Кіріспе

Болгар тарихы қазіргі Болгария жеріндегі алғашқы қоныстардан бастап оның ұлттық мемлекет ретінде қалыптасуына дейін, сондай-ақ болгар халқының тарихы мен олардың шығу тегін қамтиды. Қазіргі Болгария жерінде табылған адам тұқымының ең алғашқы дәлелдері кем дегенде 1,4 миллион жыл бұрын пайда болған. Б.з.д. 5000 жылдары әлемдегі алғашқы қыш құмыралар, зергерлік бұйымдар мен алтын заттарды жасаған дамыған өркениет пайда болды. Б.з.д. 3000 жылдан кейін Балқан түбегіне фракиялықтар келді. Б.з.д. 6 ғасырдың соңында қазіргі Болгарияның бір бөлігі, әсіресе елдің шығыс аймағы, парсы Ахеменид империясының билігіне өтті. Б.з.д. 470-ші жылдары фракиялықтар күшті Одрисия патшалығын құрды, ол б.з.д. 46 жылға дейін, Рим империясы оны жаулап алғанға дейін сақталды. Ғасырлар бойы фракиялық тайпалардың кейбіреулері ежелгі Македония және Эллинистикалық, сондай-ақ кельттердің үстемдігіне түсті. Бұл ежелгі халықтардың қосылысы 500 жылдан кейін түбекке тұрақты қоныстанған славяндармен сіңірілді. Сонымен қатар, 632 жылы болгарлар Қара теңіздің солтүстігінде Кубрат басшылығымен тәуелсіз мемлекет құрды, ол Ұлы Болгария деп аталды. Хазарлардың қысымы 7 ғасырдың екінші жартысында Ұлы Болгарияның біртіндеп ыдырауына әкелді. Кубраттың мұрагерлерінің бірі Аспарх болгар тайпаларының бір бөлігін бастап Дунай дельтасының маңына қоныстанды, содан кейін Византия империясынан Кіші Скифия мен Төменгі Моэзияны жаулап алды, жаңа патшалығын Балқан түбегіне қарай кеңейтті. 680 жылғы Оңгал шайқасы, 681 жылғы Византиямен бейбіт келісім және Дунайдың оңтүстігіндегі Плиска қаласында болгар астанасының құрылуы Бірінші болгар империясының басталуын білдірді. Жаңа мемлекет жергілікті византиялық халықты және көшпелі славяндарды болгар билігімен біріктірді, содан кейін өзара сіңірудің баяу процесі басталды. Келесі ғасырларда Болгария өзін Балқандағы агрессивті әскери дәстүрлері арқылы үстемдік құрған қуатты империя ретінде көрсетті, бұл ерекше этникалық сәйкестіктің қалыптасуына әкелді. Оның этникалық және мәдени жағынан әртүрлі халқы ортақ дін, тіл және әліпбимен бірікті, ол шетелдік шабуылдар мен ықпалдарға қарамастан болгар ұлттық санасын қалыптастырды және сақтады. 11 ғасырда Бірінші болгар империясы көптеген русь және византиялық шабуылдар мен соғыстардан құлдырап, 1185 жылға дейін Византия империясының бір бөлігі болды. Содан кейін Асен және Петр Асен әулетінің екі бауырласы бастаған үлкен көтеріліс болгар мемлекетін қалпына келтіріп, Екінші болгар империясын құрды. 1230 жылдары өзінің гүлдену шегіне жеткеннен кейін Болгария бірқатар факторларға байланысты құлдырауды бастады, ең бастысы оның географиялық орны, ол көптеген бағыттардан бір уақытта шабуылға және басып кіруге осал болды. Тарихта аз ғана сәтті болған шаруалар көтерілісі шошқа бағушы Ивайлоны патша етіп бекітті. Оның қысқа билік етуі болгар мемлекетінің тұтастығын қалпына келтіру үшін маңызды болды. 1300 жылдан кейін салыстырмалы түрде өркендеген кезең болды, бірақ 1371 жылы фракциялық бөліністер Болгарияны үш кішкентай патшалыққа бөлді. 1396 жылы олар Осман империясының қол астына түсті. Түріктер болгар ақсүйектері мен діни басшылар жүйесін жойды, ал Болгария келесі 500 жыл бойы Осман империясының ажырамас бөлігі болды. 1700 жылдан кейін Осман империясының құлдырауымен қайта жаңғыру белгілері пайда бола бастады. Болгария ақсүйектері жойылып, теңгерімді шаруалар қоғамы мен шағын, бірақ өсіп келе жатқан қалалық орта тап қалды. 19 ғасырда болгар ұлттық қайта өрлеуі тәуелсіздік үшін күрестің маңызды бөлігіне айналды, ол 1876 жылы сәтті болмаған сәуір көтерілісіне ұласты, бұл 1877-78 жылдардағы орыс-түрік соғысына және Болгарияның азат етілуіне себеп болды. Сан-Стефаноның алғашқы келісімін Ұлы державалар қабылдамады, ал Берлиндегі келісім Болгарияның аумағын Моэзия және София аймағымен шектеді. Бұл көптеген этникалық болгарларды жаңа мемлекеттің шекарасынан тыс қалдырды, бұл Болгарияның өңірлік істерге қатысты әскери көзқарасын және екі дүниежүзілік соғыста Германияға адалдығын анықтады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Болгария коммунистік мемлекетке айналды, ал Болгария коммунистік партиясының Бас хатшысы Тодор Живков 35 жыл қызмет етті, онда салыстырмалы түрде тез экономикалық өсім болды. Коммунистік жүйе 1980-ші жылдары құлдырады, ал 1990-шы жылдардағы бірнеше проблемалар Болгарияның ауыл шаруашылығы және басқа да салаларының экономикалық дамуын төмендетті. 2001 жылы Симеон Сакс Кобург Готаның премьер-министр болып сайлануымен салыстырмалы тұрақтандыру кезеңі басталды. Болгария 2004 жылы НАТО-ға және 2007 жылы Еуропалық Одаққа қосылды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Болгарияда табылған ең көне адам қалдықтары шамамен б.з.д. 1,6 миллион жылға дейін сонатын Козарника үңгірінде қазылған. Бұл үңгір, адамзаттың символдық мінез-құлқының ең алғашқы дәлелін сақтап тұрған болуы мүмкін. Бачо Киро үңгірінен 44 000 жыл бұрын адам жақ сүйектерінің фрагменттері табылған, бірақ бұл ертедегі адамдардың шынымен *Homo sapiens* немесе неоандертальдықтар болғандығы күмәнді. Болгариядағы ең көне тұрғын үйлер – Стара-Загора неолиттік тұрғын үйлері – б.з.д. 6000 жылға жатады және қазірге дейін табылған ең көне адам жасаған құрылыстардың қатарында. Неолиттің соңында қазіргі Болгария, Оңтүстік Румыния және Шығыс Сербия аумағында Караново, Хамангия және Винча мәдениеттері дамыды. Еуропадағы ең көне қала – Солницата – қазіргі Болгарияда орналасқан. Болгариядағы Дуранулак көлінің қонысы шағын аралда шамамен б.з.д. 7000 жылдары басталып, б.з.д. 4700/4600 жылдары тас сәулеті кеңінен қолданысқа еніп, Еуропа үшін ерекше құбылысқа айналды. Энеолиттік Варна мәдениеті (б.з.д. 5000 жыл) Еуропадағы күрделі әлеуметтік иерархияға ие алғашқы өркениетті білдіреді. Бұл мәдениеттің орталық бөлігі – 1970-ші жылдардың басында ашылған Варна некрополі. Ол ең алғашқы еуропалық қоғамдардың қалай жұмыс істегенін түсінуге көмектесетін құрал, әсіресе жақсы сақталған ритуалдық жерлеулер, керамика және алтын әшекейлер арқылы. Бір қабірден табылған алтын жүзіктер, білезіктер және салтанатты қарулар б.з.д. 4600 мен 4200 жылдар аралығында жасалған, оларды әлемдегі ең көне алтын артефакттары деп санауға болады. Жүзім шаруашылығының және мал өсірудің алғашқы дәлелдері қола дәуіріне жататын Езеро мәдениетімен байланысты. Магура үңгіріндегі суреттер де сол дәуірге жатады, бірақ олардың нақты жасалу мерзімін анықтау қиын.

