Кіріспе
1634 жылы Иоганн Кеплер жазған роман. "Сомниум" (лат. "Түс") – толық атауы: Somnium, seu opus posthumum De astronomia lunari – Иоганн Кеплердің 1608 жылы латын тілінде жазған романы. Оны әкесінің қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, 1634 жылы оның ұлы Людвиг Кеплер жариялады. Романның баянында исландиялық бала мен оның әйелі-құдайы Левания (Ай) деп аталатын арал туралы бір жыннан хабар алады. "Сомниум" Жердің Айдағы көрінісін егжей-тегжейлі және қияли түрде сипаттайды және ол ай астрономиясы бойынша алғашқы ғылыми зерттеме деп есептеледі. Карл Саган мен Исаак Азимов оны ғылыми фантастиканың алғашқы туындыларының бірі деп атады.
Somnium (Latin for "The Dream") — full title: Somnium, seu opus posthumum De astronomia lunari — is a novel written in Latin in 1608 by Johannes Kepler. It was first published in 1634 by Kepler's son, Ludwig Kepler, several years after the death of his father. In the narrative, an Icelandic boy and his witch mother learn of an island named Levania (the Moon) from a daemon. Somnium presents a detailed imaginative description of how the Earth might look when viewed from the Moon, and is considered the first serious scientific treatise on lunar astronomy. Carl Sagan and Isaac Asimov have referred to it as one of the earliest works of science fiction.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Бұл оқиға Кеплер Либусса есімді шебер сиқыршы туралы оқып отырып басталады. Ол оқып жатып ұйықтап кетеді. Ол кітапты оқығаннан кейін, бір таңғажайып түс көргенін айтады. Түс Кеплер 14 жастағы исландиялық бала Дюракотус туралы кітап оқып жатқанда басталады. Дюракотус әйелі, Фиолхильда, шөптер мен ерекше белгілер салынған маталарды сату арқылы күнкөріс табады. Ол осы қаптардың бірін кесіп, сатуын жойғаннан кейін, Фиолхильда Дюракотусты кеме капитанына сатады. Ол кеме капитанымен бірге Хвен (қазіргі Вен, Швеция) аралындағы Тихо Брагеге хат жеткізуге барады. Дюракотус сапар кезінде теңіз ауруына шалдыққандықтан, капитан хатты жеткізу үшін Дюракотусты қалдырып, Тихомен бірге қалады. Тихо өзінің шәкірттеріне Дюракотусқа дания тілін үйретуді сұрайды, осылайша олар сөйлесе алады. Дания тілін үйренумен қатар, Дюракотус Тихо мен оның шәкірттерінен астрономияны да үйренеді. Дюракотус астрономияға қызығады және олар түнгі аспанға қарап өткізетін уақытты ұнатады. Дюракотус Исландияға оралғанға дейін Тихомен бірнеше жыл бірге болады. Исландияға оралғанда Дюракотус анасының әлі тірі екенін біледі. Ол Дюракотус астрономияны жақсы оқығандығын білгенде қуаныштан көзін құм етеді, өйткені ол өзі де астрономия біліміне ие. Бір күні Фиолхильда Дюракотусқа аспан туралы қалай білгенін айтады. Ол шақыра алатын даемондар туралы айтады. Бұл даемондар оны жер бетіндегі кез келген жерге бір сәтте жеткізе алады. Егер жер тым алыс болса, олар оны егжей-тегжейлі сипаттап береді. Содан кейін ол сүйікті даемонын шақырып, олармен сөйлеседі. Шақырылған даемон оларға: "Жерден елу мың миль биікте Левания аралы жатыр" дейді, бұл Жердің Айы. Даемонның айтуынша, Левания аралы мен Жер арасында жол бар. Жол ашық болған кезде, даемондар адамдарды аралға төрт сағат ішінде жеткізе алады. Бұл сапар адамдар үшін қорқынышты болғандықтан, олар саяхатқа есірткіш беруге мәжбүр. Сапар кезінде суық та алаңдатады, бірақ даемондар оны жою үшін өз күштерін қолданады. Тағы бір мәселе – ауа, сондықтан адамдар тыныс алу үшін мұрындарына ылғалды губкаларды салуы керек. Сапар