Бұлғарияның географиялық құрылымы және су жүйелері

Кіріспе

Болгарияның географиялық құрамы туралы ақпарат, оның ішінде топографиясы.

Болгария – Оңтүстік-Шығыс Еуропада орналасқан және Балқан түбегінің шығыс бөлігінің төрттен бірін алып жатқан ел. Географиялық шекаралары бойынша ол ең ірі мемлекет болып табылады. Солтүстікте Румыниямен, батыста Сербиямен және Солтүстік Македониямен, оңтүстікте Грекиямен және Түркиямен, ал шығыста Қара теңізбен шектеседі. Румыниямен шекараның солтүстік бөлігі Дунай өзені бойымен Силистра қаласына дейін созылады. Болгарияның жер ауданы:

Гидрографиялық

Болгарияда 540-қа жуық өзендердің тығыз желісі бар, бірақ Дунайдан басқа, көптегенінің ұзындығы қысқа, ал су деңгейі төмен. Тығыздығы таулы аймақтарда ең жоғары, ал Добруджа, Дунай жазығы және Жоғарғы Фракия жазығында ең төмен. Екі су жиналатын алап бар: Қара теңіз (аумақтың 57%-ы және өзендердің 42%-ы) және Эгей теңізі (аумақтың 43%-ы және өзендердің 58%-ы) алаптары. Балқан таулары Болгарияны екіге шамамен тең су ағызу жүйесіне бөледі. Үлкен жүйе солтүстікке қарай Қара теңізге, негізінен Дунай арқылы ағып түседі. Бұл жүйеге бүкіл Дунай жазығы және оңтүстіктегі жағалаудан 48–80 км енді жер кіреді. Дунай өзенінің жалпы көлемінің 4%-дан сәл астамы болгарлық салаларынан түседі. Солтүстік шекарасымен ағып өтетін Дунайдың ені орташа есеппен 1,6–2,4 км. Өзеннің ең жоғары су деңгейі көбінесе мамыр айындағы су тасқыны кезінде байқалады және жылына орташа есеппен 40 күн мұз қатып жатады. Болгария аумағында толығымен орналасқан ең ұзын өзен – 368 км ұзындығы және 8640 км² алабы бар Искар өзені. Бұл Болгарияның Балқан тауларында бастау алмайтын жалғыз Дунай саласы. Искар Рила тауларында бастау алады. Ол Софияның шығыс шетінен өтіп, Балқан тауларын кесіп өтетін 65 км-лік әсем шатқалдан өтеді. Эгей теңізінің су жиналатын алабы Фракия жазығын және оңтүстік және оңтүстік-батыстағы көптеген жоғары жерлерді сумен қамтамасыз етеді. Бірнеше ірі өзендер тікелей Эгей теңізіне құяды. Бұл өзендердің көпшілігі таулардан жылдам құлап, терең әрі көркем шатқалдарды қалыптастырады. 480 км ұзындығы бар Марица (оның 321 км-і Болгарияда) және оның салалары Батыс Фракия жазығының барлық бөлігін, Среда Гораның барлық бөлігін, Балқан тауларының оңтүстік беткейлерін және Шығыс Родоптардың солтүстік беткейлерін сумен қамтамасыз етеді. Болгариядан шыққаннан кейін Марица Грек-Түрік шекарасының көп бөлігін құрайды. Қара теңіз жағалауындағы лимандар мен лагуналарға солтүстіктен оңтүстікке қарай Дюранкулак, Шабла, Варна, Белослав, Поморие, Атанасов, Бургас және Мандренск көлдері кіреді. Олардың ішінде Бургас көлі 27,6 км² аумағымен ең үлкені, ал Варна көлі 165,5 миллион м³ көлемімен ең көп суға ие. Шамамен 7 миллиард км³ жалпы көлемі бар 2200-ге жуық су қоймасы бар. Олардың көпшілігі, 148-і Оңтүстік Болгарияда, ал қалған 77-сі елдің солтүстік бөлігінде орналасқан. Солтүстіктегі бұлақтардың суы салқын, ал оңтүстіктегілер көбінесе жылы және ыстық. Болгариядағы және Балқандағы ең ыстық бұлақ Сапарева Баняда орналасқан және температурасы 101,4 °C-қа жетеді.

