аймақ өзеннің атымен "Вардар Македониясы" деп аталады, ол "Эгей Македониясы" (Грекияда) және "Пирин Македониясы" (Болгарияда) аймақтарынан ерекшеленеді. Аңғарда Полог, Гевгелия және басқа да жерлердегі құнарлы жерлер орналасқан. Өзеннің қалған бөліктерін таулар қоршап тұр. М1 / Е75 тас жолы, Грекияның 1-ші ұлттық тас жолымен байланысып, өзеннің барлық ұзындығы бойында Скопьеге дейін аңғар арқылы өтеді. Өзен Скопье қаласының гербінде бейнеленген, ол өз кезегінде қаланың туына енгізілген.

Охрид көлі

Охрид көлі (македон тілінде: Охридско Езеро, Ohridsko Ezero) Солтүстік Македонияның оңтүстік-батысы мен Шығыс Албанияның арасындағы таулы шекарада орналасқан. Охрид көлі – Балқан аймағындағы ең терең көл, оның максималды тереңдігі 288 м (940 фут), ал орташа тереңдігі 155 м (508 фут). Оның ауданы 30.4 км x 14.8 км және шамамен 55.4 км³ суды қамтиды. Көлдің жағалау сызығының ұзындығы 87.53 км-ге жетеді, оның 56.02 км Солтүстік Македонияға, ал 31.51 км Албанияға тиесілі. Көлдің су жиналатын алабы шамамен 2600 км² құрайды және негізінен шығыс жағалаудағы жер асты көздерімен (жалпы ағынның шамамен 50%) толығады, ал қалған 25% өзендер мен тікелей жауын-шашыннан түседі. Көл суының 20% астамы Охрид көлінен оңтүстік-шығысқа қарай 150 м биіктікте орналасқан Преспа көлінен келеді. Байкал және Танганьика көлдері сияқты, Охрид көлінде фитопланктон мен сестильді балдырлардан (20 түр; мысалы, Cyclotella fottii) бастап, өсімдік түрлерінен (2 түр; мысалы, Chara ohridana), зоопланктоннан (5 түр; мысалы, Cyclops ochridanus), шабақ балықтарынан (8 түр; мысалы, Pachychilon pictus), хищ балықтарға (2 түрлі форель; Охрид форелі Salmo letnica және "Белвица" Acantholingua ohridana) дейін, сондай-ақ 176 түрлі ендемикалық түбі фаунасы (мысалы, Ochridagammarus solidus) бар, әсіресе қабыршақтылар, моллюскалар, губкалар және планарлар арасында жоғары деңгейде ендемизм байқалады. Көл жағалауында үш қала орналасқан: Солтүстік Македониядағы Охрид және Струга; Албаниядағы Поградец. Сонымен қатар, бірнеше балықшы ауылдары бар, бірақ қазіргі кезде туризм олардың табысының маңызды бөлігін құрайды. Көлдің су жиналатын аймағында шамамен 170 000 адам тұрады, оның 131 000-ы көл жағалауында тікелей тұрады (Албанияда 43 000, Солтүстік Македонияда 88 000).

Преспа көлі

Ұлы Преспа көлі (македон тілінде: Преспанско Езеро, Prespansko Ezero) Албания, Грекия және Солтүстік Македония арасында бөлінген. Ұлы Преспа көліндегі ең ірі арал – Голем Град ("Үлкен бекініс") немесе Жылан аралы (Змиски Остров) Солтүстік Македония аумағында жатыр. Ұлы Преспа көлі Охрид көлінен шамамен 150 метр биікте орналасқандықтан, оның сулары карст астындағы арналар арқылы ағып, Охрид көліне құятын өзендерді сумен қамтамасыз ететін бұлақтардан шығады.

Доджран көлі

Солтүстік Македонияның оңтүстік-шығысында орналасқан Дойран көлі – 42,7 км² аумақты үш ірі көлдің ең кішісі. Көлдің 27,1 км² бөлігі Солтүстік Македонияға, ал 15,6 км² Грекияға тиесілі. Дойран қаласы көлдің батыс жағалауында, ал грек ауылы Моуриес – шығысында орналасқан. Солтүстікте Беласика тауы, оңтүстікте Грекияның Доирани қаласы жатыр. Көл дөңгелек пішіндес, ең терең жері 10 метр, солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы 8,9 км, ал ең кең жері 7,1 км.

Флора мен фауна

Солтүстік Македония флорасы шамамен 210 отбасы, 920 туыс және 3700-ге жуық өсімдік түрімен ұсынылған. Ең көп кездесетін топ – гүлді өсімдіктер, олардың шамамен 3200 түрі бар, одан кейін - мүктер (350 түр) және папоротниктер (42). Фитогеографиялық тұрғыдан Солтүстік Македония Бореалдық патшалықтағы Көшпенді Солтүстік аймақтың Иллирия провинциясына жатады. WWF және Еуропалық қоршаған орта агенттігінің Еуропалық экологиялық аймақтардың цифрлық картасына сәйкес, республиканың аумағы төрт экологиялық аймаққа бөлінеді: Пинд тауларының аралас ормандары, Балқан аралас ормандары, Родоп аралас ормандары және Эгейдің склерофилл және аралас ормандары.