даемондар адамдарды Леванияға қарай үлкен күшпен итеру арқылы жасалады. Жер мен Ай арасындағы Лагранж нүктесінде даемондар адамдарды баяулатуға мәжбүр, әйтпесе олар Айға үлкен күшпен соқтығысады. Леванияға сапарды сипаттағаннан кейін, даемон Күннің күші даемондарды жеңетінін атап көрсетеді. Олар Жердің көлеңкесінде тұрады, Левания тұрғындары оларды Вольва деп атайды. Даемондар Күн тұтылу кезінде Вольваға қарай жүгіре алады, әйтпесе олар Леванияның көлеңкесінде жасырынып қалады. Даемон басқа даемондардың мінез-құлқын сипаттағаннан кейін, ол Леванияны сипаттауға кіріседі. Левания Привольва және Субвольва деп аталатын екі жарты шарға бөлінеді. Екі жарты шар бөлгішпен бөлінеді. Привольва ешқашан Жерді (Вольваны) көрмейді, ал Субвольва Вольваны өз Айлары ретінде көреді. Вольва нақты Ай сияқты бірдей фазалардан өтеді. Даемон Субвольва мен Привольваның сипаттамаларын жалғастырады. Бұл мәліметтердің кейбіреулері ғылыми сипатта: Ай тұтылудың Айдан қалай көрінетіні, Айдың Жерден қашықтығына байланысты планеталардың мөлшерінің өзгеруі, Айдың мөлшері туралы идея және т.б. Леванияның кейбір егжей-тегжейлері ғылыми фантастикаға жатады, мысалы: Субвольва мен Привольвада мекендейтін тіршілік иелерінің сипаттамалары, екі жақтағы өсімдіктердің өсуі және Леванияның өмір мен өлім циклі. Түс Привольваның жаратылыстарын сипаттаудың ортасында тоқтатылады. Кеплер сырттағы дауылдан оянады. Ол содан кейін басы жабық екенін және оның әңгімесіндегі кейіпкерлер сияқты жамылғымен оралғандығын түсінеді.
Даму
Сомниум студенттік диссертация ретінде басталды, онда Кеплер Жердің қозғалысы туралы Коперник ілімін қорғады, айта келе, Айдан бақылаушы планетаның қозғалысын Жер тұрғындарына Айдың қозғалысы қаншалықты анық көрінетінідей көретінін анықтайды. Шамамен 20 жыл өткен соң Кеплер оған армандық аясты қосты, ал тағы бір он жылдан кейін өзінің даулы мансабы мен интеллектуалдық даму сатылары туралы ойлармен толған түсіндірмелер жинағын жазды. Кітапты Кеплердің 1630 жылы қайтыс болғаннан кейін Людвиг Кеплер мен Якоб Бартч өңдеді.
Жарияланым
Сомниумда Кеплердің нақты өмірімен көптеген ортақ белгілер бар. Дюракотус Tycho Brahe-қа қызмет етуге көп уақыт жұмсайды. Кеплер 1600 жылы Императорлық математик болардан бұрын Тихо Брагемен бірге жұмыс істеді. Кеплердің анасы Катарина Кеплерді колдовшы деп айыптап тұтқындады. Кеплер оны босату үшін бес жыл бойы күресті. Анасы қайтыс болғаннан кейін Кеплер өзінің оқиғасын түсіндіру үшін көптеген жазбалар жасады. Кітапты оның ұлы Людвиг Кеплер 1634 жылы, Кеплер қайтыс болғаннан кейін жариялады.
Левания
Кеплер Левания аралын көптеген ғылыми тұрғыдан сипаттау үшін демонды пайдаланады. Тұрақты жұлдыздар Жердегі тұрақты жұлдыздардың орнымен бірдей. Левания Жерден алыс болғандықтан, планеталар Леваниядан қарағанда Жерден ірірек көрінеді. Левания планеталардың қозғалысын да басқаша қабылдайды. Мысалы, Левания қозғалмай тұрғандай көрінеді, ал Жер оны айналып жүргендей сезіледі, дәл сол сияқты, Жерден қарағанда Ай Жерді айналып жүргендей көрінеді. Бұл Кеплердің Коперниктің тәуліктік айналысын қорғауының мысалы. Бөлгіштің тұрғындары планеталарды Айдың қалған бөлігінен өзгеше көреді. Атап айтқанда, Меркурий мен Венера оларға үлкенірек көрінеді. 2021 жылғы Nier Reincarnation видео ойыны Фиолхильданы және оның Леваниядан шақырған демонын екі басты кейіпкері – Фио атты жас қыз бен Левания есімді жанұя арқылы бейнелейді, олар айда кездесіп, достық қарым-қатынас орнатады.