Момчил: Солтүстік Славян батыры және бүлгар бандиті

Кіріспе

Момчил (шамамен 1305 – 7 шілде 1345) – 14 ғасырғы болгар қарақшысы және жергілікті билеуші. Алғашқыда Болгария, Византия және Сербия шекарасындағы қарақшылар тобының мүшесі болған Момчил византиялықтар тарапынан жалдамалы әскер ретінде тартылды. 1341–1347 жылдардағы Византия азаматтық соғысына мүмкіндікпен қатысып, түрлі тараптарды бір-біріне қарсы қойған арқасында, ол Родоп таулары мен Батыс Фракияның кең аумағын биледі. Момчил түріктер мен византиялықтарға қарсы бастапқы табыстарға қол жеткізіп, түрік кемелерін өртеп, сол кездегі басты қарсыласы Иоанн VI Кантакузенді өлтіруге дерлік келді. Дегенмен, ол 1345 жылы византиялық-түрік әскерлерімен жеңіліп, қаза тапты. Түріктерге қарсы күрескендігі үшін, ол Оңтүстік славян халықтарының ауыз әдебиетінде Балқанға түрік шапқыншылығына қарсы батыр ретінде еске алынады.

Бригандылық және Византиялық азаматтық соғыстағы рөлі

Замандағы және дерлік замандағы жазбалар Момчилді дене бітімінен "керемет", "екі адамдай бойы биік" және түрік ақыны айтқандай, "минареттей" деп сипаттайды. Болгар билігінен қуғынға ұшыраған Момчил 1341 жылға дейін Византия армиясінен дезертирлік жасап, Сербияға қашып, оның билеушісі Стефан Душанға қызмет етуге барып қосылды. Сербияда ол болгарлар мен сербтерден құралған 2000 сенімді серіктен жасақ құрды. 1341–1347 жылдардағы Византия азамат соғысы кезінде Момчил Иоанн VI Кантакузеннің (1341–1354 жылдарда билеген) әскеріне қосылды, ол, мүмкін, Момчилді 1342 жылы Сербияға қашқанда, соғыстың басында таныған шығар. Кантакузеннің өзі айтқанынша, оны тағайындауының себебі: "[Момчил] осы көшпелілерге жақын болғандықтан, олар оған ыңғайлы қарайтын еді, сонымен қатар ол соғыста батылдық пен қайрат көрсетіп, тонау мен қарақшылықта шебер болған". Меропаның әкімі ретінде Момчил түрлі ұлттан 300 атты және 5000 жаяу әскер жинады. Өзін "Византия соғысының кез келген тарапына қарсы тұра аламын" деп санаса да, 1344 жылы Өмір бейдің түрік әскерлерімен бірге Кантакузеннің жорықтарына көмектесті. Осы кезде Кантакузеннің қарсыластары – Константинополь регенттігінің өкілдері Момчилге келіп, оны оған қарсы шығуға көндірді. Кантакузен мен оның Айдын әмірлігінен келген түрік одақтастары шығыс Фракияда алыс екенін ойлап, Портолаг маңында 15 кемеден тұратын түрік флотына шабуыл жасап, олардың үшеуін батырды. Содан кейін ол Перифериондағы (Буроград деп те аталады) бекініс маңында кек алу үшін келген тағы бір түрік күшін жеңіп, берілуден бас тартқан аймақтағы бірнеше қалаларды тонады. Кейін Момчил 1000 атты әскерімен бірге Комотиниге жақын жерде орналасқан Кантакузенге шабуыл жасады. Византиялықтар толық жеңілді: Кантакузеннің аты өлтірілді, ал ол басына ауыр соққы алды, бірақ шөлмекейінің арқасында аман қалды. Момчил Кантакузеннің көптеген әскерлерін тұтқынға алды, бірақ таққа талапкер өзі дүрбелеңде қашып құтыла алды. Бірақ көп ұзамай Момчил Кантакузенге кешірім сұрап хат жіберді. Соңғысы Момчилді алыстатып, артында тағы бір майдан ашуға ықыласы болмағандықтан, оны болашақта жақсы мінез-құлық көрсететініне уәде бергеніне алмастырып кешірді, тіпті оған себастократор атағын берді. Момчил регенттікпен де байланысын жалғастырды және Савойлық Анна императрицасынан деспот атағын алды.

