Кіріспе

Италиялық суретші Доменико "Миммо" Ротелла (Катанзаро, 7 қазан 1918 – Милан, 8 қаңтар 2006) – соғыстан кейінгі еуропалық өнердегі маңызды тұлға саналатын итальян суретшісі. Ол көбінесе жыртылған жарнама плакаттарынан жасалған деколяж және психогеографиялық туындыларымен танымал. Ротелла Леттризмнің «Ultra Lettrists» тармағымен байланысты болды, ал кейін 1960 жылы өнер сыншысы Пьер Рестани құрған «Nouveau Réalisme» тобының мүшесі болды.

1918-1951 жылдар

Мектепті бітіргеннен кейін 1933 жылы көркемдік білімін жетілдіру үшін Неапольге көшеді, бірақ Пошта және телекоммуникация министрлігінде жұмыс істейді. 1941 жылы Римге көшіп барып, астанада қысқа ғана уақыт қалады, себебі әскерге шақырылады. 1944 жылы әскерден босап, Неапольдің өнер мектебін бітіреді. 1944-1945 жылдары Катанзаро қаласында сурет салудан сабақ береді. 1945 жылы Римге қайтып оралып, бейнелеу өнеріндегі алғашқы тәжірибелерін жалғастыра отырып, жаңа геометриялық суреттер салуға кіріседі. 1947 жылы Көркем өнерлер көрмелер кеңесі және жылдық Өнер клубы арқылы көрмелерге қатыса бастайды. 1949 жылы фонетикалық поэзия тәжірибелеріне беріліп, оны «эпистальтикалық» деп атайды (мағынасы жоқ жаңа сөз), сондай-ақ сол жылы Манифест жазады (Л. Синискалли «Машиналар өркениеті» журналында жариялайды).

1951-1953 жылдар

1951 жылы ол француз өнерімен алғаш танысты, Париждегі Salon des Nouvelles Réalités көрмесінде өнер туындыларын көрсетті. 1951-1952 жылдары Фулбрайт қорынан стипендия алып, осы арқылы Канзас-Сити университетінде "Резидент-суретші" ретінде АҚШ-қа саяхаттау мүмкіндігіне ие болды. 1952 жылы Канзас-Ситидегі Рокхилл Нельсон галереясында екінші жеке көрмесін ұйымдастырды. АҚШ-та ол жаңа өнер ағымдарының өкілдерімен – Роберт Раушенберг, Клас Ольденбург, Сай Твомбли, Джексон Поллок және Ив Клейнмен кездесті.

1953 жыл

1953 жылы ол көркемдік дағдарысқа ұшырайды, осы кезеңде сурет салу тоқтатылады. Енді өнерде жаңадан ештеңе жасау мүмкін емес деп сенген кезде, кенеттен ол бұл құбылысты "зендік түсіну" деп атайды: қаланың көркемдік бейнесі ретінде жарнама плакатын ашу. Осылайша деколлаж (алғашқы коллаждар) дүниеге келді: көшеден жыртылған плакаттардың бөліктерін кенепке жабыстыру, кубистердің коллаж тәсілін пайдаланып, оны дадаизмнің дайын өнімдерімен толықтыру. 1955 жылы Римде өткен "Нақты өнер көрмесінде" ол алғаш рет "жыртылған плакаттарды" көрсетті. Кейін ол "қос деколлаж" деп аталатын тәсілді игерді: плакаттарды алдымен жарнама тақтасынан алып, содан кейін студиясында жыртып тастау. Сол жылдары ол "ретро-д'афиш" әдісін де қолданды, қабырғаға жабыстырылған плакаттарды пайдаланып, абстрактілі және монохромды туындылар жасады.