Тракиялықтар

Бұл аймақта ұзаққа созылған іздер мен мәдени мұрасын қалдырған алғашқы халықтар – фракиялықтар болды. Олардың тегі әлі де анық емес. Жалпы, фракиялықтар прото-индоевропалықтардың ерте қола дәуірінде кеңдеуі кезінде, шамамен б.з.д. 1500 жылы жергілікті халықтарды жаулап алғаннан бастап, жергілікті халықтар мен прото-индоевропалықтардың араласуынан пайда болған деген болжам бар. Фракиялық шеберлер алтын өңдеу саласындағы, олардан бұрынғы жергілікті өркениеттердің біліктілігін мұра етті. Фракиялықтар көбінесе ұйымдаспаған, бірақ өздеріне тән жазуы болмаса да, жоғары дамыған мәдениетке ие болды және сыртқы қауіптердің қысымымен бірлесіп, күшті әскерлер құрды. Олар Одрисия патшалығын құрды. Қалалық орталықтың идеясы римдік кезеңге дейін қалыптаспағанмен, аймақтық сауда орталықтары ретінде де қызмет еткен көптеген ірі бекіністер болды. Дегенмен, Византия, Аполлония және басқа да қалалар сияқты гректердің отарлауына қарамастан, фракиялықтар қалалық өмірден қашып жүрді. Тракиядағы алғашқы грек колониялары б.з.д. 8 ғасырында құрылды.

Ахеменидтердің парсылық шабуылы

Македония патшасы Аминтас І шамамен б.з.д. 512-511 жылдары өз елін парсыларға бағындырғаннан бері македондықтар мен парсылар енді жат адамдар болған жоқ. Дарий Еуропаға Мегабаз есімді әскербасшысын қалдырды, оның міндеті Балқан аймақтарын жаулау болды. Соңында Мегабаз Аминтасқа елшілер жіберіп, парсы үстемдігін қабылдауды талап етті, және македондықтар оған бойын бұрды. Бүгінгі Шығыс Болгарияның көп бөлігі 479 жылға дейін парсылардың ықпалында болды. Парсылар жеңілгеннен кейін де Фракиядағы Дорискустағы парсы гарнизоны көп жылдар бойы тұрып, ешқашан тапсырмады. Ол Еуропадағы парсылардың соңғы бекінісі ретінде сақталды.

Фракия Одрисия патшалығы (б.з.д. 480 - б.з.д.

Тракия тайпалары бөлініп қалды және олардың көпшілігі 6 ғасырдың соңынан бастап 5 ғасырдың бірінші жартысына дейін номиналды түрде парсылардың билігінде болды. Шамамен б.з.д. 470 жылы патша Терес олардың көпшілігін Одрисия патшалығында біріктірді, бұл Грекиядағы парсылардың жеңілісінен кейін болды. Кейіннен бұл патшалық патша Ситалкс (б.з.д. 431–424 жж.) және Котис I (б.з.д. 383–359 жж.) басшылығымен өркендеді. Бұл фракиялық патшалық б.з.д. 5 ғасырдың басынан б.з.д. 3 ғасырдың басына/б.з.д. 1 ғасырдың соңына дейін гүлденді. Қазіргі Болгария, Оңтүстік-Шығыс Румыния (Солтүстік Добруджа), Солтүстік-Шығыс Грекия және Еуропалық Түркияда орналасқан бұл мемлекет Одристердің үстемдік еткен тайпалық бірлестігі болды және Шығыс Балқанда дамыған алғашқы ірі саяси құрылым еді. Сеутополис б.з.д. 4 ғасырдың соңында салынғанға дейін оның тұрақты астанасы болған жоқ. Галлдар және басқа кельт тайпалары сияқты, көптеген фракиялықтар көбінесе төбелердегі шағын бекінілген ауылдарда қарапайым өмір сүрген деп есептеледі. Пелопоннес соғысы басталғанда Ситалкс афиналықтармен одақтасып, б.з.д. 429 жылы Пердикка II билік еткен Македонияға 150 000 сарбаздық зор армиямен шабуыл жасады. Ал Котис I афиналықтармен фракиялық Херсонес иелігі үшін соғысқа шықты.

Ежелгі Македонияның шабуылдары

Содан кейін Македония империясы Одрисия патшалығын қосып алды, ал фракиялықтар Филипп II және Александр III (Ұлы) жүргізген континенттен тыс экспедицияларының ажырамас бөлігіне айналды.

Ежелгі кельттердің шапқыншылығы

298 ж.б.д., кельт тайпалары қазіргі Болгарияға жетіп, Македония патшасы Кассандрдың әскерімен Хаэмос тауында (Стара Планина) шайқасты. Македониялықтар жеңіске жетті, бірақ бұл кельттердің ілгерілеуін тоқтатпады. Македонияның жаулап алуынан әлсіреген көптеген фракиялық қауымдар кельттердің үстемдігіне қарады. 279 ж.б.д., кельт әскерлерінің бірі, Комонторий басшылығымен, Фракияға шабуыл жасап, оны бағындырды. Комонторий қазіргі шығыс Болгарияда Тилис патшалығын құрды. Қазіргі Тулово ауылы осы салыстырмалы түрде аз ғасырлар өмір сүрген патшалықтың есімін сақтап қалды. Фракиялықтар мен кельттер арасындағы мәдени байланыстар екі мәдениет элементтерін қамтитын бірнеше заттарда көрінеді, мысалы, Мезек күймесі және, әлде қашан Гундеструп қазандығы. Тилис б.з.д. 212 жылға дейін сақталды, содан кейін фракиялықтар аймақтағы басымдықтарын қайта алып, оны таратып жіберді. Батыс Болгарияда кельттердің шағын топтары тірі қалды. Софияның ежелгі аты – Сердика, одан шыққан сарди тайпасы да солардың бірі еді. Кельттер Балқанда бір ғасырдан астам уақыт болғанмен, олардың түбекке тигізген әсері шамалы болды. 300 жылға дейін Диоклетиан Фракияны төрт кіші провинцияға бөлді.

Көші-қон кезеңдері (3-ғасыр - 7-ғасыр)

IV ғасырда готтар тобы солтүстік Болгарияға келіп, Никополис-ад-Иструм және оның төңірегіне қоныстанды. Сол жерде гот епископы Ульфилас Киелі кітапты грек тілінен гот тіліне аударып, осы процесте гот әліпбиін жасады. Бұл герман тілінде жазылған алғашқы кітап болды, сондықтан кем дегенде бір тарихшы Ульфиласты "герман әдебиетінің әкесі" деп атайды. Еуропадағы алғашқы христиан монастыры 344 жылы Сердика соборынан кейін қазіргі Чирпанның жанында Әулие Афанасиймен құрылды. Жергілікті халықтың шаруа тіршілігіне бейімділігіне байланысты, Римнің бұл аймаққа бақылауы әлсіз болды. V ғасырда Аттиланың ғұндары қазіргі Болгария аумағына шабуыл жасап, көптеген римдік елді мекендерін тонады. VI ғасырдың соңында аварлар солтүстік Болгарияға үнемі шабуылдар ұйымдастырды, бұл славяндардың жаппай келуіне дайындық болды. VI ғасырда дәстүрлі грек-рим мәдениеті әлі де ықпалды болса да, христиан философиясы мен мәдениеті үстемдік құрып, оны алмастыра бастады. VII ғасырдан бастап грек тілі Шығыс Рим империясының басқару, шіркеу және қоғамда басым тілге айналып, латын тілін ығыстырды.

Славяндар

Славяндар VI ғасырдың басында өзінің түпкі отанынан (көбінесе Шығыс Еуропа деп есептеледі) шығып, Орталық Еуропаның шығыс бөлігінің көп бөлігіне, Шығыс Еуропаға және Балқан жарты аралына тарады, осылайша үш негізгі тармақ – Батыс славяндар, Шығыс славяндар және Оңтүстік славяндар қалыптасты. Оңтүстік славяндардың шығыс бөлігі 6 ғасырда қазіргі Болгария аумағына қоныстанды. Тракиялықтардың көпшілігі ақырында грек тіліне немесе латын тіліне сіңірілді, бірақ кейбір топтары 5 ғасырға дейін шалғай аймақтарда сақталды. Шығыс Оңтүстік славяндардың бір бөлігі оларды ассимиляциялады, ал Болгария элитасы бұл халықтарды Бірінші Болгария империясына біріктіргенше.

Болгариялықтар

Болгарлар – Орта Азиядан шыққан, түркі тектес, жартылай көшпелі халық. 2-ғасырдан бастап олар Кавказдың солтүстігіндегі далаларда және Волга (кейін Итил) өзенінің жағалауында қоныстанды. Олардың бір тармағы Бірінші Болгар империясын құрды. Болгарлар мұрагерлік хандармен басқарылды. Әскери лауазымдарға ие аристократиялық отбасылар болды, олардың мүшелері басқарушы класс құрады. Болгарлар көп құдайлы болған, бірақ ең бастысы – Тангра деген жоғары құдайға табынған.

Ескі Ұлы Болгария

Бір билеушіге біріктірілген, Курт немесе Кубрат (шамамен 605–642 жылдары билеген), болғарлар Шығыс римдіктерге Ұлы Болгария деп белгілі, күшті мемлекет құрды. Бұл ел батыста Дунай өзенінің төменгі ағысы, оңтүстікте Қара теңіз және Азов теңізі, шығыста Кубань өзені, солтүстікте Донец өзені аралығында орналасқан. Астанасы Азов теңізіндегі Фанагория қаласы болды. 635 жылы Кубрат Византия империясының императоры Гераклиймен бейбіт келісімге қол қойып, Болгар мемлекетін Балқан аймағына қарай кеңейтті. Кейін Гераклий Кубратты Патриций атағымен марапаттады. Кубраттың қайтысынан кейін мемлекет тірі қалмады. Хазарлармен бірнеше соғыстан кейін болғарлар жеңіліске ұшырады және оңтүстікке, солтүстікке, ал негізінен батысқа, Балқанға көшіп кетті. Бұл жерде Византия империясының 5-ғасырдан бергі вассалы болған басқа болгар тайпалары тұрды. Кубрат ханның ұрпақтарының бірі Котраг тоғыз болгар тайпасын солтүстікке, қазіргі Ресейдің Волга өзенінің жағалауына жетектеп, 7-ғасырдың соңында Волга болғарларының мемлекетін құрды. Бұл мемлекет арабтар, норвегиялықтар және аварлар арасындағы саудаға монополия құра отырып, өте стратегиялық жағдайда орналасқандықтан солтүстіктің сауда және мәдени орталығына айналды. Волга болғарлары алғаш рет моңғол шапқыншылығын жеңіп, ондаған жылдар бойы Еуропаны қорғады. Бірақ моңғолдардың көптеген шабуылдарынан кейін Волга болғарларының мемлекеті жойылды, ал оның көптеген азаматтары Азияда құл ретінде сатылды немесе қаза табалды. Кубрат ханның тағы бір ұлы Аспарух (Котрагтың інісі) батысқа қарай жылжып, қазіргі оңтүстік Бессарабияны басып алды. 680 жылы Византиямен сәтті соғыстан кейін Аспарух хандығы бастапқыда Кіші Скифияны жаулап алды және 681 жылы Византия империясымен жасалған келісім бойынша тәуелсіз мемлекет ретінде мойындалды. Осы жыл қазіргі Болгарияның құрылған жылы деп есептеледі және Аспарух – алғашқы болгар билеушісі саналады. Аспарухтың інісі Кубер басқарған тағы бір болгар жасағы Паннонияға, кейін Македония аймағына қоныстанды.

Бірінші Болгария империясы (681-1018)

Аспарх билігінде Болгария Оңгал шайқасынан кейін оңтүстік-батысқа қарай кеңейді және Дунай Болгариясы құрылды. Кейінгі Рим империясы кезінде бірнеше рим провинциялары қазіргі Болгария аумағын қамтыды: Скифия (Кіші Скифия), Моэзия (Жоғарғы және Төменгі), Фракия, Македония (Бірінші және Екінші), Дакия (Жағалау және Ішкі, екеуі де Дунайдан оңтүстікке қарай), Дардания, Родопа және Гемимонт, және олардың халқы византиялық гректер, фракийлер және дактердің қосынан тұрды, көпшілігі грек немесе вульгарлық латынның нұсқаларында сөйледі. 6-шы және 7-ші ғасырлардың басындағы славян миграциясының бірнеше толқындары аймақтың демографиялық құрамын күрт өзгертті және оның толыққанды славяндыққа айналуына әкелді. Аспархтың ұлы және мұрагері Тервел 8-ші ғасырдың басында билеуші болды, сол кезде византия императоры Юстиниан II Тервелден тағын қайтаруға көмектесуін сұрады, оның орнына Тервел империядан Загоре аймағын алды және оған көп мөлшерде алтын төленді. Ол сондай-ақ византиялық «Цезарь» атағын алды. Бірнеше жылдан кейін император Болгарияға қарсы сатқындықпен шабуыл жасауға шешім қабылдады, бірақ оның әскері Анхиало шайқасында жеңіліске ұшырады. Юстиниан II қайтыс болғаннан кейін болгарлар империяға қарсы жорықтарды жалғастырып, 716 жылы Константинопольге жетті. Болгариялықтардың және шығыстағы арабтардың қаупі жаңа император Феодосий III-ті Тервелмен бейбіт келісімге қол қоюға мәжбүр етті. Оның мұрагері Исаврлық Лев III 717 жылы Константинопольді қоршап алған Маслама ибн Абд әл-Малик басқарған 100 мың араб әскері мен 2500 кемеден тұратын флотқа қарсы күресуге мәжбүр болды. Болгариямен жасалған келісімге сүйеніп, император хан Тервелден арабтардың басып кіруіне қарсы тұру үшін көмек сұрайды. Тервел келіседі, ал арабтар қала қабырғасының сыртында талқандалды. Грек отының көмегімен флот ауыр зақымдарға ұшырады. Қалған кемелер қашуға тырысқанда дауылдан қирады. Осылайша Константинопольді екінші араб қоршауы аяқталды. Тервел билігінен кейін билік иелері жиі ауысып, тұрақсыздық пен саяси дағдарысқа әкелді. Он жылдардан кейін, 768 жылы Дуло әулетінен шыққан Телериг Болгарияны биледі. 774 жылы Константин V-ке қарсы жасаған әскери жорығы сәтсіз аяқталды. Телеригке қарсы жеңіске жеткен византия императоры 2000 кемеден тұратын, атты әскерлермен жүктелген флотты жіберді. Бұл экспедиция Месембрия маңындағы күшті солтүстік желдердің салдарынан сәтсіз аяқталды. Телериг елорда Плискада тыңшылардың көбейгенін білді. Византияның ықпалын азайту үшін ол императорға Константинопольде пана табуды сұрап хат жазды және оған византиялық тыңшылардың кімдер көмектесе алатынын білуді сұрады. Олардың есімдерін білгеннен кейін, ол астанадағы барлық агенттерді өлтірді. Оның билігі саяси дағдарыстың аяқталуын білдірді. Крум (802–814) билігінде Болгария солтүстік-батысқа және оңтүстікке қарай кеңінен кеңейді, Дунай мен Молдова өзендері арасындағы жерлерді, бүгінгі Румынияның барлық аумағын, 809 жылы Софияны және 813 жылы Адрианопольді басып алды, сондай-ақ Константинопольге де қауіп төндірді. Крум кедейлікті азайту және кеңейген мемлекетінде әлеуметтік байланыстарды нығайту мақсатында заң реформасын жүзеге асырды. Хан Омуртаг (814–831) билігінде франк империясымен солтүстік-батыс шекара Дунайдың орта ағысында бекітілді. Болгарияның астанасы Плискада әсем сарай, пұтханалар, билеушінің резиденциясы, бекініс, цитадель, су құбырлары және моншалар тас пен кірпіштен салынды. Омуртаг христиандарға қарсы репрессия саясатын жүргізді. Василий II-нің менологиясы император Василий II-ді православие христиан дінін болгар империясының шабуылдарынан қорғаған батыр ретінде көрсетеді, болгарлардың христиандарға жасаған шабуылдары суреттеледі.