Минералдар мен кендер

Солтүстік Македония төмен сапалы темір кені, мыс, қорғасын, мырыш, хром, марганец, никель, вольфрам, алтын, күміс, асбест және гипсқа бай. Бұған қоса, лорандит минералы әлемде тек екі жерде ғана табылатын минералдың бірі осы елде кездеседі.

Жерді пайдалану

Еліміздің аумағының 16,1% егіс жері, 1,36% тұрақты дақылдарға арналған. 82,54% – басқа жерлер. (2011 ж.) 2004 жылғы бағалау бойынша 1278 км² суармалы жер және 6,4 км³ жалпы жаңартылатын су қоры бар.

Этникалық үлестірімі

Македониялықтар – елдің ең ірі этникалық тобы, 2021 жылғы халық санауы бойынша жалпы халықтың 58,4% құрайды. Олар македон тілінде сөйлейді және көпшілігі шығыс православие дінін ұстанады. Этникалық албандар – елдің ең ірі азшылық тобы, олар жалпы халықтың төрттен бір бөлігін құрайды. Олар негізінен батыс және солтүстік-батыс аймақтарында тұрады. Тұрғындардың шамамен 4% құрайтын түріктер көбінесе ел бойынша шашырап орналасқан, бірақ екі муниципалитетте (Пласница және Центар Жупа) көпшілікті құрайды. Рома халқы халықтың 2,5% құрайды және Солтүстік Македонияның әртүрлі аймақтарында шоғырланған, ал сербтер жалпы халықтың 1,3% құрайды және көбінесе елдің солтүстігінде тұрады. Ел 84 муниципалитетке бөлінген. 1996 жылға дейін 123 муниципалитет болды, бірақ азшылықтардың құқықтарын кеңейтуге бағытталған бірнеше заң муниципалитеттер санын азайтып, олардың жалпы функцияларын өзгертті. Еліміздің астанасы Скопье өзі 10 муниципалитетке бөлінген.

Экономикалық география

Солтүстік Македония, Шығыс Еуропаның көптеген елдері сияқты, дамушы экономикаға ие. Югославия тұсында Солтүстік Македонияда көптеген зауыттар салынды және елдің айтарлықтай жаңғыруы орын алды, әсіресе 1963 жылғы Скопье жер сілкінісінен кейін. 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері нарықтық экономикаға өтуде қиындықтарға тап болды. Грекия, республика Македонияның мәдени және тарихи мұраны монополиялауға тырысады деп есептеді, 1993 жылы уақытша эмбарго салды және 2019 жылы Преспа келісімі күшке енгенге дейін елдің Еуропалық Одақ және НАТО сияқты ұйымдарға қосылуына кедергі келтірді. 1995 жылы грек эмбаргосы алынып тасталды және Македония Халықаралық валюта қоры мен Әлемдік банкке қол жеткізе алды. Дегенмен, ел әлі де оқшауланудан және шетелдік инвестициялардың жетіспеуінен зардап шегуде, ал Грекия – ең ірі инвесторлардың бірі. 2007 жылы жұмыссыздық деңгейі 32% деп бағаланды, ал көлеңкелі экономика жалпы ішкі өнімнің шамамен 20% құрады. Солтүстік Македония минералды ресурстарға да бай. Елде хром және мыс, мырыш, марганец және никель сияқты басқа да түсті металдардың қоры көп. Ауыл шаруашылығы экспорттың маңызды бөлігін құрайды, әсіресе шарап және темекі өнімдері. Еңбек құнының төмендігі тоқыма өнеркәсібінің дамуына да көмектеседі. Солтүстік Македонияға жыл сайын шамамен 1 000 000 турист келеді, және келушілер саны үздіксіз өсуде. 2008 жылдың қаңтар-наурыз айларында ішкі туристердің саны өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 23,5% артты. 2007 жылғы наурызбен салыстырғанда 2008 жылғы наурызда шетелдік туристердің саны 44,7% өсті. 2007 жылы Охрид көліне 250 000-ға жуық отандық және шетелдік турист келді. 2009 жылдың ақпан айында елді 28 000-ға жуық турист барды, бұл өткен жылдың осы айымен салыстырғанда 3,2% көп. Сондай-ақ, шетелдік келушілердің саны 8% артты. 2009 жылдың жазы Дойран қаласы үшін ең табысты туристік маусым болды, онда 135 000 түнгі тұрушы келді, бұл өткен жылмен салыстырғанда 12,5% жоғары. Солтүстік Македонияның туристік астанасы Охрид 1979 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген.