Кіріспе

1014 жылы Византия-Болгар соғыстарының шайқасы

Клейдион шайқасы (; немесе Клидиум, Ключ ауылының ортағасырлық атауынан, "(кілт)" деген мағынада; сондай-ақ Беласица шайқасы деп те аталады) 1014 жылдың 29 шілдесінде Византия империясы мен Болгар империясы арасында өтті. Бұл Византия императоры Василий II мен Болгар императоры Самуилдің арасындағы 10 ғасырдың соңы мен 11 ғасырдың басындағы жарты ғасырға созылған күрестің шешімді нүктесі болды. Нәтижесінде Византияның үлкен жеңісі тіркелді. Шайқас Беласица және Ограждэн таулары арасындағы аңғарда, қазіргі Болгарияның Ключ ауылының жанында болды. Шешуші кездесу 29 шілдеде болгарлардың қатарларына тымысынан кірген Византия генералы Никефор Ксифий басқарған күштердің артынан шабуыл жасауымен өтті. Соңынан болған шайқаста болгарлар ауыр жеңіліске ұшырады. Мыңдаған болгар сарбаздары тұтқынға алынып, Василий II-нің бұйрығымен соқырланды, ол кейіннен "Болгар қырғыншысы" деп аталды. Самуил шайқастан аман қалды, бірақ екі айдан кейін жүрек талмасынан қайтыс болды, көзі жоқ әскерлерін көргеннен кейін осы оқиғаның себебі болды деседі. Бұл шайқас Бірінші Болгар империясын құлатпаса да, Клейдион шайқасы Византияның шабуылына қарсы тұру мүмкіндігін азайтты және Византиямен болған соғыстың шешуші шайқасы деп есептеледі.

Өмірбаян

Бұл қақтығыстың бастауы 7 ғасырға дейін барып жетеді, осы кезде хан Аспарух бастаған болгарлар Шығыс Рим империясының провинцияларының бірінде, Дунай бойында мемлекет құрды. Осының нәтижесінде болгар мемлекеті өзінің тәуелсіздігін сақтау үшін Византиямен бірнеше соғыс жүргізді. 968 жылы Болгарияға солтүстіктен Киев князі Святослав шапқыны жасады. Сол кезде Симеон билігінде Византияның өмір сүруіне қауіп төндірген Болгария империясы күшінен көп нәрсені жоғалтқан еді. Соғыс барысында Киевтің шапқындары византиялықтар тарапынан бірнеше рет жеңіліске ұшырады, олар болгарлармен де соғыс жүргізіп жатқан болатын, бұл соғыс болгар астанасы Преславтың 971 жылы түсуінен бері үзіліссіз жалғасып келеді. Бұл соғыс болгар императоры Борис II-нің Константинопольде императорлық титулынан бас тартуына әкелді, ал Шығыс Болгария византиялық билікке көшті. Византиялықтар бұл әрекет тәуелсіз Болгарияның соңы деген ойда болды, бірақ Батыс Болгарияның жерлері автономиясын сақтап, Давид, Мұса, Аарон және Самуил басқаратын Комитопули ағайындарының басшылығымен византиялықтарға қарсы күреске көтерілді. Византия императоры Василий II 976 жылы таққа отырғаннан кейін, тәуелсіз Болгарияны жоюды өзінің бірінші мақсаты етіп қойды. Оған Батыс Болгариядан Самуил қарсы тұрды. Василий II-нің алғашқы жорығы сәтсіз аяқталды, 986 жылы болгарлар Траян қақпасында византиялық армияны талқандап, императордың өмірін сақтап қалды. Келесі он бес жыл бойы Василий өзінің билігіне қарсы көтерілістермен және Шығыстағы Фатимидтердің қаупімен айналысқанда, Самуил бұрын басып алынған болгар жерлерінің көп бөлігін қайтарып алып, соғысты жау территориясына бірнеше рет өткізді. Алайда, оның Оңтүстік Грекияға жасаған шабуылы, тіпті Коринфке дейін жеткені де, 996 жылы Сперхеос шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады. Соғыстың келесі кезеңі 1000 жылы басталды, Василий өзінің жағдайын бекітіп, Болгарияға қарсы бірқатар шабуылдар жасады. Ол Моэзияны басып алды, ал 1003 жылы оның әскерлері Видинді алды. Келесі жылы Василий Скопие шайқасында Самуилге ауыр күйретіс сыйлады. 1005 жылға қарай Василий Фессалияны және Оңтүстік Македонияның бір бөлігін қайта бақылауға алды. Осы және келесі бірнеше жылдарда белгілі бір үлгі пайда болды: византиялықтар Болгарияда шабуылдап, бекіністерді қоршап алып, елді тонады, ал сандық артықшылығы жоқ болгарлар тікелей қарсылық көрсетуге мүмкіндік таппай, Македония мен Грецияға диверсиялық шабуылдар жасады. Кейбір табыстарға қарамастан, олар тұрақты нәтижелерге қол жеткізе алмады және Василийді Болгариядағы жорықтарын тоқтатуға мәжбүр етпеді. 1009 жылы Крит шайқасында жасалған қарсы шабуыл сәтсіз аяқталды, және византиялықтар шешуші жеңіске жете алмаса да, олардың жүйелі соғысы болгарларды бекіністерінен айырып, күштерін біртіндеп әлсіретті. Византия тарихшысы Жан Скилиц былай деп жазды: "Император Василий II жыл сайын Болгарияға басып кіріп, жолындағы барлық нәрсені қиратып, жойды. Самуил оны ашық далада тоқтата алмады немесе императормен шешуші шайқасқа түсе алмады, көптеген жеңілістерге ұшырап, күшін жоғалта бастады". Соғыстың шегі 1014 жылы болды, осы кезде Самуил әскерінің басында византиялық армия Болгарияның ішкі аймағына кірмес бұрын тоқтатуға бел буды.