Христиандық

Борис I-нің тұсында Болгария ресми түрде христиан дініне енді, ал Экуменикалық Патриарх Плискада тәуелсіз болгар архиепископына рұқсат беруге келісті. Константинопольдік миссионерлер Кирилл мен Мефодий 886 жылы болгар империясында қабылданған глаголит әліпбиін жасады. Әліпби және славян тілінен дамыған көне болгар тілі 886 жылы Борис I-нің бұйрығымен құрылған Преслав және Охрид әдеби мектептерінің айналасында зор әдеби және мәдени қызметке мүмкіндік берді. 9 ғасырдың басында Преслав әдеби мектебінде кирилл әліпбиі дамытылды, ол қасиетті Кирилл мен Мефодийдің ойлап тапқан глаголит әліпбиінен бейімделген. Балама теория бойынша, бұл әліпбиді болгар ғалымы және Кирилл мен Мефодийдің шәкірті Килимент Охридтік Охрид әдеби мектебінде жасаған. 9 ғасырдың соңы мен 10 ғасырдың басында Болгария оңтүстіктегі Эпир мен Фессалияға, батыста Боснияға дейін кеңейді, қазіргі Румынияның және солтүстік Венгрияның барлық аймақтарын бақылап, ескі тамырларымен қайта бірікті. Сербия мемлекеті Болгария империясының тәуелділігінде пайда болды. Константинопольде білім алған Болгарияның патшасы Симеон I (Симеон Ұлы) тұсында Болгария Византия империясына қайтадан қауіп төндірді. Оның агрессивті саясаты аймақтағы көшпелі халықтардың негізгі серіктесі ретінде Византияның орнын басуға бағытталған. Византиялық дипломатия мен саяси мәдениет принциптерін бұзып, Симеон өз патшалығын көшпелі әлемдегі қоғамды құрылымдаушы күшке айналдырды. Симеон Константинопольді жаулап алып, болгарлар мен гректердің императоры болуға ниеттенді және өзінің ұзақ билігі кезінде (893–927) византиялықтармен бірнеше соғыстар жүргізді. Оның билігінің соңында майдан оңтүстіктегі Пелопоннеске жетіп, оны сол кездегі Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең қуатты мемлекетке айналдырды. Жаңа тәуелсіз болгар православие шіркеуі Пентархиядан басқа алғашқы жаңа патриархатқа айналды, ал болгар тіліне аударылған христиандық мәтіндер сол кездегі славян әлемінде кеңінен тарады.

Богомилизм

Император Петр I (927–969 жж. билеген) тұсында Болгарияда богомилизм деп аталатын еретикалық қозғалыс пайда болды. Бұл ересь өзінің негізін қалаушы, Богомиль діни қызметкерінің атымен аталды, оның есімін «Құдайға жақын» (мил) деп аударуға болады (Бог). Болгариядағы богомилизм туралы негізгі мәліметтер Константинопольдің экуменикалық патриархы Теофилақтың Петр I-ге (шамамен 940 ж.) жолдаған хатынан, Косма діни қызметкерінің (шамамен 970 ж.) трактатынан және Болгария императоры Борилдің богомильге қарсы сотынан (1211 ж.) алынған. Богомилизм – жақсылық пен жамандық екі принципін білдіретін Иса Мәсіх және Шайтан деген екі ұлы бар деп сенетін нео-гностикалық және дуалистік секта. Құдай жарық пен көрінбейтін әлемді жаратты, ал Шайтан қарсылық көрсетіп, қараңғылықты, материалдық әлемді және адамды жаратты.

Құлдырау

Симеонның қайтысынан кейін Болгария хорваттар, мадьярлар, печенегтер және сербтермен болған сыртқы және ішкі соғыстардың салдарынан, сондай-ақ богомил ағымының таралуынан әлсіреп қалды. Екі бір-бірінен кейін келген орыс және византиялық шапқыншылықтар 971 жылы византия армиясының Преслав астанасын басып алуына әкеп соқты. Самуил басқарған кезде Болгария осы шабуылдардан белгілі бір деңгейде қалпына келді және Сербия мен Дукляны жаулап алды. 986 жылы византия императоры Василий II Болгарияны жаулап алу үшін жорыққа шықты. Ондаған жылға созылған соғыстан кейін ол 1014 жылы болгарларды түбегейлі жеңді және төрт жылдан соң жорықты аяқтады. 1018 жылы соңғы болгар патшасы Иван Владиславтың қайтысынан кейін Болгария ақсүйектерінің көп бөлігі Шығыс Рим империясына қосылуға шешім қабылдады. Дегенмен, Болгария тәуелсіздігінен айырылып, бір жарым ғасырдан астам уақыт Византияның билігінде болды. Мемлекет құлағаннан кейін болгар шіркеуі византиялық дін қызметкерлерінің бақылауына өтті, олар Охрид архиепископтығын өз қолдарына алды.

Византия билігі кезіндегі Болгария (10181185)

Византия билігі орнағаннан кейінгі алғашқы онжылдықта болгар халқының немесе дворяндығының ірі қарсылығына немесе көтерілісіне ешқандай дәлел қалмаған. Византиялықтарға қарсы Кракра, Никулица, Драгаш және тағы басқалар сияқты келісімге келмейтін оппозицияның болғанын ескере отырып, мұндай айқын бейтараптықты түсіндіру қиын. Кейбір тарихшылар мұны Василий II-нің болгар дворяндарының адалдығын алу үшін берген жеңілдіктердің салдары деп түсіндіреді. Василий II Болгарияның бұрынғы географиялық шекараларындағы бірлігіне кепілдік берді және болгар дворяндарының жергілікті билігін ресми түрде жоймады, олар Византия аристократиясының құрамына архонттар немесе стратегтер ретінде кірді. Екіншіден, Василий II-нің арнайы жарғылары (патшалық бұйрықтары) Болгарияның Охрид архиепископтығының автокефалиясын мойындады және оның шекараларын белгіледі, Самуил кезінде болған епархиялардың, олардың мүліктерінің және басқа да артықшылықтарының сақталуын қамтамасыз етті. Василий II қайтыс болғаннан кейін империя тұрақсыздық кезеңіне енді. 1040 жылы Петр Делян ірі көтеріліс ұйымдастырды, бірақ болгар мемлекетін қайта жаңғырта алмады және қаза тапты. Одан кейін Комнен әулеті билікке келді және империяның құлдырауын тоқтатты. Осы кезеңде Византия мемлекеті бір ғасыр бойы тұрақтылық пен дамуды бастан кешірді. 1180 жылы қабілетті Комнендердің соңғысы Мануил I Комнен қайтыс болды және оның орнына салыстырмалы түрде қабілетсіз Ангелдер әулеті келді, бұл кейбір болгар дворяндарына көтеріліс ұйымдастыруға мүмкіндік берді. 1185 жылы Петр мен Асен, болгар, куман, влах немесе аралас текті деп есептелетін және даулы болған дворяндар, Византия билігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды және Петр өзін патша Петр II деп жариялады. Келесі жылы Византия Болгарияның тәуелсіздігін мойындауға мәжбүр болды. Петр өзін "Болгар, грек және валахиялықтардың патшасы" деп атады.

Екінші Болгария империясы (11851396)

Қайта тірілген Болгария Қара теңіз, Дунай және Стара-Планина арасындағы аумақты, соның ішінде Шығыс Македонияның бір бөлігін, Белградты және Морава аңғарын басып алды. Ол сондай-ақ Валахияны бақылауға алды. Калоян патша (1197–1207) Папамен одақ құрып, осы арқылы «Рекс» (Патша) атағының мойындалуын қамтамасыз етті, бірақ ол болгарлар мен влахтардың «Императоры» немесе «Царь» ретінде танылуын қалады. Ол Византия империясына және (1204 жылдан кейін) Төртінші крест жорығының рыцарларына қарсы соғыс жүргізіп, Фракияның, Родоптардың, Богемияның және Молдавияның үлкен бөліктерін, сондай-ақ бүкіл Македонияны жаулап алды. 1205 жылы Адрианополь шайқасында Калоян Латын империясының әскерін жеңіп, оның құрылған алғашқы жылынан бастап күшін шектеді. Венгриялықтардың және белгілі бір дәрежеде сербтердің күші батысқа және солтүстік-батысқа қарай маңызды кеңеюге мүмкіндік бермеді. Иван Асен II (1218–1241) тұсында Болгария тағы да өңірлік державаға айналып, Белградты және Албанияны басып алды. 1230 жылы Тырноводағы жазуда ол өзін «Христос Иемізге адал патша және болгарлардың автократы, ескі Асеннің ұлы» деп атады. 1235 жылы Болгария православиелік патриархаты барлық шығыс патриархаттарының келісімімен қайта жаңғыртылды, осылайша Папамен жасалған одаққа нүкте қойылды. Иван Асен II дана және адал басшы ретінде танылды және Византияның еліне әсерін азайту үшін католик батысымен, әсіресе Венеция мен Генуямен қарым-қатынас орнатты. Тарново маңызды экономикалық және діни орталыққа – «Үшінші Римге» айналды, бұл құлдырап бара жатқан Константинопольден өзгеше болды. Бірінші империя кезінде Ұлы Симеон сияқты, Иван Асен II үш теңіздің (Адриатика, Эгей және Қара) жағалауларына дейін аумақты кеңейтті, Константинополь қабырғалары алдындағы соңғы бекініс Медеяны қосып алды, 1235 жылы қаланы сәтті қоршауға алмады және 1018 жылдан бері жойылған Болгария патриархатын қайта қалпына келтірді. 1257 жылы Асен әулетінің құлауынан кейін елдің әскери және экономикалық қуаты төмендеді, ішкі қақтығыстарға, үнемі Византия және Венгрия шабуылдарына және моңғол билігіне тап болды. Царь Теодор Светослав (1300–1322 жылдары биледі) 1300 жылдан бастап болгар беделін қайта жаңғыртты, бірақ бұл тек уақытша болды. Саяси тұрақсыздық күшейе берді және Болгария біртіндеп аумағынан айырыла бастады. Бұл шошқа бағушы Івайло басқарған шаруалар көтерілісіне әкелді, ол ақырында патша әскерін жеңіп, таққа отырды.