Bulgaria has a dense network of about 540 rivers, but with the notable exception of the Danube, most have short length and low water level. The density is highest in the mountain areas and lowest in Dobrudzha, the Danubian Plain and the Upper Thracian Plain. There are two catchment basins: the Black Sea (57% of the territory and 42% of the rivers) and the Aegean Sea (43% of the territory and 58% of the rivers) basins. The Balkan Mountains divide Bulgaria into two nearly equal drainage systems. The larger system drains northward to the Black Sea, mainly by way of the Danube. This system includes the entire Danubian Plain and a stretch of land running 48–80 km inland from the coastline in the south. The Danube gets slightly more than 4% of its total volume from its Bulgarian tributaries. As it flows along the northern border, the Danube averages 1.6 to 2.4 km in width. The river's highest water levels usually occur during the May floods; it is frozen over an average of 40 days per year. The longest river located entirely in Bulgarian territory, the Iskar, with a length of 368 km and a catchment area of 8,640 km2, is the only Bulgarian Danubian tributary that does not rise in the Balkan Mountains. Instead, the Iskar has its origin in the Rila Mountains. It passes through Sofia's eastern suburbs and crosses the Balkan Mountains through a spectacular 65 km–long gorge. The Aegean Sea catchment basin drains the Thracian Plain and most of the higher lands to the south and southwest. Several major rivers flow directly to the Aegean Sea. Most of these streams fall swiftly from the mountains and have cut deep, scenic gorges. The 480 km–long Maritsa (of them 321 km in Bulgaria) and its tributaries drain all of the western Thracian Plain, all of Sredna Gora, the southern slopes of the Balkan Mountains, and the northern slopes of the eastern Rhodopes. After it leaves Bulgaria, the Maritsa forms most of the Greco Turkish border. The limans and lagoons along the Black Sea coast include from north to south Lake Durankulak, Lake Shabla, Lake Varna, Lake Beloslav, Lake Pomorie, Lake Atanasovsko, Lake Burgas and Lake Mandrensko. Of them, Lake Burgas is the most extensive with 27,6 km2 and Lake Varna has the largest volume with 165,5 million m3. There are around 2,200 reservoirs with a total volume of c. 7 billion km3. Most of them, 148, are situated in southern Bulgaria, while the other 77 are in the northern part of the country. The springs in the north tend to be with cool water, while those to the south are mainly warm and hot. The hottest spring in Bulgaria and the Balkans is situated in Sapareva Banya and reaches 101.4 °C.

