Кіріспе
Чарльз Август Уитон (1809–1882) – америкалық саясаткер, кәсіпкер, Нью-Йорк штатының орталық бөлігіндегі құлдықтан азат ету қозғалысы мен "Жер асты жолының" және басқа да прогрессивті идеялардың көрнекті қайраткері. Ол Сиракуза қаласындағы Бірінші қауымдық шіркеудің негізін қалаушылардың бірі болды, ол құлдыққа қарсы тұрыс танытты және 1850 жылы қашқан құлдар заңына қарсы күресу үшін құрылған "Сақшыл комитетінің" мүшесі болды. 1860 жылы ол Миннесота штатының Нортфилд қаласына көшіп, Карлтон колледжінің кампусын құру үшін жер сыйлаған екі адамның бірі болды. Ол сонда Миннесота штатының заң шығару органында қызмет етті. 17 баланың әкесі болған ол жанды отбасылық өмірге ие болды. Кейіннен ол екі жергілікті газеттің редакторы болды.
Charles Augustus Wheaton (1809–1882) was a businessman and major figure in the central New York state abolitionist movement and Underground Railroad, as well as other progressive causes. He was one of the founders of the First Congregational Church in Syracuse, which took an abolitionist stand, and was part of the Vigilance Committee that formed in 1850 to resist the Fugitive Slave Law. In 1860 he moved to Northfield, Minnesota, where he was one of two men who donated the land to found the Carleton College campus. There he served with the Minnesota legislature. The father of a total of 17 children, he had an active family life. He later became the editor of two local newspapers.
Ерте өмір және білім
Чарльз Август Уитон 1809 жылғы 1 шілдеде Нью-Йорк штатының Амения қаласында фермер және мал өсіруші Август Уитон мен оның әйелінің ұлы болып дүниеге келді. Оның екі інісі болған. 1807 жылы ата-анасы Онондага округінің Помпей қаласында ферма сатып алды. Олар 1810 жылы отбасымен бірге Дутчесс округінен көшіп келді. Уитон отбасы 1923 жылы жеке басылым түрінде «Элен Бёрдзи Уитонның күнделігі» кітабын шығарды. Күнделіктен алынған үзінділер 2002 жылғы наурыз айында «Сиракуз Пост Стандарт» газетінде жарияланды. Бёрдзи Уитон 1858 жылы 42 жасында туберкулезден қайтыс болды. Құлдықтан құтылу және әйелдер құқықтары сияқты прогрессивті көзқарастар мен белсенділік Уитон отбасының өмірінің маңызды бөлігі болды. Олар балаларының бір бөлігін осы прогрессивті идеяларды қолдаған Теодор Велд пен Анжелина Велд Гримке басқаратын Нью-Джерсидегі жеке мектепке жіберді. 1858 жылы Элленнің қайтысынан кейін және 1860 жылы Миннесота штатының Нортфилд қаласында достарына қосылу үшін көшкеннен кейін Уитон 1861 жылы жесір Марта Элизабет (Арчибальд) Вагенерге үйленді. Ол да орталық Нью-Йорктен көшіп келген, күйеуі мен үш ұлының аурудан қайтысынан кейін ата-анасымен бірге көшіп келген. Арчибальдтардың үлкендері Дундаста ұн тартатын диірмендерге ие болған. Чарльз мен Мэри Уитонның бес баласы болды: Фредерик (1862–1881), Роберт (1863–1898), Аллан (1866–1934), Эдит (1868–1950) және Аннабель (1870–1946). Олар сонымен қатар Уитонның алғашқы некесінен туған 12 баласының кішілерін де бірге тәрбиеледі.
Мансап
Жас кезінде Чарльз заңгерлік кеңсесінде ағасы Мозес Сеймур Марштың дүкенінде жұмыс істеді. Бөлшек сауда экономиканың дамитын маңызды бөлігі болды. 1835 жылы, бірінші балалары дүниеге келгеннен кейін, Уитон отбасы Сиракузға көшіп келді, онда Чарльз теміржол тауары бизнесімен айналысты. Уитон және оның ағасы Хорас сияқты түрлі серіктестермен бірге табысты компания құрды. 20 жыл ішінде Уитондар жеті түрлі үйде тұрды, отбасы мен қалтасының қалыңдаған сайын үлкен үйлерге көшіп отырды. Сиракуздағы Уитондардың ешбір үйі қазірге дейін сақталмаған деп есептеледі. 1849 жылы Уитондардың жақын достары және құл азат етушілер Джон мен Анна Лумис Норт Сиракуздан Миннесотаға көшіп кетті. Элен олардың кетуін күнделігіне былай деп жазды: "[Джон] Миннесотаның климаты мен байлықтарын жоғары бағалайды және ол шығыс халқымен тез толып жатыр дейді". Норттар 1858 жылы Эленнің ерте қайтысынан кейін Уитонның өмірінде маңызды рөл атқарды. 1851 жылы оның теміржол тауары дүкені өртенгеннен кейін, Уитон қаланың ең сәнді сауда орталығында орналасқан C. A. Wheaton & Co. дүкенін салды – төрт қабатты ғимарат Эри каналы мен Клинтон алаңына қарап тұрды. 1852 жылы Уитондар өте бай болды. Олар қаланың ең әсем аудандарының бірі – Файетт-паркке көшіп келді. Уитон 1853 жылы теміржол тауары бизнесіндегі үлесін сатты. Ол сондай-ақ Уитон блогын 112 000 долларға сатты, бұл Сиракуздағы сол кезге дейінгі ең ірі сауда болды. Ол баспахана жабдықтарын шығаратын фабрикаға көп инвестиция жасады. Ол сондай-ақ Оңтүстік Каролинадан Теннессиге дейін теміржол салу жобасына да қаржы бөлді. 1854 жылы Нью-Йоркті банктік дағдарыс пен экономикалық төмендеу шалды. 1855 жылға қарай отбасы мүліктен айырылды. Элен 1858 жылдың 17 желтоқсанында, үлкен қызы Корнелияның үйлену тойынан кейін күні 42 жасында кенеттен қайтыс болды. Оның қосылуы шведенборгтық рәсіммен өтті және ол Нью-Йорктегі Помпейдегі Хиллтоп зиратында жерленді.