1953-1960 жылдар

Алғашқы марапаттар 1956 жылы Грациано сыйлығымен, ал 1957 жылы Батистони сыйлығы және Халыққа білім беру саласындағы сыйлықпен берілді. 1958 жылғы «Cinecittà» сериясы фильмдердің жарнамалық бейнелерін және тұлғаларын көркемдік туындыларға қарай өндірісті бағыттады. Елуінші жылдардың соңында сыншылар Ротелланы қағазды жыртып тастаушы немесе жабыстырылған қағаздармен сурет салатын суретші деп атады. Түнде ол плакаттарды ғана емес, Рим қалалық әкімдігінің жарнамалық аймақтарының жақтауларынан металл парақтарды да жыртып тастады. 1958 жылы Римде француз сыншысы Пьер Рестани онымен ұзақ қарым-қатынас орнатады. Сол жылы ол Римде Лионелло Вентури ұйымдастырған «Жаңа итальян өнерінің бағыттары» көрмесіне қатысты, ол Римдегі «Нью-Йорк өнер қоры» базасында өтті. Суретшінің ерекше әрекеттеріне қоғамның қызығушылығы 1960 жылы Энцо Нассоның «Ашулы суретшілерге» арналған қысқаметражды фильмін жасауымен жеңіліс тапты, онда Ротелланың сөзді түсіндірмесі берілді.

1960-1980 жылдар

Сондай-ақ 1960 жылы ол Жаңа реализмге қосылды, бірақ Пьер Рестань теоретигі болған және басқалармен бірге Ив Кляйн, Споэрри, Тингели, Сезар, Арман және Кристоны біріктірген манифестке қол қоймады. Бұл топқа француз суретшілері Hains, Dufrêne және Villeglé де қатысты, олар сол жылдары, бірақ тәуелсіз түрде деколяжбен айналысты. Деколяждармен қатар Ротелла қоқыс жинаушылардан сатып алынған заттарды – мысалы, бөтелке қақпақтарын немесе арқандарды – құрастырып та жасады. Поп-арт және Абстракті экспрессионизм, сол жылдары Италияда Люсио Фонтана мен Альберто Бурридің бейресми және кеңістіктік-материалдық зерттеулері Ротелланың шығармашылығына бағыт беруде маңызды рөл атқарды. 1961 жылы ол Парижде Рестань редакциялаған «Дададан 40 градус жоғары» тарихи көрмесін ұйымдастырды. 1962 жылы Нью-Йорктегі Бейнелеу өнері мектебінде өзінің туындыларын көрсетті, ал 1964 жылы Венеция биенналесіне, 1965 жылы Римнің IX Квадриенналесіне шақырылды. 1967 мен 1973 жылдар аралығында типографиялық құралдарды қолданып, «Түрлендірілген өнер» (Art typo) атты туындыларын жасады – бұл таңдалған және холстқа еркін көшірілген баспалар жиынтығы. Бұл әдіс бұрынғы тәсілге қайшы келіп, жарнамалық суреттерді бірімен бірі ауыстырып, үйлестіруге мүмкіндік берді. 1970-ші жылдардың басында Ротелла журналдардың жарнамалық беттеріне әсер етіп, оларды еріткіштермен өңдеп, немесе басылымды азайту (фротаж) немесе жою (эффасаж) арқылы жұмыстар жасады. 1972 жылы «Autorotella» атты автобиографиясын жариялады. 1975 жылы алғашқы фонетикалық поэзия дискісін жазды, ал 1976 жылы «Халықаралық поэзиялық концерт – Sonora Poetry Action» шарасына қатысты. Сол жылдары жасаған тағы бір тәжірибесі – плакаттарды орап, оларды плексиглас текшелерге орналастыру.