Османдықтардың шабуылдары

14 ғасырда әлсіреген Болгария оңтүстіктен жаңа қауіптің алдына келді – 1354 жылы Еуропаға басып кірген Осман түркілері. 1371 жылға қарай феодалдық жер иелері арасындағы топтық жіктер мен богомилизмнің таралуы Екінші Болгар империясының үш кішкентай патшалыққа – Видинге, Тарновоға және Карвунаға – және бірнеше жартылай тәуелсіз княздықтарға бөлінуіне әкеп соқты. Бұл княздықтар бір-бірімен, сондай-ақ Византиямен, венгрлермен, сербтермен, венециялықтармен және генуэздермен соғыс жүргізді. Османдықтар бұл бөлінген және әлсіз болгар мемлекеттерінен аз ғана қарсылыққа тап болды. 1362 жылы олар Филиппополисті (Пловдивті) жаулап алды, ал 1382 жылы Софияны басып алды. Содан кейін Османдықтар сербтерге бұрылып, оларды 1389 жылы Косово Поле шайқасында жеңіске жеткізді. 1393 жылы Османдықтар үш айлық қоршаудан кейін Тарновоны басып алды. 1396 жылы Видин патшалығы да басып алынып, Екінші Болгар империясы мен Болгарияның тәуелсіздігіне нүкте қойылды.

Осман империясының Болгарияны билеуі (13961878)

1393 жылы Османдықтар үш айлық қоршаудан кейін Екінші Болгар империясының астанасы Тарновоны басып алды. 1396 жылы Видин патшалығы Никополис шайқасындағы христиан крест жорығының жеңілісінен кейін құлдырады. Осылайша Османдықтар Болгарияны толық бағындырып, оккупациялады. 1444 жылы Польшаның Владыслав III басқарған поляк-мажар крест жорығы Болгария мен Балқанды азат етуге аттанды, бірақ Варна шайқасында түріктер жеңіске жетті. Жаңа билік болгар институттарын таратып, бөлек болгар шіркеуін Константинопольдегі Экуменикалық Патриархатқа қосты (бірақ Охридтің кішкентай, автокефальды болгар архиепископтығы 1767 жылдың қаңтарына дейін сақталды). Түрік билігі көтерілістердің алдын алу үшін ортағасырлық болгар бекіністерінің көп бөлігін қиратты. Ірі қалалар мен Осман билігі басым болған аймақтар 19 ғасырға дейін сирек қоныстанды. Османдықтар христиандарды мұсылмандыққа көшуге міндеттемеді. Дегенмен, әсіресе Родоптардағы жеке немесе жаппай исламдастырудың көптеген жағдайлары болды. Исламды қабылдаған болгарлар, помактар, болгар тілін, киім-кешегін және исламмен үйлесімді келетін кейбір дәстүрлерін сақтап қалды. 18 ғасырдың соңғы екі онжылдығы мен 19 ғасырдың басында Балқан түбегі дерлік анархияға түсті. Болгар дәстүрі осы кезеңді курджалиіство деп атайды: курджалии деп аталатын қарулы түрік топтары аймақты мазалады. Көптеген аймақтарда мыңдаған шаруалар ауылдан жергілікті қалаларға немесе (көбінесе) төбелерге, орманға қашып кетті; кейбіреулері тіпті Дунайдан Молдоваға, Валахияға немесе Оңтүстік Ресейге қашып кетті. Мемлекет де-юре ғана автономиялы болғанымен, іс жүзінде дербес жұмыс істеді. Алайда, Еуропадағы күштер тепе-теңдігін сақтауға тырысып, Балқанда үлкен ресейлік клиенттік мемлекет құрылуынан қорқып, басқа ірі державалар келісімге келуге құлықсыздық танытты. Александр Баттенберг, орыс патшасымен тығыз байланыста болған неміс, 1879 жылдан бастап қазіргі Болгарияның алғашқы князі болды. Болгария Ресейдің одақтасы болады деп барлығы ойлады. Керісінше, ол Ресейдің кеңеюіне қарсы бекініске айналды және британдықтармен ынтымақтасты. Болгарияға Сербия 1885 жылы шабуыл жасады, бірақ басқыншыларды жеңді. Осылайша ол ірі державалардың құрметін алды және Ресейге қарсы тұрды. Ресей 1886 жылы князь Александрдың тақтан басқаруын қамтамасыз етті. Стефан Стамболов (1854–1895) 1886–1894 жылдары бірінші рет регент, содан кейін жаңа билеуші Фердинанд I Болгарияның премьер-министрі болды (князь 1887–1908, патша 1908–1918). Стамболов Ресейдің Болгарияны түрік билігінен азат етуінің мақсаты – Болгарияны өзінің протекторатына айналдыру болды деп сенді. Оның саясаты Болгар тәуелсіздігін кез келген бағамен сақтауға бағытталған, либералды көпшілік және консервативті азшылық партияларымен жұмыс істеді. Оның басшылығымен Болгария Османдық провинциясынан қазіргі заманғы еуропалық мемлекетке айналды. Стамболов болгар сыртқы саясатында ешқандай ірі державаның мүддесіне тәуелсіз жаңа бағыт ашты. Оның негізгі сыртқы саяси мақсаты – 1870 жылы сұлтан берген болгар экзархатының барлық аумақтарынан тұратын болгар ұлтын біріктіру болды. Стамболов Македониядағы болгар ұлттық рухын жандандыру және Ресейдің қолдауымен грек және серб пропагандасына қарсы тұру үшін сұлтанмен тығыз байланыс орнатты. Стамболовтың тактикасының нәтижесінде сұлтан болгарларды Македониядағы басым халық ретінде таныды және күшті шіркеу мен мәдени институттарды құруға рұқсат берді. Стамболов Болгарияның экономикалық және әскери күшін дамыту үшін Батыс Еуропа елдерімен қарыз алу туралы келіссөздер жүргізді. Бұл оның барлық ұлттық аумақты қорғай алатын заманауи армия құруға деген ниетімен шақырылды. Оның Батыс Еуропаға қатысты көзқарасы дипломатиялық маневр болды. Ол Австрия империясының Македониядағы мүддесін түсінді және дипломаттарын осыған сәйкес ескертті. Оның ішкі саясаты Ресейдің қолдауымен террористік топтарды жеңу, заң үстемдігін нығайту, экономикалық және білім берудің жылдам өсуімен, прогрессивті әлеуметтік және мәдени өзгерістерге және Болгарияның тәуелсіздігін қорғай алатын заманауи армияны дамытуға әкелді. Стамболов Болгарияның ұлттық бірігу үшін саяси, әскери және экономикалық жағынан мықты болуы керектігін білді. Ол Болгарияны сол кездегі ірі державалар құрметтейтін күшті өңірлік державаға айналдырған саяси бағытты белгіледі. Алайда, Болгарияның аймақтық басшылығы ұзаққа солмады. Стамболовтың өлімінен кейін оның саясатының тәуелсіз бағыты тасталды. Болгария түрік билігінен кедей, дамылмаған ауыл шаруашылығы елі ретінде шықты, өнеркәсібі аз және пайдаланбаған табиғи ресурстары болды. Жердің көп бөлігі шағын шаруаларға тиесілі болды, шаруалар 1900 жылы 3.8 миллион халқының 80% құрады. Аграриандық идеология елде басым болды, өйткені шаруалар кез келген партиядан тәуелсіз қозғалыс ұйымдастырды. 1899 жылы Болгар Аграрлық Одағы құрылды, онда мұғалімдер сияқты ауылдық зиялылар амбициялы шаруалармен бірікті. Ол заманауи шаруашылық тәжірибелерін, сондай-ақ бастауыш білім беруді ілгерілетуге көмектесті. Үкімет бастауыш және орта мектептер желісін салуға ерекше назар аудара отырып, жаңғыртуға көмектесті. 1910 жылға қарай 4800 бастауыш мектеп, 330 лицей, 27 жоғары оқу орны және 113 кәсіптік-техникалық мектеп болды. 1878 жылдан 1933 жылға дейін Франция Болгарияда көптеген кітапханаларды, зерттеу институттары мен католик мектептерін қаржыландырды. 1888 жылы университет құрылды. 1904 жылы ол София университеті болып қайта аталды, онда тарих және филология, физика және математика, құқық факультеттері ұлттық және жергілікті органдар үшін мемлекеттік қызметкерлер даярлады. Ол неміс және орыс зиялы, философиялық және теологиялық ықпалдың орталығына айналды. Ғасырдың басындағы бірінші онжылдық тұрақты өсім-өсуді, қалалық өсімді қамтамасыз етті. Софияның халқы 1878 жылы 20 000 болса, 1912 жылы 120 000-ға жетті, негізінен ауылдан жұмысшы, саудагер және кеңсеге үміткер болу үшін келген шаруалардың есебінен. Македониялықтар 1894 жылдан бастап Османдық империядан тәуелсіздік үшін күресу үшін Болгарияны база ретінде пайдаланды. Олар 1903 жылы нашар жоспарланған көтеріліс жасады, ол қатыгездықпен басылды және Болгарияға ондаған мыңнан астам босқындардың келуіне әкелді.

