Кіріспе
Бірінші Болгария империясының патшасы 927-969 жылдар аралығында Петр I (; ) (өлгені 30 қаңтар 970 жыл) – Болгарияның императоры (царь) 927 жылдың 27 мамырынан 969 жылға дейін. Богомил ағымына және бауырларының, сондай-ақ Часлав Клонимировичтің көтерілісіне қарсы тұрған Петр, өмірінің соңына қарай үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Ол Болгарияның одақтастары – печенегтерді Киевке шабуыл жасауға ынталандырып, басып кірген рустардың шегінуін қамтамасыз етті. Дәстүрлі түрде, ол жерін және беделін жоғалтқан әлсіз билеуші ретінде танылған, бірақ соңғы зерттеулер бұл көзқарасқа күмән келтіріп, империяның гүлденуі мен ішкі тыныштығын атап көрсетеді. Орта ғасырларда жақсы билеуші саналған Петрдің есімін, кейінгі басшылар Византия үстемдігі кезінде Болгарияның тәуелсіздігін қайта орнатуға тырысқанда, заңдылықты және үзіліссіздікті көрсету үшін пайдаланды.
Peter I (; ) (died 30 January 970) was emperor (tsar) of Bulgaria from 27 May 927 to 969. Facing the Bogomil heresy and rebellions by his brothers and also by Časlav Klonimirović early on in his reign, Peter secured more success later in life; he ensured the retreat of the invading Rus by inciting Bulgaria's allies, the Pechenegs, to attack Kiev itself. Traditionally seen as a weak ruler who lost land and prestige, recent scholarship challenges this view, emphasizing the empire's affluence and internal peace. Considered a good ruler during the Middle Ages, his name was adopted by later leaders trying to restore Bulgarian independence under Byzantine rule to emphasize legitimacy and continuity.
Ерте билік
Петр I Болгарияның Симеон I-нің екінші некесінен Георгий Сурсувулдың әпкесінен туған ұлы болды. Петр X ғасырдың басында дүниеге келді, бірақ оның анасының інісі билік басындағы алғашқы кезеңде үлкен ықпалға ие болған көрінеді. 913 жылы Петр өзінің үлкен ағасы Михаилмен бірге Константинопольдегі император сарайына барған болуы мүмкін. Симеон Михаилды монах болуға мәжбүр етіп, Петрді өзінің ізбасары етіп тағайындаған еді. Өзін әкесінің үйде де, шетел үкіметтерінің алдында да лайықты мұрагері ретінде көрсету үшін Петр 927 жылы Византия Тракиясына әскери жорықпен билігін бастады, бұл 913-927 жылдар аралығындағы Византия-Болгария соғысының соңғы науқаны болды. Дегенмен, ол шапшаң табыстарынан кейін Византия үкіметі жауап беруге үлкермес бұрын құпия түрде бейбіт келісімге келісті. Византия императоры Романос I Лакапенос бейбітшілік ұсынысын қуана қабылдап, өзінің немересі Мария мен болгар монархының дипломатиялық некесін ұйымдастырды. 927 жылдың қазан айында Петр Константинопольге жақын келді, Романоспен кездесіп, бейбіт келісімге қол қойды, ал 8 қарашада Мария Зөдохос Пеге шіркеуінде үйленді. Болгария мен Византия қарым-қатынастарындағы жаңа дәуірді білдіру үшін ханшайымның есімі Эйрене ("бейбітшілік") деп өзгертілді. Преслав қазынасы ханшайымның құдайының бір бөлігін құрады деп саналады. 927 жылғы келісім – Симеонның әскери жетістіктері мен дипломатиялық бастамаларының жемісі, оны оның ұлының үкіметі табысты жалғастырды. 897 және 904 жылдардағы келісімдерде белгіленген шекаралар қайта орнатылып, бейбітшілік орнатылды. Византиялықтар болгар монархының император (базилей, патша) атағын және болгар патриархатының автокефалия мәртебесін мойындады, ал Византия империясы Болгарияға жыл сайынғы салық төлеуді қайта жаңартылды.
Көтерілістер мен шабуылдар
Петірдің билігінің алғашқы табыстарынан кейін бірнеше ұсақ кері кетулер болды. 930 жылы Петір өзінің інісі Иван бастаған көтеріліске тап болды, ол жеңіліп, Византияға жер аударылды. Содан көп ұзамай Петірдің ағасы Михаил монастырьдан қашып, одан да күшті бүлік шығарды, ол оның ерте қайтысымен аяқталды. Ең кіші інісі, Бенжамин (Боян деп те аталған), итальяндық Кремона епископы Лиутпрандпен бұрқыншақ және колдовник деп айыпталды, бірақ ол Петірдің билігіне ешқандай қауіп төндірмеген сияқты. Бұл қиындықтарды пайдаланып, Сербия князі Часлав Клонимирович 933 жылы Болгария астанасы Преславтан қашып, Византияның иықтан қолдауымен сербтердің болгар билігіне қарсы көтерілісін ұйымдастырды. Көтеріліс сәтті аяқталып, Сербия тәуелсіздігін қайта алды. Петір 896 жылы оның әкесі жеңіске ұшыратып, Паннонияға қуған мадьярлардың шабуылдарына да тап болуы мүмкін. Мүмкін, алғашқы жеңілістен кейін Петір жаумен келісімге келді және енді мадьяр топтарын Сербияға қарсы одақтас ретінде пайдаланды. Әртүрлі мадьяр рулары мен басшылары Дунайдың солтүстігіндегі болгар жеріне қоныстанған көрінеді, онда олар Арпад әулетінен тәуелсіз болгар федерацияларына айналған болуы мүмкін. Бұл жағдай Петірдің өлімінен кейін жарты ғасырдан астам уақыт өткен соң, мадьярлардың аймақты жоғалтуына жағдай жасады. Петір бұл топтарға Болгария арқылы өтіп, Византияның Фракия және Македониядағы жерлерін тонауға рұқсат берген болуы мүмкін, бұл Византияның серб көтерілісіне қолдауына жауап ретінде жасалған.