Кіріспе

Самуил Византия әскері елге бірнеше тау өткелдері арқылы кіретінін білгендіктен, олардың жолын кесу үшін шаралар қолданды. Болгарлар шекара бойына орлар қазып, көптеген аңғарлар мен өткелдерді қабырғалар мен мұнаралармен нығайтты, әсіресе Басилий Болгарияның ортасына жету үшін Струма өзеніндегі Клейдион өткелінен өтуге тиіс болды. Самуил Струмица бекінісінен оңтүстік және шығысқа қарай Беласица тауының солтүстік беткейлерін күшті нығайтты. Струмица өзенінің кең аңғары шабуылға ыңғайлы орын болды және византиялық әскерлер бұл мақсатта оны бұрынғы жылдары пайдаланған. Болгарлар өткелді күзету үшін күшті қарауыл қойды. Сонымен қатар, болгар билеушісі Струмицаны қорғаныс бекінісі ретінде таңдады – ол Салоникиден шығысқа қарай Фракияға және батысқа қарай Охридке баратын жол бойында орналасқан. Оңтүстіктегі таулы жер бекіністер мен қабырғалармен толы болды, оларды мықты болгар жасақтары күзетті. Самуилдің Василий II және оның басты әскерін Клейдионда қарсы алу шешімі елді қиратып келген үнемі жеңілістер мен шабуылдарға ғана емес, сонымен қатар Василийдің жорықтарынан әлсіреген ақсүйектер арасындағы оның билігіне қатысты алаңдаушылыққа да байланысты болды. Мысалы, 1005 жылы маңызды Адриатика порты Диррахиумның губернаторы қаланың өзін Василий II-ге тапсырды. Осы қауіпке қарсы тұру үшін Самуил византиялықтарға қарсы үлкен әскер жинады, кейбір деректер бойынша, онда 45 000 сарбаз болды. Василий II де жақсы дайындалды, өзінің ірі әскерін жинап, ең тәжірибелі қолбасшыларын, соның ішінде Филиппополь (қазіргі Пловдив) губернаторы Никифор Ксифийді алып келді, ол 1001 жылы Самуилден ескі болгар астаналары Плиска мен Преславты бағындырған еді.