Минералды ресурстар

Болгарияда коммерциялық мақсатта қазылатын минералдардың шамамен 60 түрі бар. Минералды ресурстар үш топқа бөлінеді: қазба отын, металдар және өнеркәсіптік минералдар. Қазба отынға көмір, мұнай және табиғи газ жатады. Болгарияда 4,8 миллиард тонна көмір қоры бар. Оның 92 пайызынан астамы, немесе 4,5 миллиард тонна, лигниттен тұрады. Басқа лигнит алаптарына София аңғары (870 миллион тонна қоры), Эльхово (656 миллион тонна), Лом (277 миллион тонна), Марица-Запад (170 миллион тонна) жатады. Битумдық көмір мен антрациттің өндірілетін қоры аз – сәйкесінше 10 және 2,5 миллион тонна. Алайда, Оңтүстік Добруджада 1 миллиард тоннадан астам қоры бар битумдық көмірдің үлкен алабы бар, бірақ оның тереңдігі (1370–1950 м) коммерциялық игеруіне кедергі келтіреді. Болгарияның эксклюзивті экономикалық аймағы Қара теңізде орналасқан. Мұнай мен табиғи газ Солтүстік Болгарияда және оның Қара теңіздегі ЭЭА-сында кездеседі. Шикі мұнай Плевен облысының Долный Дабник және Гиген және Добрич облысының Тюленово аудандарында өндіріледі. Растаулы қорлар 20 миллион тоннаны құрайды, бірақ ЭЭА-да жаңа кендер табу перспективалары бар. Газ кен орындары Калиякра мүйісінің жанында (3 миллиард м3 қоры), Девентси (6 миллиард м3), Ловеч пен Этрополь арасында (шамамен 22 миллиард м3), сондай-ақ Деветаки және Бутан маңында табылды. Марганец рудасы Добрич облысының Оброчиште маңында (85 миллион тонна қоры), сондай-ақ София және Варна облыстарында өндіріледі. Хром қоры аз және Родоп тауларында шашыраңқы орналасқан. Болгарияда қорғасын мен мырыш қоры бар, оның 60% Родоп тауларының оңтүстік бөлігінде Грекиямен шекара бойында Мадан, Златоград, Маджарово, Рудозем, Лаки және т.б. жерлерде орналасқан. Басқа кен орындары Устрем және Гюешево маңында орналасқан. Болгария өнеркәсіптік минералдарға бай, 70 түрі қазылып жатыр. Провадия қаласының жанында маңызды тас тұз қоры бар (4,4 миллиард тонна). Болгария археологтары бұл жерде орналасқан ежелгі Солницата қаласын Еуропадағы ең көне қала деп санайды және шамамен алты мың жыл бұрын тұз өндірісі орын алған. Каолиниттің қоры 70 миллион тонна деп бағаланады, олар негізінен Болгарияның Солтүстік-Шығысында орналасқан – Каолиново, Тодор Икономово, Сеново және Ветово. Мәрмәр таулы аймақтарда – Пирин, Родоп, Странджа, Батыс Балқан тауларында өндіріледі. Ірі мөлшерде әк тас, гипс, барит, перлит, фельдспат, гранит және т.б. бар.

There are approximately 60 types of minerals that are extracted commercially in Bulgaria. The mineral resources are divided into three groups: fossil fuels, metals and industrial minerals. The fossil fuels include coal, petroleum and natural gas. Bulgaria possesses significant reserves of coal estimated at 4,8 billion tons. More than 92% of them, or 4,5 billion tons, Other lignite basins include Sofia valley (reserves of 870 million tons), Elhovo (656 million tons), Lom (277 million tons), Maritsa Zapad (170 million tons). The recoverable reserves of bituminous coal and anthracite are insignificant – only 10 and 2,5 million tons respectively. However, there is a huge basin of bituminous coal in Southern Dobruja with estimated reserves of over 1 billion tons but its large depth (1370–1950 m) is an obstacle for its commercial exploitation. The Bulgarian exclusive economic zone has a total size of in the Black Sea. Petroleum and natural gas are found in northern Bulgaria and its EEZ in the Black Sea. Crude oil is extracted in Dolni Dabnik and Gigen in Pleven Province and in Tyulenovo, Dobrich Province. The proven reserves are 20 million tons but there are prospects for new discovering in the EEZ. Gas fields have been discovered off cape Kaliakra (reserves of 3 billion m3), Deventsi (6 billion m3), between Lovech and Etropole (est. 22 billion m3), as well as near Devetaki and Butan. Manganese ore is extracted near Obrochishte in Dobrich Province (reserves of 85 million tons), as well as in the provinces of Sofia and Varna. The reserves of chromium are small and are scattered in the Rhodope Mountains. Bulgaria possesses important reserves of lead and zinc, of them 60% are situated in the southern reaches of the Rhodope Mountains along the border with Greece at Madan, Zlatograd, Madzharovo, Rudozem, Laki, etc. Other mines are located near Ustrem and Gyueshevo. Bulgaria is rich in industrial minerals, with 70 types being mined. There are important reserves of rock salt near the town of Provadia (4,4 billion tons). Solnitsata, an ancient town located nearby is believed by Bulgarian archaeologists to be the oldest in Europe and was the site of a salt production facility approximately six millennia ago. The reserves of kaolinite are estimated at 70 million tons, situated mainly in north eastern Bulgaria – Kaolinovo, Todor Ikonomovo, Senovo and Vetovo. Marble is extracted in the mountainous regions – Pirin, Rhodopes, Strandzha, the western Balkan Mountains. There are important quantities of limestone, gypsum, baryte, perlite, feldspar, granite, etc.