Балқан соғыстары

Тәуелсіздік алған жылдары Болгария әскерилендіріліп, Берлин шартын соғыс арқылы қайта қарау ниетіне байланысты оны "Балқан Пруссиясы" деп атады. Ұлы державалардың этникалық құрамды ескермей Балқандағы территорияларды бөлуі Болгарияда ғана емес, көрші елдерде де наразылық тудырды. 1911 жылы ұлтшыл премьер-министр Иван Гешов Грекия және Сербиямен Осман империясына бірлесіп шабуыл жасау және этностық шекаралар бойынша қолданыстағы келісімдерді қайта қарау үшін одақ құрды. 1912 жылдың ақпанында Болгария мен Сербия арасында құпия шартқа қол қойылды, ал 1912 жылдың мамырында Грекиямен де ұқсас келісім жасалды. Черногория да осы одаққа қосылды. Шарттарда Македония және Фракия аймақтарын одақтастар арасында бөлу көзделген, бірақ бөлу шекаралары қауіпті түрде нақты емес қалды. Осман империясы даулы аймақтарда реформалар жүргізуден бас тартқаннан кейін, 1912 жылдың қазан айында Осман империясы Ливияда Италиямен ірі соғысқа тартылған кезде Бірінші Балқан соғысы басталды. Одақтастар Осман империясын оңай жеңіп, оның Еуропалық территориясының көп бөлігін басып алды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Балқан соғыстарынан кейін болгар халқының пікірі Ресей мен Батыс державаларына қарсы бұрылды, өйткені болгарлар олардың өзін сатып кеткенін сезінді. Василь Радославов үкіметі Болгарияны Германия империясы мен Австро-Мажарстанмен біріктірді, тіпті бұл Болгарияның дәстүрлі жауы – Осман империясымен одақтас болуды білдірсе де. Бірақ Болгарияның Осман империясына қарсы ешқандай талабы қалмаған еді, ал Сербия, Грекия және Румыния (Британия мен Францияның одақтастары) Болгарияда болгар деп санайтын жерлерді иеленген. Болгария Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы жылы Балқан соғыстарының салдарын жоюмен айналысты. Германия мен Австро-Мажарстан Сербияны әскери тұрғыдан жеңу үшін Болгарияның көмегіне мұқтаж екенін түсінді, осылайша Германиядан Түркияға жабдықтау жолдарын ашып, Ресейге қарсы Шығыс майданды нығайтты. Болгария үлкен аумақтық пайдаға, әсіресе Македонияға қол жеткізуді талап етті, бірақ Берлин талап еткенше Австро-Мажарстан оны беруге асықпады. Болгария одақтастармен де келіссөздер жүргізді, олар азырақ жеңілдіктер ұсынды. Цар Германия мен Австро-Мажарстанмен одақтасуға шешім қабылдады және 1915 жылдың қыркүйегінде олармен одақтастық шартына, сондай-ақ болгар-түрік келісіміне қол қойды. Бұл келісім Болгарияның соғыстан кейін Балқан аймағына үстемдік ететінін көздеді. Балқандағы құрлықтағы әскеріне ие болған Болгария 1915 жылдың қазан айында Сербияға соғыс жариялады. Ұлыбритания, Франция және Италия Болгарияға соғыс жариялауға жауап берді. Германия, Австро-Мажарстан және Осман империясымен одақтасып, Болгария Сербия мен Румынияға қарсы әскери жеңіске жетіп, Македонияның көп бөлігін басып алды (қазан айында Скопье алынды), грек Македониясына шабуыл жасады және 1916 жылдың қыркүйегінде Румыниядан Добруджаны тартып алды. Осылайша Сербия уақытша соғыстан шығарылды, ал Түркия құлдыраудан уақытша құтылды. 1917 жылға қарай Болгария 4,5 миллион халқының төрттен бірінен астамын – 1,2 миллиондық армияға жұмылдырып, Сербияға (Каймакчалан), Ұлыбританияға (Дойран), Францияға (Монастыр), Ресей империясына (Добрич) және Румыния Корольдігіне (Тутракан) ауыр шығын келтірді. Алайда, соғыс көп ұзамай болгар халқының көп бөлігіне ұнамай бастады, олар үлкен экономикалық қиындықтарға тап болды және мұсылман Осман империясымен одақтасып, өздерінің православиелік дінтастастарымен соғысуды қаламайтын. 1917 жылғы ақпан революциясы Болгарияда үлкен резонанс тудырып, әскерлер мен қалаларда соғысқа қарсы және монархияға қарсы көңіл-күйді күшейтті. Маусым айында Радославов үкіметі отставкаға кетті. Армияда бүліктер басталды, Стамболийский босатылды және республика жарияланды.