1980-2006 жылдар

Ақырында ол Парижден Миланда қоныстанды (1980), сексенінші жылдары ол «бос» немесе афишалардың беттерін өңдеді: нөлге келтірілген жарнама плакаттары, мерзімі өткен жарнама сияқты ақ қағаздармен жабылған. 1984 жылы ол киноға арналған екінші туындылар циклын жасады: Cinecittà 2. 1986 жылдан кейін граффитиден шабыттанған «Sovrapitture» туындыларын жасады: жыртылған плакаттарды кенепке жабыстырып, оларға суретпен араластырып өзгеріс енгізді. Ол қала қабырғаларында кездесетін анонимді жазуларды, мысалы, махаббат хаттары мен саяси ұрандарды екі мағынада бейнеледі. 1990 жылы ол Париждегі Помпиду орталығында өткен «Art et Pub» және Нью-Йорктегі Музейде өткен «High and Low» көрмелеріне қатысты. 1991 жылы орыс Инна Агаруноваға үйленді, ал 1993 жылы Асия есімді қызы дүниеге келді. 1992 жылы Францияның Мәдениет министрі Жак Лангтан «Өнер және әдебиет қайраткері» атағын алды. 2000 жылы суретшінің өсиетімен оған арналған «Fondazione Mimmo Rotella» қоры құрылды, мақсаты – ұстаздың көркем өміріндегі жұмыстар мен құжаттарды жинақтау. 2004 жылы Ротелла Реджио-Калабриядағы Mediterranea университетінен архитектура саласында құрметті диплом алды. Ол 1994 жылы Нью-Йорктегі Гуггенхайм мұражайында өткен «Италиялық метаморфоза» көрмесіне, содан кейін 1996 жылы Помпиду орталығында өткен «Face à l'Histoire» және 1996 жылы Лос-Анджелестегі Заманауи өнер мұражайында өткен «Айналар залы» көрмесіне шақырылды, бұл көрме кейіннен бүкіл әлемге тарады. Федерико Фелини фильміне арнап «Фелини» атты туындылар сериясын жасады. 2006 жылдың 8 қаңтарында 88 жасында Миланда қайтыс болды.

Ұшып көтерілу

Деколяж – коллажға кері процедураны қолданатын көркемдік техника. Туындының элементтерін қосудың орнына, ол көркем объектінің бөліктерін жыртудан басталады. Деколяж идеясы "көркемдік дағдарыс" кезеңінде туды және АҚШ-қа сапары кезінде, онда ол Жаңа Дада өкілдерімен танысқаннан кейін пайда болды. Римге оралған соң, ол қаладағы жыртылған плакаттардан шабыттанды және оларды студиясына әкеліп, солармен жұмыс істей бастады. Нәтижесінде Ротелла жыртылған плакаттардың бір немесе бірнеше бөлігін, көбінесе бірінің үстіне бірін жабыстырып, кенептер жасады. Ротелла жаңа көркемдік табуға және сонымен бірге табиғи ортасынан алынған, қарапайым және құны төмен объектіге көркемдік мән беруді көздеді. Ротелланың деколяжпен алғашқы тәжірибелері 1953 жылға дейін жетеді. Алғашқы деколяждар, көбінесе шағын форматта, 1955 жылдың көктемінде тұңғыш рет қойылды.

Ретро афишалар

Ротелла 1953-1954 жылдардан бастап бір уақытта екі бағытты қатар жүргізеді: деколяж және ретро плакаттар. Алғашқы ретро-дафиш 1954 жылы құжатталған. Ретро-дафиштер алғаш рет 1955 жылдың желтоқсанында Милан қаласындағы Галерея дель Навиглиода суретшінің жеке көрмесінде көпшілік назарына ұсынылды. Деколяжбен салыстырғанда, онда текстуралық қабаттар көбінесе біріктіріліп, өңделеді, ал плакаттардың арт жағында суретші "қалалық ескерткішті" сақтайды. Осы туындыларында оның тілі әдетте нәзік, түстер көбінесе жоқ, беті кедір-бұдыр және шикі болады. Бұл деколяжға қарағанда бейресми тілді зерттеуге бағытталған, бірақ бұл әсіресе 1960 жылдардан бастап айқын болады, өйткені деколяждар өсіп келе жатқан поп-тілдің ықпалына түсуі күтілуде.