Биологиялық әртүрлілік

Болгарияның күрделі климаттық, гидрологиялық, геологиялық және топографиялық жағдайларының өзара әрекеттесуі оны Еуропаның биологиялық әртүрлілігі ең жоғары елдерінің біріне айналдырады. Фитогеографиялық тұрғыдан алғанда, Болгария Бореалдық патшалық құрамындағы Циркумбореалдық аймақтың Иллирия және Эуксиния провинцияларында орналасқан. Ел Палеарктикалық аймақтың алты жерүсті экорегионына жатады: Балқан аралас ормандары, Родоп тау аралас ормандары, Эуксин Колхид жапырақты ормандары, Эгей және Батыс Түркия склерофиллалық және аралас ормандары, Шығыс Еуропа орманды даласы және Понтик-Каспий даласы. Осы аймақтарда әлемдегі ең көне ағаштар өседі, мысалы, Байкушев қарағайы және Гранит емені. Болгария флорасында 3800–4200 қан тамырлы өсімдік түрі бар, олардың 170-і эндемик, ал 150-і жойылу қаупі төнген түрлер саналады. Тамырсыз өсімдіктер мен саңырауқұлақтың 6500-нан астам түрі кездеседі. Болгарияда 100-ге жуық сүтқоректі жануар мекендейді, олардың ішінде қоңыр аю, сұр қасқыр, жабайы шошқа, алтын шакал, қызыл түлкі, жабайы мысық, қызыл бұғы, қара бұғы, еуропалық көгершін, еуропалық қоян, оңтүстік ақ кеуделі кірпі, бадджер, мармалды шошқа, еуропалық шошқа, төрт түрлі мұхиттық дельфин, Жерорта теңізінің монах тынышсыздығы және тағы да басқалары бар. Еуропа бизоны, Еуразиялық бобр және Еуразиялық рысь сияқты түрлерді қорғау, қайта енгізу және көбейту шаралары жоспарланып, жүзеге асырылуда. Құс фаунасы 434 түрден тұрады, бұл Еуропадағы екінші ең жоғары көрсеткіш. Елде нағыз сұңқарлардың барлық түрі, сондай-ақ ақ лелек, қарақұйрық, демозельді құйрық таралған. Қорғауға алынған маңызды түрлерге шығыс императорлық бүркіт, Синерей, Гриффон, Египет және сақалды бүркіттер, үлкен ақ пеликан, далматин пеликаны және т.б. жатады. Болгарияда кездесетін бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділердің саны тиісінше 38 және 20 түрді құрайды. Мұнда төрт отрядқа жататын төрт түрлі тасбақа бар: Cheloniidae, Emydidae, Geoemydidae және Testudinidae; төрт отрядқа жататын он төрт кескелбар бар: Anguidae, Gekkonidae, Lacertidae және Scincidae; және төрт отрядқа жататын он сегіз жылан түрі бар: Boidae, Colubridae, Typhlopidae және Viperidae. Елдің ихтиофаунасы толық зерттелмеген, бірақ түрлердің алуандығы зор, олардың ішінде осетрлер, Қара теңіз акуласы, ұзын мұрынды скватина, тікенді шаян, қара шаян, солтүстік шортан, еуропалық балық және т.б. бар. 2000 жылғы мәліметтер бойынша, 207 балық түрі тіркелген. Шамамен 27000 түрге жуық жәндіктер мен омыртқасыз жануарлар бар. Болгария Еуропалық Одақтағы ең ірі Natura 2000 аймақтарына ие, олар елдің аумағының 33,8%-ын құрайды. Қорғалатын аумақтарды басқару және басқару жөніндегі ұлттық саясатты Қоршаған орта және су министрлігі іске асырады. Болгарияның биологиялық әртүрлілігі үш ұлттық паркте, 11 табиғи паркте және 55 табиғи қорықта сақталады. Олардың ішінде Пирин ұлттық паркі, Сребарна табиғи қорығы және Орталық Балқан ұлттық паркіне кіретін тоғыз орман қорығы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген. 1161 шаршы километр аумақты алып жатқан Странджа табиғи паркі – еліміздегі ең ірі қорғалатын аумақ. 1936 жылы құрылған Витоша табиғи паркі Болгариядағы және Балқан түбегіндегі ең көне парк болып табылады.