Соғыс аралығы

1918 жылдың қыркүйегінде патша Фердинанд монархияға қарсы революциялық тенденцияларды тоқтату үшін ұлы Борис III-нің пайдасына тақтан бас тарды. Нейиль келісімі (1919 жылдың қарашасы) бойынша Болгария Эгей теңізі жағалауын Грекияға берді, Югославияның бар екенін мойындады, Македонияның дерлік барлық аумағын Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігіне берді және Добруджаны Румынияға қайтаруға мәжбүр болды. Ел әскерін 22 000 адамнан аспайтын деңгейге дейін қысқартуы және 400 миллион доллардан астам сомада өтемақы төлеуі керек болды. Болгарлар келісім нәтижелерін «Екінші ұлттық апат» деп атайды. 1920 жылдың наурыз айында өткен сайлауда аграрлықтар көпшілік дауысқа ие болды және Александр Стамболийский Болгарияның алғашқы шаруа үкіметін құрды. Ол үлкен әлеуметтік проблемаларға тап болды, бірақ көптеген реформаларды жүзеге асырды, бірақ орта және жоғарғы таптардың, жер иелері мен армия офицерлерінің қарсылығы күшті болды. 1923 жылдың наурызында Стамболийский Югославия Корольдігімен келісімге қол қойып, жаңа шекараны мойындады және Македонияны Югославиядан қайтарып алу үшін соғысқа қолдау көрсеткен Ішкі Македониялық революциялық ұйымын (ВМРО) басып тастауға келісті. Бұл ұлтшылдық реакцияны туғызды және 1923 жылдың 9 маусымындағы төңкеріс Стамболийскийдің өлтірілуіне әкелді. Александр Цанков басқаратын оңшыл үкімет армия мен ВМРО қолдауымен билікке келді және аграрлықтар мен коммунистерге қарсы ақ террор жүргізді. 1926 жылы қысқаша «Ит соғысынан» кейін патша Цанковты отставкаға кетуге көндірді, Андрей Ляпчев басқаратын жайлы үкімет билікке келді және рақымшылық жарияланды, бірақ коммунистерге тыйым салынды. Қайта ұйымдастырылған аграрлықтарды қоса алған халықтық одақ 1931 жылғы сайлауда «Халық блогы» деген атпен жеңіске жетті. Түркияның Болгариямен агрессиясыздық туралы келісім-шарты болды. Болгария 1913 жылдан бері Румынияның бір бөлігі болған Оңтүстік Добруджаны қайтарып алу бойынша келіссөздер жүргізді, бұл 1940 жылдың 7 қыркүйегінде Осі демеушілері қолдаған Крайова келісімінде болды, бұл Болгарияның аумақтық мәселелерді соғысқа тікелей араласпай шешу үмітін күшейтті. Алайда, 1941 жылы Болгария Осі державаларына қосылуға мәжбүр болды, өйткені Румыниядан Грекияға шабуыл жасауға дайындалған неміс әскерлері Болгария шекарасына жетіп, Болгария аумағы арқылы өтуге рұқсат сұрады. Тікелей әскери қақтығысқа ұшырау қаупі болғандықтан патша Борис III фашистік блоққа қосылудан басқа жолы болмады, бұл 1941 жылдың 1 наурызында ресми түрде бекітілді. Кеңес Одағы Германиямен агрессиясыздық туралы келісімге қол қойғандықтан, халық тарапынан қарсылық аз болды. Алайда патша болгарлық яһудилерді нацистерге тапсырудан бас тартты, осылайша 50 000 адамның өмірін сақтап қалды. Болгария Сербияның шығысына, Македонияға және Грекияның солтүстігіне (өздері деп санайтын аумақтарға) оккупациялық күштерді жіберді, онда зұлымдықтар жасалды және жергілікті еврейлер өлім лагерлеріне жіберілді. Болгариядағы Вермахт күштеріне және Болгарияның патшалық билігіне қарсы күрес үшін қарсылық қозғалысы ұйымдастырылды. Ол негізінен коммунистік және Кеңес Одағын жақтады. Болгария 1941 жылдың 22 маусымында басталған Германияның Кеңес Одағына шабуылына қосылмады, сондай-ақ Кеңес Одағына соғыс жарияламады. Алайда, екі жақтың да ресми түрде соғыс жарияламауына қарамастан, болгар теңіз күштері болгар кемелеріне шабуыл жасаған Кеңес Одағының Қара теңіз флотымен бірқатар шайқастарға қатысты. Бұдан басқа, Балқандағы гарнизонда орналасқан болгар қарулы күштері түрлі қарсылық топтарымен шайқасты. Болгария үкіметі Германияның 1941 жылдың 13 желтоқсанында Ұлыбритания мен АҚШ-қа символикалық соғыс жариялауға мәжбүр болды, бұл әрекет София мен басқа да болгар қалаларын одақтас авиациясымен бомбалауға әкелді. 1944 жылдың 23 тамызында Румыния Осі державаларынан шығып, Германияға соғыс жариялады және Кеңес әскерлеріне Болгарияға жету үшін өз аумағынан өтуіне рұқсат берді. 1944 жылдың 5 қыркүйегінде Кеңес Одағы Болгарияға соғыс жариялады және басып кірді. Үш күннің ішінде Кеңес әскері Болгарияның солтүстік-шығыс бөлігін, сондай-ақ маңызды порт қалалары Варна мен Бургасты басып алды. Осы арада 5 қыркүйекте Болгария нацистік Германияға соғыс жариялады. Болгария армиясына қарсылық көрсетпеу бұйырылды. 1944 жылдың 9 қыркүйегінде төңкеріс жасалып, премьер-министр Константин Муравьевтің үкіметі құлатылды және оның орнына Кимон Георгиев басқаратын Отан майданының үкіметі құрылды. 1944 жылдың 16 қыркүйегінде Кеңес Қызыл Армиясы Софияға кірді. Кеңес әскері бір жылдан кейін Болгариядан шықты. 1944 жылдан кейін ол Югославияның коммунистік басшысы Йосип Броз Титоға жақын болды және Югославия мен Болгария, тығыз байланысты оңтүстік славян халықтары ретінде федерация құруы керек деп сенді. Бұл идея Сталинге ұнамады. Димитровтың 1949 жылдың шілдесінде Мәскеудегі күрт қайтысы кездейсоқ болмағанына қатысты ұзақ уақыттан бері күдік туды, бірақ бұл ешқашан дәлелденбеді. Бұл Сталиннің Титоны Коминтерннен қууымен және Болгарияда «Титошылдыққа» қарсы күреспен бірге болды. Бұл Болгарияның премьер-министрінің орынбасары Трайчо Костовтың сотталып, өлім жазасына кесілуімен аяқталды (1949 жылдың 16 желтоқсанында қайтыс болды). Қарлы премьер-министр Васил Коларов (1877 жылы туған) 1950 жылдың қаңтарында қайтыс болды және билік Сталиншіл Вүлко Червенковқа (1900–1980) өтті. Болгарияның Сталиншіл кезеңі бес жылдан аз ұзады. Оның басшылығымен ауыл шаруашылығы коллективтендірілді және ірі индустриализация науқаны басталды. Болгария басқа КОМЕКОН мемлекеттеріне ұқсас орталық жоспарланған экономиканы қабылдады. 1940 жылдардың ортасында коллективтендіру басталған кезде Болгария негізінен аграрлық мемлекет болды, халықтың шамамен 80% ауылдық жерлерде тұрды. 1950 жылы АҚШ-пен дипломатиялық қатынастар үзілді. Бірақ Червенковтің Коммунистік партиядағы қолдаушылар базасы оның Сталин қайтыс болғаннан кейін ұзаққа созуына жеткіліксіз болды. Сталин 1953 жылдың наурызында қайтыс болды және 1954 жылдың наурызында Червенков Мәскеудегі жаңа басшылықтың мақұлдауымен Партия хатшысы лауазымынан алынып, Тодор Живковпен ауыстырылды. Червенков 1955 жылдың сәуір айына дейін премьер-министр болып қалды, содан кейін ол отставкаға жіберілді және Анто́н Юговпен ауыстырылды. Болгария 1950 жылдардан бастап қарқынды индустриалық дамуды бастан өткерді. Келесі онжылдықта ел экономикасы түбегейлі өзгергендей болды. Көптеген қиындықтар сақталғанымен, нашар тұрғын үйлер мен жеткіліксіз қалалық инфрақұрылымдар сияқты, жаңғыру шындыққа айналды. Ел содан кейін жоғары технологияға бет бұрды, бұл 1985 және 1990 жылдар арасында ЖІӨ-нің 14% құрады. Оның зауыттары процессорлар, қатты дискілер, дискеттік дискілер және өнеркәсіптік роботтар шығарады. 1960 жылдары Живков реформаларды бастады және тәжірибелік деңгейде нарыққа бағдарланған саясаттарды қабылдады. 1950 жылдардың ортасына қарай тұрмыс деңгейі айтарлықтай көтерілді және 1957 жылы колхоз жұмыскерлері Шығыс Еуропадағы алғашқы ауыл шаруашылығы зейнетақысы мен әлеуметтік қамтамасыздандыру жүйесінен пайда көрді. Тодор Живковтың қызы Людмила Живкова Болгарияның ұлттық мұрасын, мәдениетін және өнерін бүкіл әлемде насиаттады. 1980 жылдардың соңындағы этникалық түрктерге қарсы ассимиляция науқаны 300 000 болгар түркісінің Түркияға эмиграциясына әкелді, бұл жұмыс күшінің жоғалуына байланысты ауыл шаруашылығы өндірісінің айтарлықтай төмендеуіне әкелді.

Болгария Республикасы (1989 жылдан бастап)

