Кіріспе

Тервел хан, кейбір византиялық дереккөздерде Тарвел, Тервал немесе Тербелис деп те аталады, VIII ғасырдың басында Бірінші болгар империясы тұсында Болгарияның ханы болды. 705 жылы император Юстиниан II оны цезарь атағына ие етті – бұл атақты алған алғашқы шетелдік болды. Ол әкесінің әкесі хан Кубрат сияқты, жазыққыш дінде тәрбиеленген, бірақ кейін византиялық дін қызметкерлері оны суға шомылдырып, дінге өту рәсімін жасаған болуы мүмкін. Тервел 717-718 жылдары Константинопольді қоршау кезінде арабтарды жеңуде маңызды рөл атқарды. Болгар хандарының тізімінде Тервел Дуло руынан шыққандығы және 21 жыл патшалық құрғандығы көрсетілген. Дереккөздің куәлігі және кейбір кешірек аңыз-әңгімелер Тервелдің Аспарұхтың ұлы екенін анықтауға мүмкіндік береді.

Юстиниан II-мен одақ

Тервел византиялық дереккөздерде алғаш рет 704 жылы айтылады, осы жылы оған биліктен қуылған және жер аударылған византия императоры Юстиниан II жүгінді. Юстиниан достық, сыйлықтар және қызын әйелдікке беру шартымен Тервелдің қолдауын алды, осы қолдау византия тағына қайта оралуға бағытталған еді. Тервел берген 15 мың атты әскермен Юстиниан Константинопольге күтпеген шабуыл жасап, 705 жылы қалаға енуге қол жеткізді. Қайта орналасқан император өзінің бұрынғы билеушілерін – императорлар Леонтий мен Тиберий III-ті, сондай-ақ олардың көптеген жақтастарын жазалап өлтірді. Юстиниан Тервелге көптеген сыйлықтар, императордан кейінгі екінші дәрежелі «кайсар» (кейсар) атағын – византия тарихында осындай атақ алған алғашқы шетелдік билеуші, сонымен қатар Солтүстік-Шығыс Фракиядағы Загора аймағын сыйлады. Юстинианның қызы Анастасияның Тервелге берілгені туралы мәлімет жоқ. Бірақ үш жылдан кейін, Юстиниан II тағын нығайтқанда, бұл келісімді бұзып, алынған жерді қайтару үшін әскери операциялар бастады. Алайда, хан Тервел 708 жылы Анхиал шайқасында (қазіргі Поморие маңында) византиялықтарды жеңіске бұйырды. 711 жылы Кіші Азиядағы маңызды көтеріліске байланысты Юстиниан тағы да Тервелден көмек сұрады, бірақ 3 мыңдық ғана әскер алды, ол ыстық қарсылықты көрсетпеді. Көтерілісшіл император Филиппикпен алданып, Юстиниан тұтқындалып, өлімге кесілді, ал оның болгар одақтастары елдеріне оралуға рұқсат алды. Тервел Византиядағы тәртіпсіздікті пайдаланып, 712 жылы Фракияға шабуыл жасап, Константинопольге дейін тонады. Именниктегі хронологиялық мәліметтерге сәйкес, Тервел 715 жылы қайтыс болған. Алайда, византиялық хронист Теофан Исповедник Тервелдің 718 немесе 719 жылы биліктен қуылған император Анастасий II-ні қайта орнатуға қатысқанын айтады. Егер Тервел осы уақытқа дейін тірі болса, онда 716 жылы император Феодосий III-пен жаңа шарт жасасқан болгар билеушісі ол болар еді (Бұл шарт византиялықтардың Болгарияға жыл сайын төлейтін салықтарын, Фракиядағы аумақтық жеңілдіктерді, сауда қатынастарын және саяси беженшілермен қарым-қатынасты реттеген болар еді). Бірақ Теофан басқа жерде 716 жылғы шартқа қол қойған болгар билеушісінің атын Кормесий деп жазған, яғни Тервелдің ізбасары Кормесий. Шынында да, хронист 718 немесе 719 жылғы оқиғаларды Тервелге жатқызған болуы мүмкін, себебі ол білетін соңғы болгар билеушісінің аты осы есім болған, ал оның деректері Константинопольді қоршау туралы баяндағандай, осы мәселеде үнсіздік сақтаған. Тағы бір теория бойынша, Кормесий Тервелдің шартқа қол қоюға берген өкілеттігіне ие болған. Көптеген зерттеушілер Тервел тұсында византиялықтарға қарсы жеңістердің құрметіне, оның әкесі Аспарухты құрметтеу үшін және болгар мемлекетінің даңқын білдіру үшін Мадара атты тасқа қашалған рельеф жасалғанын келіседі.

717-718 ж. арабтармен соғыс және кейінгі өмір

717 жылы 25 мамырда Лио III Исавр Византия императоры атанды. Сол жылдың жазында Маслама ибн Абд әл-Малик бастаған арабтар Дарданеллді кешіп, үлкен әскер және флотпен Константинопольді қоршап алды. Лио III 716 жылғы шартқа сүйене отырып, Тервелден көмек сұрады, және Тервел келісті. Болгарлар мен арабтардың арасындағы алғашқы шайқас болгарлардың жеңісімен аяқталды. Қоршаудың басында болгарлар мұсылман әскерінің тылына шабуылдап, олардың көп бөлігін жойды, ал қалғандарына тұтқын болды. Арабтар болгар әскеріне және қала қабырғаларына қарама-қарсы екі ор қазды. Олар қатаң қыста, 100 күн қар жауғанмен де қоршауды жалғастырды. Көктемде византиялық флот жаңа азық-түлік пен жабдықтар әкелген араб флотын жойды, ал византиялық әскер Битинияда араб күштерін жеңді. Соңында, жаздың басында арабтар болгарлармен шайқасты, бірақ ауыр жеңіліске ұшырады. Теофан Исповедник айтуынша, болгарлар бұл шайқаста шамамен 22 000 арабты қырды. Одан кейін арабтар қоршауды көтерді. 719 жылы Тервел тағы да Византия империясының ішкі істеріне араласты, себебі тақтан қуылған император Анастасий II оның көмегін сұрап, таққа қайта оралуға тырысты. Тервел оған әскер және 360 000 алтын монета берді. Анастасий Константинопольге бағыт алды, бірақ қала халқы оған көмектесуден бас тартты. Осы уақытта Лио III Тервелге хат жолдап, шартты сақтауға және соғысқа қарағанда бейбітшілікті қадағалауға шақырды. Анастасий қолдаушыларынан айырылғандықтан, болгар билеушісі Лио III-нің тілегін қабылдап, узурпатормен байланысын үзді. Сондай-ақ, Плискаға паналаған көптеген қастандық жасаушыларды Лио III-ке жіберді.

Мұра

Антарктидадағы Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Тервел шыңы Болгарияның Тервел қанына байланысты аталған.