Ішкі ереже
Петр I ұзақ және салыстырмалы түрде бейбіт билік құрды, бірақ оның билігі туралы шетелдік немесе жергілікті дереккөздерде аз мәлімет сақталған. Оның билікке келгеннен кейін көп ұзамай кездескен қиындықтарға және өмірінің соңындағы қиын жағдайға қарамастан, Петрдің Болгариясы гүлденген және жақсы ұйымдастырылған секілді көрінеді, шетелдік саяхатшылар атап өткен әкімшілік құрылымы мен көптеген императорлық мөрлердің табылуы оны растайды. Петр, әсіресе, шіркеуге жомарт болды және өзінің билігінің барлық кезеңінде оны жан-жақты қолдады. Императордың жомарттығы соншалықты зор болды, тіпті православие дін қызметкерлері, мысалы, Космас Пресвитер оны бұрықтыратын фактор деп санады. Басқалары әлемдік құштарлықтан бас тартып, аскетикалық өмір салтын таңдады, ең белгілісі – Рилалық Иван, бірақ олардың қанағатсыздыққа толы өмірі де монархтың назарына ілікті. Зәулімдік пен әлеуметтік шиеленістер Богомил ағымының таралуына себеп болуы мүмкін, оған қарсы күресу үшін Петр белсенді шаралар қолданды, танымал шөлгеушілердің кеңесін алды және тіпті Константинополь патриархы Теофилактты, өзінің туысынан кеңес сұрады.
Византия мен Русьпен қақтығыс
960 жылдардың ортасында Петрдің әйелі қайтыс болғаннан кейін Византия империясымен қарым-қатынас нашарлады. Арабтарға қарсы жеңіске жеткен император Никефор II Фокас 966 жылы болгарлардың мадьярлармен одақтастығына наразылық білдіріп, Болгарияға жыл сайынғы салық төлеуден бас тартты және болгар шекарасында күш көрсетуді бастады. Болгарияға тікелей шабуыл жасаудан бас тартып, Никефор II Рус князі Святослав Игоревичке елші жіберіп, Болгарияға солтүстіктен Русь шабуылын ұйымдастыруды тапсырды. Святослав 60 000 сарбаздан тұратын зор әскерімен жорыққа шықты, Дунайда болгарларды жеңіп, Силистра маңындағы шайқаста талқандады, 968 жылы болгарлардың 80-ге жуық бекінісін басып алды. Одақтасының жетістігіне таңғалып, оның нақты ниеттеріне күмән келген император Никефор II Болгариямен бейбітшілік орнатуға асықты және өзінің тәрбиесінде болған, кәмелетке толмаған императорлар Василий II мен Константин VIII-ге екі болгар ханшайымын әйел ретінде беруге келісім жасады. Петрдің екі ұлы келіссөзшілер және құрметті кепіл ретінде Константинопольге жіберілді. Осы уақыт аралығында Петр Болгарияның дәстүрлі одақтастары – печенегтерді Киевке шабуыл жасауға итермелеу арқылы Русь әскерін қайтарып алуға қол жеткізді. Бұл уақытша жетістікке және Византиямен келісімге қарамастан, Болгария 969 жылы Святославтың жаңа шабуылына ұшырады. Болгария тағы да жеңілді, Петр инсульт алды, нәтижесінде тақтан бас тарды және монах болды. Ол 970 жылдың 30 қаңтарында қайтыс болды.
Беделі
Әкесінің билігіндегі әскери жетістіктермен салыстырғанда, Петр дәстүрлі түрде әлсіз билеуші деп есептеледі, ол жерлер мен беделін жоғалтты, әскери күштерінің әлсіреуіне рұқсат берді, ал елі шетелдік шабуылшылардың шабуылына ұшырады және Болгарияны византиялық сателлитке айналдырды, оны оның императрицасы мен оның жанындағы адамдар византиялық агенттер арқылы басқарды. Бұл көзқарас соңғы зерттеулермен күмәнданып қарастырылды, олар оның ұзақ билігі кезінде болгар қоғамының гүлденуі мен ішкі бейбітшілігін атап көрсетеді, Болгария мен оның жартылай көшпелі көршілері (мажарлар мен печенегтер) арасындағы қарым-қатынасты қайта қарастырады және Романос немересінің және оның жанындағы адамдардың күмәнді рөліне күмән келтіреді. Петрдің билігінде богомил ағымының таралуына куә болғанымен, оның бастауы әлеуметтік емес, демографиялық болды (мүмкін, византиялық императорлардың Фракияда бұрын қоныстандырған паулициандарынан шабыттанған), ал болгар православ шіркеуі оны қасиетті деп жариялады. Петр орта ғасырларда жақсы билеуші саналды, ал Болгария византиялық үстемдікке түскенде (1018–1185), болгар тәуелсіздігін қайта орнатуға тырысқан кейінгі басшылар оның атын заңдылық пен үзіліссіздікті көрсету үшін қабылдады (Петр Делян мен Константин Бодин византиялықтардан тақты қайта алуға тырысқанда Петрдің патшалық атын қабылдады).