Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тервел хан, кейбір византиялық дереккөздерде Тарвел, Тервал немесе Тербелис деп те аталады, VIII ғасырдың басында Бірінші болгар империясы тұсында Болгарияның ханы болды. 705 жылы император Юстиниан II оны цезарь атағына ие етті – бұл атақты алған алғашқы шетелдік болды. Ол әкесінің әкесі хан Кубрат сияқты, жазыққыш дінде тәрбиеленген, бірақ кейін византиялық дін қызметкерлері оны суға шомылдырып, дінге өту рәсімін жасаған болуы мүмкін. Тервел 717-718 жылдары Константинопольді қоршау кезінде арабтарды жеңуде маңызды рөл атқарды. Болгар хандарының тізімінде Тервел Дуло руынан шыққандығы және 21 жыл патшалық құрғандығы көрсетілген. Дереккөздің куәлігі және кейбір кешірек аңыз-әңгімелер Тервелдің Аспарұхтың ұлы екенін анықтауға мүмкіндік береді.
Khan Tervel also called Tarvel, or Terval, or Terbelis in some Byzantine sources, was the khan of Bulgaria during the First Bulgarian Empire at the beginning of the 8th century. In 705 Emperor Justinian II named him caesar, the first foreigner to receive this title. He was raised a pagan like his grandfather Khan Kubrat, but was later possibly baptised by the Byzantine clergy. Tervel played an important role in defeating the Arabs during the siege of Constantinople in 717–718. The Nominalia of the Bulgarian khans states that Tervel belonged to the Dulo clan and reigned for 21 years. The testimony of the source and some later traditions allow identifying Tervel as the son of Asparukh.
Юстиниан II-мен одақ
Тервел византиялық дереккөздерде алғаш рет 704 жылы айтылады, осы жылы оған биліктен қуылған және жер аударылған византия императоры Юстиниан II жүгінді. Юстиниан достық, сыйлықтар және қызын әйелдікке беру шартымен Тервелдің қолдауын алды, осы қолдау византия тағына қайта оралуға бағытталған еді. Тервел берген 15 мың атты әскермен Юстиниан Константинопольге күтпеген шабуыл жасап, 705 жылы қалаға енуге қол жеткізді. Қайта орналасқан император өзінің бұрынғы билеушілерін – императорлар Леонтий мен Тиберий III-ті, сондай-ақ олардың көптеген жақтастарын жазалап өлтірді. Юстиниан Тервелге көптеген сыйлықтар, императордан кейінгі екінші дәрежелі «кайсар» (кейсар) атағын – византия тарихында осындай атақ алған алғашқы шетелдік билеуші, сонымен қатар Солтүстік-Шығыс Фракиядағы Загора аймағын сыйлады. Юстинианның қызы Анастасияның Тервелге берілгені туралы мәлімет жоқ. Бірақ үш жылдан кейін, Юстиниан II тағын нығайтқанда, бұл келісімді бұзып, алынған жерді қайтару үшін әскери операциялар бастады. Алайда, хан Тервел 708 жылы Анхиал шайқасында (қазіргі Поморие маңында) византиялықтарды жеңіске бұйырды. 711 жылы Кіші Азиядағы маңызды көтеріліске байланысты Юстиниан тағы да Тервелден көмек сұрады, бірақ 3 мыңдық ғана әскер алды, ол ыстық қарсылықты көрсетпеді. Көтерілісшіл император Филиппикпен алданып, Юстиниан тұтқындалып, өлімге кесілді, ал оның болгар одақтастары елдеріне оралуға рұқсат алды. Тервел Византиядағы тәртіпсіздікті пайдаланып, 712 жылы Фракияға шабуыл жасап, Константинопольге дейін тонады. Именниктегі хронологиялық мәліметтерге сәйкес, Тервел 715 жылы қайтыс болған. Алайда, византиялық хронист Теофан Исповедник Тервелдің 718 немесе 719 жылы биліктен қуылған император Анастасий II-ні қайта орнатуға қатысқанын айтады. Егер Тервел осы уақытқа дейін тірі болса, онда 716 жылы император Феодосий III-пен жаңа шарт жасасқан болгар билеушісі ол болар еді (Бұл шарт византиялықтардың Болгарияға жыл сайын төлейтін салықтарын, Фракиядағы аумақтық жеңілдіктерді, сауда қатынастарын және саяси беженшілермен қарым-қатынасты реттеген болар еді). Бірақ Теофан басқа жерде 