Аболиционистік және саяси қызмет
Уитондар Сиракузадағы құлдықтан құтылу қозғалысының үлкен желісіне қатысты және Джон Браунды жеке таныды. Олардың құлдыққа қарсы қызметі 1838 жылы Уитон Сиракузадағы Бірінші қауымдық шіркеуді құруға көмектескен кезде басталды. Ол және басқа да құлдықтан құтылуды қолдаушылар құлдыққа қарсы ұстаным білдірмеген Бірінші пресвитериан шіркеуінен шығып, жаңа қауым құрды. Солтүстік штаттардағы көпшіліктің қарсылығына қарамастан, оңтүстік құл иеленуші штаттарының АҚШ Конгресінде құлдарды ұстауға қатысты заңды қабылдауға жеткілікті дауыстары болды. Заң барлық азаматтарды қашып кеткен құлдарды ұстап, оларды қожайындарына қайтаруға міндеттейді, тіпті егер олар құлдыққа тыйым салған солтүстік штаттарында табылса да. АҚШ маршалдары заңды орындауға жауапты болды. Оның қабылдануы Сиракузадағы құлдыққа қарсы қозғалысты күшейтті. 1850 жылдың 4 қазанында Сиракуза мэрі А.Х. Хови төрағалық еткен, екі нәсілден құралған топ он үш адамнан тұратын күзет комитетін тағайындады. Олардың арасында Уитон, Лайман Клэри, Вивус В. Смит, Чарльз Б. Седжвик, Хирам Путнам, Э.В. Левенворт, Абнер Бейтс, Джордж Барнс, П.Х. Аган, АМЕ Сион шіркеуінің пасторы Дж.В. Логуэн, Джон Уилкинсон, Р.Р. Реймонд және Джон Томас болды. Олар қашқан құлдарға қатысты заңға қарсы тұруды көздеді және өз шешімдерінің көшірмелерін газеттерге, саяси өкілдерге және Конгреске жіберді. 15 қазанда Уитон Конгрегациялық шіркеуде өткен жиынға сөз сөйлеп, «қашқан құлдарға қатысты заң бойынша немесе сатқындық айыптары бойынша жасалған немесе жасалатын тұтқындаулар туралы хабарларға байланысты ортақ мақсатқа қол жеткізуді» атап көрсетті. Жиынды екі нәсілді ер адамдар – ақ нәсілді Енох Маркс және афроамерикалық Джордж Б. Вашон басқарды. Топ зорлық-зомбылықсыз әрекеттерге бейімделді және мүшелері «біздің мүлігіміз бен қасиетті ар-намысымызды осы үкіметтің қолына тиюі мүмкін адамдарға қолдау көрсетуге; оларға кез келген қаржылық шығындарды көтеруге көмектесеміз, оларға деген ықыласымызды білдіреміз және олармен байланысты болғандар секілді зардап шегетінімізді көрсетеміз» деп уәде берді. Сондай-ақ, Р.Р. Реймонд, Р. Сэмюэл Дж. Мей, Уильям Х. Берли, Лайман Клэри және Джордж Барнс сөз сөйледі. 1851 жылдың 1 қазанында Уитон Сиракузада тұтқындалып, түрмеге қамалған қашқан құл Уильям «Джерри» Генриді құтқаруға қатысқан екі нәсілді топтың мүшесі болды. Сол күні кешке түрме сыртында екі-үш мың адам жиналды. Халық Генриді құтқарып, босатып алды. Ол кезде Уитон әріптесі, судья Чарльз Седжвикпен бірге Генриді ұстауға жіберілген агентке қарсы ұрлық туралы шағым дайындап жатқан еді. Федералды үкімет істі тергенде Генридің бұғауларын кесу үшін қолданылған құралдың Уитон үйінен табылғанын анықтады. Федералды үкімет Уитондарға және басқаларға қарсы куәгерлерді іздеді. Эллен Уитон Сиракуза тұрғындарының жартысы құтқаруды қолдағанын айтты. Ол былай деп жазды: «Чарльз тұтқындалуы мүмкін деп күткен, бірақ әлі тұтқындалмаған. АҚШ округтік прокурорының іс-әрекеттері мүмкіндігінше құпия, және барлығы әділетсіздік пен алдастың көрінісін береді». Штаттың газеттері түрмеге басып кіргендерді және тұтқынды босатқандарды айыптады. Сиракузаның 677 тұрғыны бұл әрекетке қарсы петицияға қол қойды. Генриді төрт күн жасырғаннан