1980 жылдардың соңында Михаил Горбачевтің Кеңес Одағындағы реформа бағдарламасы Болгарияда сезілген кезде, коммунистер, олардың басшысы сияқты, өзгерістерге ұзақ уақыт қарсы тұруға жеткіліксіз әлсіз болды. 1989 жылдың қараша айында Софияда экологиялық мәселелерге байланысты демонстрациялар өтті, олар тез арада саяси реформалар үшін жалпы науқанға айналды. Коммунистер Живковты қызметтен алып тастап, оның орнына Петар Младеновты тағайындады, бірақ бұл оларға қысқа ғана тыныс алды. 1990 жылдың ақпанында Коммунистік партия билікке монополиядан өз еркімен бас тартты, ал 1990 жылдың маусымында 1931 жылдан бері өткен алғашқы еркін сайлау өтті. Нәтижесінде коммунистік партия билікке қайта оралды, бірақ енді оның радикалды қанаты алынып тасталды және партия атауы Болгария Социалистік партиясы болып өзгертілді. 1991 жылдың шілдесінде жаңа Конституция қабылданды, онда үкімет жүйесі тікелей сайланатын Президент және заң шығару органына есеп беретін Премьер-министрмен парламенттік республика ретінде бекітілді. Шығыс Еуропадағы басқа посткоммунистік режимдер сияқты, Болгария үшін капитализмге өту күткеннен де қиын болды. Коммунизмге қарсы Демократиялық күштер одағы (ДКК) билікке келді, ал 1992-1994 жылдар аралығында Беров үкіметі мемлекеттік кәсіпорындардың акцияларын барлық азаматтарға бөліп беру арқылы жер мен өнеркәсіпті жекешелендіруді жүзеге асырды, бірақ бұл бәсекеге қабілетсіз өнеркәсіптердің құлдырауымен және Болгарияның өнеркәсіп және инфрақұрылымының артта қалуымен қатар, жаппай жұмыссыздыққа әкелді. Социалистер өзін еркін нарықтың шектен шығуына қарсы кедейлердің қорғаушысы ретінде көрсетті. Экономикалық реформаға қарсы реакция 1995 жылы БСП-дан Жан Виденовтің билікке келуіне мүмкіндік берді. 1996 жылы БСП үкіметі де қиындықтарға тап болды және сол жылғы президенттік сайлауда ДКК-ның Петр Стоянов жеңіске жетті. 1997 жылы БСП үкіметі құлап, ДКК билікке келді. Алайда жұмыссыздық деңгейі жоғары болып қалды және сайлаушылар екі партияға да наразылық білдірді. 2001 жылдың 17 маусымында патша Борис III-нің ұлы, өзі де бұрынғы мемлекет басшысы (1943-1946 жылдар аралығында Болгария патшасы болған) Симеон II сайлауда тар жеңіске жетті. Патшаның партиясы – Ұлттық қозғалыс «Симеон II» («ҰҚСІІ») Парламенттегі 240 орынның 120-сын жеңіп алды. Симеонның премьер-министр ретінде төрт жылдық билігі кезіндегі танымалдылығы тез төмендеді және БСП 2005 жылғы сайлауда жеңіске жетті, бірақ жеке үкімет құра алмады және коалиция іздеуге мәжбүр болды. 2009 жылдың шілдесінде өткен парламенттік сайлауда Бойко Борисовтың оңшыл орталықтық партиясы «Болгарияның Еуропалық дамуы үшін азаматтар» партиясы дауыстардың 40%-ға жуығын жеңіп алды. 1989 жылдан бері Болгария көппартиялық сайлаулар өткізіп, экономикасын жекешелендірді, бірақ экономикалық қиындықтар мен сыбайлас жемқорлық 800 000-нан астам болгардың, соның ішінде көптеген білікті мамандардың «мидың ағып кетуі» арқылы эмиграцияға көшуіне әкелді. 1997 жылы енгізілген реформалар пакеті оң экономикалық өсімді қалпына келтірді, бірақ әлеуметтік теңсіздіктің өсуіне әкелді. 1989 жылдан кейінгі саяси және экономикалық жүйе өмір сүру деңгейін жақсартуға және экономикалық өсімді қамтамасыз етуге іс жүзінде сәтті болмады. 2009 жылы Pew Global Attitudes Project жүргізген сауалнама бойынша, болгарлардың 76%-ы демократия жүйесіне қанағаттанбайтынын, 63%-ы еркін нарықтың адамдардың жағдайын жақсартпағанын және болгарлардың тек 11%-ы ғана 1989 жылғы өзгерістерден қарапайым адамдар пайда тапқанын айтты. Сонымен қатар, өмір сүру сапасы мен экономикалық көрсеткіштер 2000 жылдардың басына дейін социализм кезеңінен төмен болды. Болгария 2004 жылдың 29 наурызында НАТО-ға, ал 2007 жылдың 1 қаңтарында Еуропалық Одаққа мүше болды. 2010 жылы ол Глобализация индексі бойынша 181 елдің ішінде 32-ші орынды иеленді (Грекия мен Литва арасында). Сөз бостандығы мен баспасөз еркіндігі үкімет тарапынан құрметтеледі (2015 жылғы жағдай бойынша), бірақ көптеген БАҚ саяси мақсаттары бар ірі жарнама берушілер мен иелеріне қарыздар. Сондай-ақ, Болгариядағы адам құқықтары туралы көріңіз. Еліміздің ЕО-ға қосылғанына жеті жыл өткен соң жүргізілген сауалнамалар болгарлардың тек 15%-ы ғана мүшеліктен жеке пайда тапқанын көрсетті.

1939 жылға дейінгі

Блэк, Сирил Е. Болгарияда конституциялық үкіметтің құрылуы (Принстон университетінің баспасы, 1943)
Констант, Стивен. Фокси Фердинанд, 1861–1948: Болгарияның патшасы (1979)
Форбс, Невилл. Балқан: Болгария, Сербия, Грекия, Румыния, Түркия тарихы, 1915 жыл.
Холл, Ричард С. Болгарияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жолы. Колумбия университетінің баспасы, 1996.
Холл, Ричард С. Балқандағы соғыс: Осман империясының құлдырауынан Югославияның ыдырауына дейінгі энциклопедиялық тарих (2014) үзінді
Джелавич, Чарльз және Барбара Джелавич. Балқан ұлттық мемлекеттерінің құрылуы, 1804–1920 (1977)
Перри, Дункан М. Стефан Стамболов және қазіргі Болгарияның пайда болуы, 1870–1895 (1993) онлайн-басылым
Пундефф, Марин. "Болгария", Джозеф Хелд редакторы астында. "The Columbia History of Eastern Europe in the 20th Century" (Колумбия университетінің баспасы, 1992) 65–118 беттер
Рунсиман, Стивен. Бірінші болгар империясының тарихы (1930) онлайн басылымы
Ставрианос, Л. С. Балқан 1453 жылдан бері (1958), маңызды ғылыми тарих; онлайн тегін қолжетімді.

Қазіргі заманғы

Джон Д. Белл, ред. Болгария тағайынында: Коммунизмнен кейінгі саясат, экономика, қоғам және мәдениет (1998) онлайн нұсқасы.

Тарихнама

Баева, Искра. "Болгар тарихына шетелдік қызығушылықты қайта жандандыруға жасалған тытыру". Болгар тарихи шолуы/Revue Bulgare d'Histoire 1 2 (2007): 266–268. Бірман, Михаил. "Болгар еврейлері және Холокост: тарих және тарихнама", Shvut 2001, 10-том, 160–181-беттер. Даскалова, Крассимира. "Дисциплина саясаты: ХХ ғасырдағы Болгариядағы әйел тарихшылар". Rivista internazionale di storia della storiografia 46 (2004): 171–187. Даскалов, Румен. "Болгарияның әлеуметтік тарихы: тақырыптар мен тәсілдер", Шығыс Орталық Еуропа, (2007) 34#1 2, 83–103-беттер, аннотация. Даскалов, Румен. Балқандағы ұлттың қалыптасуы: Болгарияның қайта жандануының тарихнамасы, (2004) 286 бет. Давыдова, Евгения. "Шеткердегі орталық: Османдық кезеңдегі саудагерлер туралы қазіргі болгар тарихнамасында (1890-1990 жж.)". Еуропалық экономикалық тарих журналы (2002) 31#3, 663–86-беттер. Грозданова, Елена. "Болгар Османдық тағылымдары екі ғасырдың тоғысында: Үздіксіздік және жаңару", Etudes Balkaniques (2005) 41#3, 93–146-беттер; 1400-1922 жылдарды қамтиды. Хасисалихоглу, Мехмет. "Соңғы түрік тарихнамасындағы Болгария мен Македонияның XIX-XX ғасырлардағы Османдық басқаруы: үлесі, кемшіліктері және перспективалары". Балқан тағылымдарының түрік шолуы (2006), 11-шы нөмір, 85–123-беттер; 1800-1920 жылдарды қамтиды. Мейнингер, Томас А. "Қиын кезең: Болгар тарихнамасы, 1989–94", Қазіргі Еуропа тарихы, (1996) 5#1, 103–118-беттер. Мозли, Филип Э. "Соғыстан кейінгі қазіргі Болгарияның тарихнамасы", Заманауи тарих журналы, (1937) 9#3, 348–366-беттер; 1920 және 1930 жылдардағы JSTOR жұмысы. Робартс, Эндрю. "Дұнай вилайеті және болгар-түрік келісімшартының 1867 жылғы болгар тарихнамасындағы ұсынысы", Халықаралық түрік тағылымдары журналы (2008) 14#1 2, 61–74-беттер. Тодорова, Мария. "Шығыс Еуропа елдерінің тарихнамасы: Болгария", American Historical Review, (1992) 97#4, 1105–1117-беттер, JSTOR.

Басқа

Болгария тарихындағы 12 аңыз, Божидар Димитров; "КОМ қоры" баспасы, София, 2005. Болгариядағы 7 ежелгі өркениет (Алтын тас дәуірі өркениеті, фракийлер мен македониялықтар өркениеттері, грек өркениеті, рим [Империясы] өркениеті, византиялық [Империясы] өркениеті, болгар өркениеті, ислам өркениеті), Божидар Димитров; "КОМ" қоры, София, 2005 (108 бет).