Кіріспе

Динозаврлардың жойылған туысы

Дриптозавр (,/d//r//ɪ//p//t//oʊ/'/s//ɔːr//ə//s/ DRIPtohSORəs) – Апалахия арал континентінде шамамен 67 миллион жыл бұрын, Маастрихт эпохасының соңындағы Кейінгі Бор кезеңінде өмір сүрген базалық эотираннозаврлық терапод динозаврлар туысы. Дриптозавр – ірі, екі аяқты, жерде тіршілік еткен етқоректі жануар, ұзындығы және салмағы белгісіз болған. Қазіргі таңда ғылыми саладан тыс кеңінен танылмаса да, Чарльз Р. Найттың 1897 жылғы осы туыстың әйгілі суреті Дриптозаврды өз заманының көбінесе танымал динозаврларының біріне айналдырды, нашар қазбалық жазбаларына қарамастан. Эдвард Дринкер Коуп алғаш рет 1866 жылы сипаттап, кейін 1877 жылы Отниел Чарльз Марш қайта атады, Дриптозавр ғылымға белгілі болған алғашқы терапод динозаврларының бірі.

Ашық жерлер мен түрлер

1866 жылы Дриптозаврдың табылуына дейін Америкадан тероподтар тек 1856 жылы Монтанада Джозеф Лейди табып алған оқшауланған тістерінен ғана белгілі болды. Бұл туыстың табылуы Солтүстік Америка палеонтологтарына толық емес болғанымен, біртұтас теропод қаңқасын зерттеу мүмкіндігін берді. XIX ғасырдың соңында бұл туыс, өкінішке орай, Солтүстік Американың әртүрлі жерлерінен табылған оқшауланған теропод элементтерін жіктеу үшін «қоқысқа салатын» таксонға айналды. Себебі, Тираннозавроидтер сол кезде ірі тероподтардың жеке тобы ретінде танылмаған және көптеген теропод түрлері оған жатқызылған (көбінесе Лæлапс немесе Лаэлапс деп аталған), бірақ кейін қайта жіктелді. Дриптозавр туысының атауы «жарып тастайтын кесіртке» деген мағынаны білдіреді және грек тіліндегі dryptō (δρύπτω) – «жарып тастау» және sauros (σαυρος) – «кесіртке» сөздерінен шыққан. Аквилунгуис деген түрлік атау «бүркіттің тырнағындай тырнағы бар» деген мағына беретін латын тілінен алынған, бұл оның қолындағы үлкен тырнақтарына сілтеме жасайды. Е. Д. Коуп (1866) үлгі табылып бір апта өткен соң осы үлгі туралы мақала жариялап, Филадельфиядағы Табиғи ғылымдар академиясының мәжілісінде оны Laelaps aquilunguis деп атады. Лаэлапс поэзиялық және әсерлі атау ретінде танымал болды және Солтүстік Америкада сипатталған алғашқы динозаврлардың бірі болды, одан кейін Hadrosaurus және Trachodon келді. Кейіннен Laelaps атауының бұрыннан бір кене туысына берілгені анықталды және Коуптың өмір бойы қарсыласы болған О. К. Марш 1877 жылы атауын Dryptosaurus деп өзгертті. Типтік түрі – Dryptosaurus aquilunguis. Brusatte және авторлар (2011) ANSP 9995 және AMNH FARB 2438 типтік материалдардың көп бөлігінің жақсы сақталған, тарихи қалыптары Лондонның Табиғи тарих мұражайының (NHM OR50100) коллекцияларында сақталғанын атап өтті. Қалыптар пирит ауруына байланысты бастапқы үлгілерде сақталмаған кейбір егжей-тегжейлі мәліметтерді көрсетеді, олар едәуір нашарлаған.