Шайқас

Византия әскері Константинопольден Комотини, Драма және Серрес арқылы өтіп, Струма өзеніндегі Рупель асуына жетті. Сол жерден әскер Струмица аңғарына кірді және Ключ ауылының жанына келді, онда өзен иіліп, Беласица мен Озгражденге жақындады. Сол жерде болгар әскерлері қорғаған қалың ағаш қоршауға соқтығысып, әскер тоқтатылды. Византиялықтар дереу қоршауға шабуыл жасады, бірақ ауыр шығынға ұшырады. Жауап ретінде Самуил өзінің ең қабілетті ақсүйектерінің бірі – Несторица басқаратын үлкен әскерді оңтүстікке қарай жіберіп, Василийдің назарын Ключтағы қоршаудан аударды. Несторицаның болгарлары Салоникаға жетті, бірақ қаланың стратегі (генерал-губернаторы) Теофилак Ботанейат және оның ұлы Михаил басқарған византиялық әскерлер қала қабырғаларының сыртында қанды шайқаста оларды жеңді. Теофилакт көптеген әскерлерді және көптеген әскери жабдықтарды тұтқынға алып, солтүстікке қарай Ключта Василийге қосылды. Василийдің асуды қорғағандарды басып алуға жасаған алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды және оның әскері 15 000–20 000 болгар қорғаған аңғардан өте алмады. Қиындықтарға қарамастан, Византия императоры шабуылдан бас тартпады. Ол өзінің генералы Никифор Ксифиасқа әскерін биік Беласица тауының айналасымен маневр жасап, болгарларды арт жағынан қауіптендіруді бұйырды, ал ол өзі қабырғаға шабуылдарын жалғастырды. Ксифиас әскерін тік жолмен болгарлардың арт жағына алып келді. Дүрлік-шарқынның арасында мыңдаған болгар әскері қаза тауып, қалғандары батысқа қарай қашуға тырысты. Самуил мен оның ұлы Габриэль Радомир өз әскерлеріне көмектесу үшін Струмица бекінісіндегі штабтан шығысқа қарай дереу бет алды, бірақ Мокриево ауылының (қазіргі Солтүстік Македония) жанындағы шайқаста қарсыласқа түсіп, шапшаң жылдамдықпен алға жылжыған жаудың қолына түсті. Мокриевода көптеген болгар әскері қаза тауып, тағы да көбі тұтқынға алынды. Император Самуил өзі қиындықпен құтылып, ұлының батырлығы арқасында ғана аман қалды. Ол әкесін өзінің жылқысына мінгізіп, оны Прилепке қауіпсіз жерге жеткізді. Прилептен Самуил Преспаға қайтты, ал Габриэль Радомир күресті жалғастыру үшін Струмицаға бет алды.

Қосымша өзгерістер

Жеңісінен кейін Василий II Струмицаға қарай жылжыды, ол бүкіл Вардар аңғарының бақылауында болуының кілті еді. Қалаға жол тартқанда византиялықтар Мацукион бекінісін жаулап алды. Византия императоры Ботаниат басқаруындағы әскерді Струмицаны қоршауға және оңтүстікке қарайғы барлық бекіністерді бұзуға, сондай-ақ Салоникаға жол ашуға жіберді. Базилий қалған әскерімен қаланы қоршауға кірісті. Болгариялықтар Ботаниаттың бекіністерді бұзуына рұқсат берді, бірақ ол және оның әскері міндетін аяқтағаннан кейін тар шатқалда болгар шабуылшыларының шабуылына ұшырады. Соңынан болған шайқаста Ботаниат толық жеңіліске ұшырады, ал болгар қолбасшысы Габриэль Радомир Ботаниатты өзінің найзасымен өлтірді. Осының салдарынан Василий II Струмицаны қоршаудан бас тартып, шегінуге мәжбүр болды. Қайтып келе жатқанда, кубикуляр Сергийдің сөз өнері Мельник қорғаушыларын қарсылық көрсетпей берілуге көндірді, бұл болгарлар үшін тағы бір ауыр соққы болды, себебі қала Софияға апаратын басты жолды оңтүстіктен күзетіп тұрды.