кейін, құлдықтан құтылушылар оны әйелдер киіміне жамылып, Онтарио көлінің жағасындағы Освегоға алып барды. Сол жерде ол Кингстонға, Онтариоға және бостандыққа бағытталған кемеге отырды. Федералды сот Уитонды және тағы он екі адамды – тоғыз еуропалық америкалық және төрт афроамерикалықты – түрмедегі әрекеттері мен Генридің қашуы үшін айыптады, бірақ Уитон ешқашан тұтқындалмады немесе сотталмады. Бұл оқиға «Джерриді құтқару» деп танылды. Уитон 1848 жылы «Бос топырақ» билетімен, ал 1852 және 1854 жылдары «Бос демократиялық» билетімен канал комиссары лауазымына кандидат болды. Ол әр жолы жеңіліске ұшырады. Ол сондай-ақ 1852 жылы Сиракуза мэрі лауазымына сәтті түспеді.
Миннесота штаты (1860-1882)
Уитон 1858 жылы әйелі Элленнің қайтысынан кейін ауыр күйзеліске түсті. 1859 жылы оның достары Норттар Миннесотадан хат жазып, оны Нортфилдке келуге шақырды, олар осы қаланы құрған еді. Келесі жылы Уитон 12 баласының көп бөлігімен бірге сол жерге көшіп келді. Бұрын, 1857 жылғы экономикалық дағдарыста Джон Норт қаржылық қиындыққа тап болғанда, Уитон жергілікті ұн диірменіндегі және басқа да мүліктердегі оның үлесін сатып алды – бұл қаланың экономикасын сақтап қалған болуы мүмкін. Біраз уақыт бойы Уитонның Нортфилд диірменінде "таңдаулы отбасылық ұн" өндірілді. 1861 жылы екінші рет үйленгеннен кейін Уитон және оның үлкен отбасы алғашқыда 1857 жылы Джон Норт салған Америкалық үй қонақ үйінің екінші қабатына көшіп келді. (Бұл қонақ үй Нортфилд колледжінің алғашқы ғимараты болды, кейіннен Карлтон колледжі деп аталды.) Отбасы 405 Вашингтон көшесінде грек стиліндегі жаңа үй салды және 1868 жылы оған көшіп кірді. 1938 жылы үйдің бөліктері бөлдіріліп, басқа жерге көшірілді. Үйдің екі бөлігі де Нортфилдте қазірге дейін тұр. Басты үй бастапқы орналасқан жерінен оңтүстікке қарай шамамен бес блокқа қашықтықта орналасқан, ал "L" бөлігі Батыс 9-шы көшеде. 1864 жылы Уитон ұн диірменін капитан Джесси Эймс және оның ұлдары Джон мен Адельбертке сатты. Эймс және Арчибальдтар ұн тарту процесін жетілдіріп, диірмендерде өнімділігі жоғары, елдегі ең жақсы ұн өндірісін қамтамасыз етті. Эймс диірмені Malt O Meal компаниясының негізі болды. 1866 жылы Уитон Миннесота штатының заң шығарушы жиналысына сайланды және 1867-1868 жылдар аралығында бір мерзім қызмет етті. Сол жылы Уитон мен Чарльз М. Гудселл Нортфилд колледжіне, жаңадан құрылған колледж кампусын қаланың орталық бөлігінің солтүстігінде орналастыру үшін, әрқайсысы жер учаскесін сыйға берді. Кейін Уитон Нортфилд Стандарт газетінің редакторы болды, содан кейін Райс Каунти Журналының редакторы болды, ол 1800 жылдары Орта Батыста шығарылған ең алғашқы және сапалы апталық газеттердің бірі саналды. Ол жергілікті дін қызметкерлерінің уағыздарын шолуға арналған "Жексенбі күнгі оқиғалар" деген тұрақты рубрикасын жазды. Сондай-ақ ол қауымдастық мүшелерінің қатысуын (немесе қатыспауын) жазды. Ол рубрикасын дайындау үшін әр жексенбіде үш шіркеуге баратын. Уитон 1882 жылы 72 жасында қайтыс болғанда, Нортфилдтегі банктер мен кәсіпорындар құрмет көрсету үшін жерлеу рәсіміне жабылды. Сол кездегі бір мақалада: "Нортфилдте оның редакциялық қаламы әрқашан кез келген жақсы мақсатқа қолдау көрсетті және ол барлық прогрессивті істердің жетекшісі болды" делінген.