716 жылғы шартқа қол қойған болгар билеушісінің атын Кормесий деп жазған, яғни Тервелдің ізбасары Кормесий. Шынында да, хронист 718 немесе 719 жылғы оқиғаларды Тервелге жатқызған болуы мүмкін, себебі ол білетін соңғы болгар билеушісінің аты осы есім болған, ал оның деректері Константинопольді қоршау туралы баяндағандай, осы мәселеде үнсіздік сақтаған. Тағы бір теория бойынша, Кормесий Тервелдің шартқа қол қоюға берген өкілеттігіне ие болған. Көптеген зерттеушілер Тервел тұсында византиялықтарға қарсы жеңістердің құрметіне, оның әкесі Аспарухты құрметтеу үшін және болгар мемлекетінің даңқын білдіру үшін Мадара атты тасқа қашалған рельеф жасалғанын келіседі.
Tervel is first mentioned in the Byzantine sources in 704, when he was approached by the deposed and exiled Byzantine emperor Justinian II. Justinian acquired Tervel's support for an attempted restoration to the Byzantine throne in exchange for friendship, gifts, and his daughter in marriage. With an army of 15,000 horsemen provided by Tervel, Justinian suddenly advanced on Constantinople and managed to gain entrance into the city in 705. The restored emperor executed his supplanters, the emperors Leontius and Tiberius III, alongside many of their supporters. Justinian awarded Tervel with many gifts, the title of kaisar (caesar), which made him second only to the emperor and the first foreign ruler in Byzantine history to receive such a title, and a territorial concession in northeastern Thrace, a region called Zagora. Whether Justinian's daughter Anastasia was married to Tervel as had been arranged is unknown. Only three years later, however, when Justinian II consolidated his throne he violated this arrangement and commenced military operations to recover the ceded area but Khan Tervel routed the Byzantines at the Battle of Anchialus (near present day Pomorie) in 708. In 711, faced by a serious revolt in Asia Minor, Justinian again sought the aid of Tervel, but obtained only lukewarm support manifested in an army of 3,000. Outmaneuvered by the rebel emperor Philippicus, Justinian was captured and executed, while his Bulgarian allies were allowed to retire to their country. Tervel took advantage of the disorders in Byzantium and raided Thrace in 712, plundering as far as the vicinity of Constantinople. Given the chronological information of the Imennik, Tervel would have died in 715. However, the Byzantine Chronicler Theophanes the Confessor ascribes Tervel a role in an attempt to restore the deposed Emperor Anastasius II in 718 or 719. If Tervel had survived this long, he would have been the Bulgarian ruler who concluded a new treaty (confirming the annual tribute paid by the Byzantines to Bulgaria, the territorial concessions in Thrace, regulating commercial relations and the treating of political refugees) with Emperor Theodosius III in 716. However, elsewhere Theophanes records the name of the Bulgarian ruler who concluded the treaty of 716 as Kormesios, i. e., Tervel's eventual successor Kormesiy. It is probable that the chronicler ascribed the events of 718 or 719 to Tervel simply because this was the last name of a Bulgar ruler that he was familiar with, and that his sources had been silent about the name, as in his account of the siege of Constantinople. According to another theory Kermesios was authorized by Tervel to sign the treaty. Most researches agree that it was during the time of Tervel when the famous rock relief the Madara Rider was created as a memorial to the victories over the Byzantines, to honour his father Asparukh and as an expression of the glory of the Bulgarian state.