Қате тағайындалған түрлер

Лаэлапс трихедродонды Коуп 1877 жылы Колорадоның Моррисон формациясынан табылған тіс қанатының бөлігіне (қазір жоқ) ат қойды. AMNH 5780 нөміріндегі 5 зақымдалған тіс тәжі, қателікпен L. trihedrodon голотипіне жатқызылған, аллозаврмен көптеген ортақ белгілері бар және, мүмкін, сол туысқа жатады. Дегенмен, тістердің аллозаврға ұқсас кейбір ерекшеліктері тероподтарға тән бастапқы белгілер болып табылады және Моррисон формациясының басқа да ірі денелі теропод түрлерінде кездесуі мүмкін. Лаэлапс макропус Коуптың Navesink формациясында табылған жартылай аяқ сүйегіне ат қойды, оны Джозеф Лейди бұрын орнитомид Coelosaurus-қа жатқызған, ал оны Dryptosaurus-тан ұзын саусақтарымен ажыратқан. Томас Р. Холц өзінің "Динозаврия" кітабының екінші басылымына қосқан үлесінде оны анықталмаған тираннозавроид ретінде тізімдеді. 2017 жылы оған ресми емес "Teihivenator" деген жаңа атау берілді. Сол жылдың басында Браунштейн (2017) Laelaps macropus материалына талдау жасап, тек жартылай тібік сүйегін ғана тираннозавроид ретінде анықтауға болатынын және дистальды метатарсал сүйегі орнитомимозаврға жатуы мүмкін екенін анықтады. Браунштейн педаль фалангаларын орнитимозаврларға жатқызды, бірақ Лаэлапс макропустың лектотипін жасамады. Эотираннусқа ұқсас, Дриптозаврдың Тираннозавр сияқты тираннозаврлармен салыстырғанда салыстырмалы түрде ұзын қолдары болған сияқты. Оның қолдарында да салыстырмалы түрде үлкен үш саусақ бар еді. Алайда, Brusatte және авторлар (2011) Дриптозаврдың қол жетімді фалангаларының пішінінің тираннозавридтердің пішінімен ұқсас екенін байқады және Дриптозаврдың тек екі функционалдық саусағы болған болуы мүмкін екенін атап өтті. Оның қол морфологиясы тираннозавроидтардағы қолдың қысқаруы біркелкі жүрмегенін көрсетеді. Дриптозавр аң аулау, шабуыл жасау және жемтісін өңдеу кезінде қолдарын да, жақтарын да қару ретінде пайдаланған болуы мүмкін. Бұл филогенетикалық тұжырымдаманы Рассел (1970) және Молнар (1990) жүргізген зерттеулер де қолдады. 1990 жылдары жүргізілген басқа филогенетикалық зерттеулер Дриптозаврдың көлурозавр екенін көрсетті, бірақ оның осы топтағы нақты орны белгісіз болды. 1946 жылы Чарльз У. Гилмор алғашқы болып Дриптозаврдың кейбір анатомиялық ерекшеліктерінің кеш кретацт кезеңінің тираннозавридтері, Альбертозавр және Тираннозаврмен байланысты болатынын байқады. Бұл байқауды Бэрд пен Хорнер (1979) жүргізген зерттеулер де қолдады, бірақ 2005 жылы жаңа жаңалық ашылғанға дейін кеңінен қабылданбады. 2005 жылы базалық тираннозавроид Апалачиозаврдың табылуына дейін Дриптозавр Солтүстік Американың шығысында белгілі жалғыз ірі етқоректі болды. Апалачиозаврдың толық қалдықтары Дриптозаврға тән дене мөлшері мен морфологиясы жағынан ұқсас. Бұл жаңалықтан кейін Дриптозаврдың базальдық тираннозавроид екені анық болды. Брусатте және авторлардың (2013) егжей-тегжейлі филогенетикалық талдауы Дриптозаврдың тираннозавроидтық туыстығын растады және оны Guanlong және Dilong сияқты базальдық таксондардан көбірек дамыған, бірақ Тираннозавридтер мүшелерінен кем дамыған "аралық" тираннозавроид ретінде жіктеді. Loewen және авторлардың (2013) жасаған келесі кладограммада барлық дерлік тираннозавроидтар көрсетілген. Браунштейн (2021) Дриптозаврдың Делавэр штатының Мерчантвилл формациясынан табылған бейресми аталатын "Cryptotyrannus" таксонымен ең жақын туыс екенін анықтады. Браунштейн (2021) сонымен қатар Dryptosauridae тұқымын қайта жаңартып, оған қазір "Cryptotyrannus" және Dryptosaurus кіреді.

Палеоэкология

Дриптозаврдың типтік үлгісі ANSP 9995 болып табылады және ол Батыс Джерсидің Марл компаниясының карьерінде табылды, ол кейіннен Нью-Джерси штатының Глостер округіне қарасты Мантуа қалашығындағы Барнсбородағы Хорнерстаун формациясы деп аталды. Бұл үлгі 67 миллион жыл бұрын, Кейінгі Бор кезеңінің Маастрихт сатысының соңында шөгіндірген марл және құмтас қабаттарынан кеншілермен жиналды. Оңтүстік Нью-Джерсидегі Хорнерстаун формациясы, сонымен қатар Нью-Джерси штатының орталық бөлігіндегі Жаңа Египет формациясы деп те аталады. Зерттеулер Жаңа Египет формациясы теңіздік орта екенін және ол Тинтон және Ред-Бэнк формацияларының терең суға сәйкес келетін нұсқасы саналады. Бұл формация Navesink формациясының үстіне орналасқан, және одан Дриптозаврға жататын материалдардың болуы туралы хабарламалар келіп түскен. Маастрихт сатысы кезінде, қазіргі Арктика мұхитынан Мексика шығанағына дейін солтүстік-оңтүстік бағытта созылған Батыс Ішкі Теңіз жолы, Дриптозавр мен оның замандас фаунасын Солтүстік Американың батысынан бөліп тұрды, онда әлдеқайда ірі тираннозавридтер басымдық танытқан. Дриптозавр, әрине, ет жейтін болса да, Бор кезеңінің шығыс жағалауындағы динозаврлардың аздығы оның тамақтануын анықтауды өте қиын жасайды. Апалахия арал континентінен Дриптозаврмен бірдей уақытта және орында белгілі болған хадрозавридтер оның рационының маңызды бөлігі болған болуы мүмкін. Нодозаврлар да кездескен, бірақ олардың қарулы болуына байланысты оларды аулау мүмкіндігі азырақ болды. Аң аулау кезінде, бас сүйегі мен қолы олжаны ұстап алу және өңдеу үшін маңызды рөл атқарды.

Мәдени маңызы

Чарльз Р. Найттың 1897 жылы салған "Секіретін Лаелапс" суреті тераподтарды өте белсенді және динамикалық жануарлар ретінде бейнелеудің ең алғашқы мысалы болуы мүмкін. Найттың суретшілік шеберлігі Э.Д. Коуптың жетекшілігімен жасалған, бұл олардың үлкен дене мөлшеріне қарамастан тераподтардың ептілігі туралы прогрессивті көзқарасын, сондай-ақ картинаның тапсырыс беру кезінде Америка табиғи тарих мұражайының омыртқалы жануарлар палеонтологиясы кураторы Генри Фэрфилд Осборнның пікірін көрсетеді. Алғашқы сурет қазір AMNH жинағында сақтаулы. Керісінше, XIX ғасырдың соңында Мегалозавр сияқты ірі ет жейтін динозаврлардың әдеттегі суреттері оларды үлкен, баяу, құйрығын сүйреп жүретін алыптар ретінде бейнелейтін.