Тұтқындар

Скилицестің мәліметінше, Василий болгар әскерін толық жеңіп, 15 000 тұтқынға алды (Кекуменнің мәліметінше 14 000). Дегенмен, Василь Златарски сияқты қазіргі заманғы тарихшылар бұл сандардың артық айтылғанын мәлімдейді. 14 ғасырдағы "Манас жылнамасының" болгар тіліндегі аудармасында тұтқындардың саны 8 000 деп көрсетілген. Василий тұтқындарды 100 адамнан топтап, әр топтағы 99 адамды соқыр етіп, бір адамды бір көзімен қалдырды, осылайша ол қалғандарын үйге жетелесін деген ниетпен. Бұл Василийдің сүйікті генералы және кеңесшісі Ботаниаттың өліміне жауап ретінде жасалды, сондай-ақ болгарлардың рухын құлату мақсатында болды. Тағы бір себеп болуы мүмкін, византиялықтар болгарларды өз билігіне қарсы көтерілгендер деп қарады, ал соқыр ету – көтерілісшілерге берілетін әдеттегі жаза еді. Осы ісі үшін Василий "Болгар өлтіруші" (Βουλγαροκτόνος) деген лақап атқа ие болды. Самуил 1014 жылдың 6 қазанында жүрек талмасынан қайтыс болды, көзімен көрген сарбаздарының соқыр етілуі оның өліміне себеп болған деседі.

Салдары

Ботанейаттың өлімі және одан кейінгі төрт жылдық соғыс Византияның жеңісі толық болмағанын көрсетеді. Кейбір қазіргі заманғы тарихшылары болгарлардың Скилиц пен Кекумен сипаттағандай толық жеңілгеніне күмәнданады. Басқа тарихшылар император Самуилдің екі айдан кейін қайтысы Болгария үшін одан да маңызды жағдай болғанын айтады. Оның ұлдары Габриэль Радомир мен Иван Владислав Василий II-нің шабуылдарына тиімді қарсы тұра алмады, ал Болгария 1018 жылы толығымен жеңілді. Сол жылы император Иван Владислав Диррахиум шайқасында қаза тапты, және Болгария 1185 жылы Асен ағайындылары бастаған сәтті көтеріліске дейін Византия империясының провинциясы болды. Тарихнамадағы басқа да тұжырымдар осы шайқастың маңыздылығын атап көрсетеді. Беласица шайқасының нәтижесінде болгар әскері ауыр шығынға ұшырады, оны толықтыру мүмкін болмады. Орталық үкіметтің империяның шеткі және ішкі провинцияларын бақылау мүмкіндігі азайды, ал жергілікті және провинциялық билеушілердің әрекеттері Византиямен соғыстың барысына шешуші ықпал етті. Олардың көпшілігі Василий II-ге өз еріктерімен бағынды. Бұл шайқас сербтер мен хорваттарға да әсер етті, олар 1018 жылдан кейін Византия императорының басымдығын мойындауға мәжбүр болды. Византия империясының шекарасы 7 ғасырдан бері алғаш рет Дунайға дейін қайта орнатылды, бұл Византияға Балқан түбегінің барлығын – Дунайдан Пелопоннеске дейін және Адриатика теңізінен Қара теңізге дейін бақылауға мүмкіндік берді.