717-718 ж. арабтармен соғыс және кейінгі өмір
717 жылы 25 мамырда Лио III Исавр Византия императоры атанды. Сол жылдың жазында Маслама ибн Абд әл-Малик бастаған арабтар Дарданеллді кешіп, үлкен әскер және флотпен Константинопольді қоршап алды. Лио III 716 жылғы шартқа сүйене отырып, Тервелден көмек сұрады, және Тервел келісті. Болгарлар мен арабтардың арасындағы алғашқы шайқас болгарлардың жеңісімен аяқталды. Қоршаудың басында болгарлар мұсылман әскерінің тылына шабуылдап, олардың көп бөлігін жойды, ал қалғандарына тұтқын болды. Арабтар болгар әскеріне және қала қабырғаларына қарама-қарсы екі ор қазды. Олар қатаң қыста, 100 күн қар жауғанмен де қоршауды жалғастырды. Көктемде византиялық флот жаңа азық-түлік пен жабдықтар әкелген араб флотын жойды, ал византиялық әскер Битинияда араб күштерін жеңді. Соңында, жаздың басында арабтар болгарлармен шайқасты, бірақ ауыр жеңіліске ұшырады. Теофан Исповедник айтуынша, болгарлар бұл шайқаста шамамен 22 000 арабты қырды. Одан кейін арабтар қоршауды көтерді. 719 жылы Тервел тағы да Византия империясының ішкі істеріне араласты, себебі тақтан қуылған император Анастасий II оның көмегін сұрап, таққа қайта оралуға тырысты. Тервел оған әскер және 360 000 алтын монета берді. Анастасий Константинопольге бағыт алды, бірақ қала халқы оған көмектесуден бас тартты. Осы уақытта Лио III Тервелге хат жолдап, шартты сақтауға және соғысқа қарағанда бейбітшілікті қадағалауға шақырды. Анастасий қолдаушыларынан айырылғандықтан, болгар билеушісі Лио III-нің тілегін қабылдап, узурпатормен байланысын үзді. Сондай-ақ, Плискаға паналаған көптеген қастандық жасаушыларды Лио III-ке жіберді.
On 25 May 717, Leo III the Isaurian was crowned Emperor of Byzantium. During the summer of the same year the Arabs, led by Maslama ibn Abd al Malik, crossed the Dardanelles and besieged Constantinople with a large army and navy. Leo III made a plea to Tervel for help, relying on the treaty of 716, and Tervel agreed. The first clash between the Bulgars and the Arabs ended with a Bulgar victory. During the very first stages of the siege the Bulgars appeared in the Muslim rear and large part of their army was destroyed and the rest were trapped. The Arabs built two trenches around their camp facing the Bulgarian army and the walls of the city. They persisted with the siege despite the severe winter with 100 days of snowfall. In the spring, the Byzantine navy destroyed the Arab fleets that had arrived with new provisions and equipment, while a Byzantine army defeated Arab reinforcements in Bithynia. Finally, in early summer the Arabs engaged the Bulgars in battle but suffered a crushing defeat. According to Theophanes the Confessor, the Bulgars slaughtered some 22,000 Arabs in the battle. Shortly after, the Arabs raised the siege. In 719, Tervel again interfered in the internal affairs of the Byzantine Empire when the deposed emperor Anastasios II asked for his assistance to regain the throne. Tervel provided him with troops and 360,000 gold coins. Anastasios marched to Constantinople, but its population refused to cooperate. In the meantime Leo III sent a letter to Tervel in which he urged him to respect the treaty and to prefer peace to war. Because Anastasios was abandoned by his supporters, the Bulgarian ruler agreed to Leo III's pleas and broke relations with the usurper. He also sent Leo III many of the conspirators who had sought refuge in Pliska.
Мұра
Антарктидадағы Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Тервел шыңы Болгарияның Тервел қанына байланысты аталған.
Tervel Peak on Livingston Island in the South Shetland Islands, Antarctica is named after Tervel of Bulgaria.