The interaction of complex climatic, hydrological, geological and topographical conditions make Bulgaria one of the most biologically diverse countries of Europe. Phytogeographically, Bulgaria straddles the Illyrian and Euxinian provinces of the Circumboreal Region within the Boreal Kingdom. The country falls within six terrestrial ecoregions of the Palearctic realm: Balkan mixed forests, Rodope montane mixed forests, Euxine Colchic deciduous forests, Aegean and Western Turkey sclerophyllous and mixed forests, East European forest steppe and Pontic–Caspian steppe. which include some of the oldest trees in the world, such as Baikushev's pine and the Granit oak. Bulgaria's flora contains between 3,800 and 4,200 vascular plant species of which 170 are endemic and 150 are considered endangered. There more than 6,500 species of non vascular plants and fungi. Bulgaria is inhabited by around 100 mammal species, including Brown bears, Grey wolves, Wild boars, Golden jackals, Red foxes, Wildcats, Red deers, Roe deers, European fallow deers, European hares, Southern white breasted hedgehogs, Badgers, Marbled polecats, European polecats, European pine martens, four species of Oceanic dolphins, Mediterranean monk seals among other. Protection, reintroductions and repopulations like those of the European bison, the Eurasian beaver, and the Eurasian lynx are intended and reported. The avian fauna is represented by 434 species of birds, which is the second highest number in Europe. Almost all species of the True owls live in the country, also White stork, Common crane, Demoiselle crane. Important conservation species are the Eastern imperial eagle, the Cinereous, Griffon, Egyptian and the Bearded vultures, the Great white pelican, the Dalmatian pelican, etc. The reptiles and the amphibians found in Bulgaria are 38 and 20 species respectively. There are four turtle and two tortoise species of four families – Cheloniidae, Emydidae, Geoemydidae and Testudinidae; fourteen lizard species of four families – Anguidae, Gekkonidae, Lacertidae and Scincidae; and eighteen snake species of four families – Boidae, Colubridae, Typhlopidae and Viperidae. The ichthyofauna of the country has not been fully researched, but there is a rich variety with various species of Sturgeons, Black sea shark, Longnose spurdog, Thornback ray, Common stingray, Northern pike, European eel, etc. As of 2000 there are 207 fish species. There are an estimated 27,000 species of insects and other invertebrates. Bulgaria has some of the largest Natura 2000 areas in the European Union covering 33.8% of its territory. The national policy for governing and management of the protected areas is implemented by the Ministry of Environment and Water. Bulgaria's biodiversity is conserved in three national parks, 11 nature parks and 55 nature reserves. Of them, Pirin National Park, Srebarna Nature Reserve and nine forest reserves within the Central Balkan National Park are included in the UNESCO World Heritage List. Spanning a territory of 1,161 square kilometres Strandzha Nature Park is the largest protected area in the country. Established in 1936 Vitosha Nature Park is the oldest in Bulgaria and in the Balkan Peninsula.