Contemporary and near contemporary accounts describe Momchil physically as "imposing in appearance", "as tall as two men" and, in the words of a Turkish poet, "resembling a minaret". Persecuted by the Bulgarian authorities, some time before 1341 he deserted the Byzantine army and fled to Serbia to serve its ruler Stephen Dušan. In Serbia, he formed a company of 2,000 trusted men, both Bulgarians and Serbs. During the Byzantine civil war of 1341–1347, Momchil joined the forces of John VI Kantakouzenos (r. 1341–1354), who had perhaps known Momchil during his flight to Serbia in 1342, at the beginning of the war. In the words of Kantakouzenos himself, the appointment was because "[Momchil] was of the same race these nomads would be favourably disposed toward him, but also because he was not lacking in courage and boldness in battle and was a first rate expert in robbery and plunder." As the governor of Merope, Momchil gathered of an army of 300 cavalry and 5,000 infantry from different nationalities. Though he considered himself able to "set against any side in the Byzantine war", along with Umur Bey's Turkish forces he nevertheless assisted Kantakouzenos in his campaigns in 1344. At the time, Momchil was approached by agents of Kantakouzenos' opponents, the Constantinopolitan regency, and persuaded to turn against him. Thinking that Kantakouzenos and his Turkish allies from the Emirate of Aydin were far away in eastern Thrace, he attacked a Turkish fleet of 15 ships near Portolagos and sank three of them. He then overcame another Turkish force that arrived to exact retribution near the fortress of Peritheorion (also known as Burugrad), and plundered several cities in the area that refused to surrender. Afterwards, Momchil along with 1,000 horsemen attacked Kantakouzenos, who had set camp near Komotini with only 60 horsemen to protect him. The Byzantines were thoroughly routed: Kantakouzenos' horse was killed and he received a powerful hit to the head, which he survived thanks to his helmet. Momchil captured many of Kantakouzenos' men, but the claimant to the throne himself managed to escape in the turmoil. Soon, however, Momchil sent messages to Kantakouzenos asking for forgiveness. The latter, loath to alienate Momchil and open another front in his rear, pardoned him in exchange for promises of future good conduct, and even awarded him the title of sebastokrator. Momchil nevertheless continued to entertain parallel ties with the regency, and even secured the title of despotes from the Empress Anna of Savoy.

Родоп тауҙарындағы билеуші және өлімі

1344 жылдың жазында Момчил екі тараптан да қол үзді және Византия империясынан бөлініп шықты. Ол Родоп таулары мен Эгей теңізі жағалауларында өзін тәуелсіз билеуші деп жариялап, «қалалар мен ауылдарды басып алып, өте күшті және жеңіске жете алмайтын» бейне жасады. Ол әскерімен Ксантиді басып алды, ол оның астанасы болды. Болгар тарихшысы Пламен Павлов Момчилдің болгар императоры Иван Александрмен (1331–1371 жылдары билеген) достық қарым-қатынаста болғанын болжайды, олармен ұзақ шекарасы болған және екеуінің де византиялықтарға қарсы бірігіп әрекет етуі мүмкін деп санайды. Екі әскер 1345 жылдың 7 шілдесінде Перитеорион қаласының жанында кездесті. Момчил қала қабырғаларының артына тығылуға тырысты – ғалымдар оның қаланы шынымен басып алғанын немесе басып алмағанын пікірталас етеді – бірақ жергілікті тұрғындар оны және оның әскерін қабылдаудан бас тартты. Жергілікті тұрғындар Момчилдің туысы Рейконы 50 адаммен бірге кіргізіп жіберді, олар қарсыластарын жеңсе, Момчил қалаға кек қайтармайды деп үміттенді. Қала қабырғалары алдындағы шайқаста Момчилдің әскері Перитеорионның қираған ескі бекіністерін алғашқы қорғаныс шебі ретінде пайдаланды, ал олардың артында қала қабырғалары тұрды. Түрік әскері бекіністерді басып өтіп, болгар қорғаушыларымен шайқасқаннан кейін, айналасын тонауға кірісті. Бірақ Кантакузен мен Умур бейдің таңғалуына орай, Момчилдің көп бөлігі әскері қала қабырғаларының алдында тұрды және әлі шайқасқа қатыспаған еді. Византия-түрік күштері қорғаушыларға қарай жылжығанда Момчил әскерін шайқасқа бастап кетті. Оның атты әскерін түрік мергендері дереу жойды, ал қалған әскерін үш жағынан қарулы атты әскерлер қоршап алды. Момчилдің қалған әскері жаяу шайқасты жалғастырды және көбісі Момчилдің өзі қаза болғанға дейін қарсылық көрсетті. Болгар халық әдебиетіндегі ең ертегі әндердің кейбіреулері Момчилдің ерліктері туралы айтады. Кейбір халық мүхиттарында Момчил герцог ретінде танымал, ол түріктерге қарсы күрескен тағы бір аңыз тұлға – ханзада Марконың туысы ретінде бейнеленеді. Момчилдің соңғы шайқасы туралы халық мүхиттарында Перитеорион азаматтары емес, оның әйелі Видосава оған сатқындық жасады және оның өліміне кінәлі. Екінші жағынан, Момчилдің аңызға айналған әпкесі Евросима ханзада Марконың анасы және оған үлкен әсер еткен тұлға ретінде сипатталады. Оңтүстік Болгариядағы Момчилград қаласы мен Момчиловци ауылы, сондай-ақ Антарктидадағы Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Гринвич аралындағы Момчил шыңы Момчилдің құрметіне аталған. Оның өмірі болгар композиторы Любомир Пипков жазған, оның өзімен аттас «Момчил» операсының негізі болды. Момчилдің өмірбаяны 1988 жылы жарық көрген «Меропаның Иесі» балалар комиксіне шабыттандырды, ол оның өмірінен алынған, көбінесе ойдан шығарылған нұсқаны баяндайды.

In the summer of 1344, Momchil finally broke with both parties and seceded from the Byzantine Empire. He proclaimed himself an independent ruler in the Rhodopes and the Aegean coast, "capturing cities and villages and appearing all powerful and invincible". With his army he captured Xanthi, which became the capital of his domain. Bulgarian historian Plamen Pavlov theorises that Momchil was in friendly relations with Bulgarian emperor Ivan Alexander (r. 1331–1371), with whom he shared a lengthy border, and believes the two may have acted in co ordination against the Byzantines. The two armies met near Peritheorion on 7 July 1345. Momchil tried to seek refuge behind the city's walls — scholars debate whether he actually held the city or not — but they were shut against him and his men by the locals. The locals did let in Momchil's cousin Rayko along with 50 men, which they hoped would persuade Momchil not to take vengeance on the city if he defeated his opponents. In the subsequent battle before the city walls, Momchil's forces used the Peritheorion's ruined old fortifications as a first line of defence, with the city walls behind them. After the foremost Turkish troops crossed the fortifications and dealt with the Bulgarian defenders, they began plundering the vicinity. However, to the surprise of Kantakouzenos and Umur Bey, the majority of Momchil's men were standing in front of the city walls and had not yet participated in the skirmishes. As the Byzantine–Turkish force advanced towards the defenders, Momchil led his troops ahead into battle. His cavalry was promptly eliminated by Turkish sharpshooters and his remaining troops were surrounded on three sides by heavily armed horsemen. Momchil's remaining men continued the fight on foot and for the most part did not surrender until Momchil himself perished. Indeed, some of the earliest heroic songs in Bulgarian folklore tradition deal with Momchil's exploits. In some folklore material, Momchil, referred to as a duke, acts as the uncle of Prince Marko, another legendary figure who in epic poetry is a fighter against the Turks. In the folklore version of Momchil's last battle, Vidosava, his wife, and not the citizens of Peritheorion, betrays him and is to blame for his death. On the other hand, Momchil's legendary sister Yevrosima is described as the mother of Prince Marko as well as a major influence on him. The town of Momchilgrad and the village of Momchilovtsi in southern Bulgaria, as well as Momchil Peak on Greenwich Island of the South Shetland Islands in Antarctica are named after Momchil. His life served as the basis for an opera piece, eponymously named Momchil and written by Bulgarian composer Lyubomir Pipkov. Momchil's biography also inspired a 1988 children's comic book, The Lord of Merope, which tells a largely fictionalised version of his story.