Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бірінші болгар империясының негізін қалаушы және 1-ші қағаны (681–701 жылдары билеген)
Founder and 1st Khan of the First Bulgarian Empire (r. 681–701)
Аспарух (сондай-ақ Испор; Аспарух немесе (сирек) Исперих) – 7 ғасырдың екінші жартысында болгарлардың билеушісі және 681 жылы Бірінші болгар империясын құрғандығымен танымал.
Asparuh (also Ispor; Аспарух or (rarely) Исперих) was а ruler of Bulgars in the second half of the 7th century and is credited with the establishment of the First Bulgarian Empire in 681.
Ерте өмір
Болгария хандарының "Номиналиясында" Аспарух Дуло руынан шыққандығы және 61 жыл билік еткені айтылады. Хронологиялық шектеулерге байланысты осы ұзақ мерзімді нақты деп қабылдау мүмкін емес, бұл Аспарухтың ғұмырының ұзақтығын көрсетеді. Москов жасаған хронология бойынша, Аспарух 668–695 жылдары билік еткен. Басқа хронологияларда оның билігі 700 немесе 701 жылы аяқталғаны көрсетілген, бірақ бұл "Тізімдеме" куәлігімен үйлеспейді. Византиялық дереккөздерде Аспарух – қазіргі Украина даласында кең мемлекет ("Ұлы Болгария") құрған Кубраттың кіші ұлы болған. Аспарух әкесінің ұзақ билігі кезінде саясат және мемлекеттік басқару ісінде тәжірибе жинаған болуы мүмкін, ол шамамен 665 жылы қайтыс болды (Москов бойынша). "Джагфар Тарихиде" (нақтылығы күмәнді еңбек) Аспарухтың әкесі оны Оногур тайпасының басшысы етіп тағайындағаны айтылады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін Аспарух ағасы Бат Баянның үстемдігін мойындаған болар еді, бірақ 668 жылы хазарлардың шабуылынан кейін мемлекет ыдырап, ол және оның бауырлары өздерінің халқын басқа елдерде қауіпсіздік іздеуге бастап кетті.
The Nominalia of the Bulgarian khans states that Asparuh belonged to the Dulo clan and reigned for 61 years. This long period cannot be accepted as accurate due to chronological constraints, and may indicate the length of Asparuh's life. According to the chronology developed by Moskov, Asparuh would have reigned 668–695. Other chronologies frequently end his reign in 700 or 701 but cannot be reconciled with the testimony of the Namelist. According to the Byzantine sources, Asparuh was a younger son of Kubrat, who had established a spacious state ("Great Bulgaria") in the steppes of modern Ukraine. Asparuh may have gained experience in politics and statesmanship during the long reign of his father, who probably died in 665 (apud Moskov). According to Djagfar Tarikhy (a work of disputed authenticity) Asparuh was made the leader of the Onogur tribe by his father. After his father's death, Asparuh would have acknowledged the rule of his older brother Bat Bayan, but the state disintegrated under Khazar attack in 668, and he and his brothers parted ways, leading their people to seek a more secure home in other lands.
Бірінші Болгария империясының құрылуы
Аспарға 30 000-нан 50 000-ға дейін болгарлар еріп келді. Ол Дунайға жетіп, араб халифасы I Муавия Византия астанасы Константинопольді қоршап алған кезде (674–678), ол және оның халқы Дунай дельтасында, болжам бойынша қазір жоғалып кеткен Пюце аралында қоныстанды. Арабтардың Константинопольді қоршауы аяқталғаннан кейін, Византия императоры Константин IV 680 жылы болгарлар мен олардың славян одақтастарына қарсы жорыққа шықты және қарсыластарын бекініс ішінде қорғануға мәжбүр етті. Өзінің денсаулығына байланысты Анхиалода (қазіргі Поморие) емделу үшін әскерін басқаруды тоқтатуға мәжбүр болған Константин IV, еңсесін түсірді, сол арқылы әскері император қашқан деген қауесетке сене бастады. Византия армиясының бір бөлігі дезертирлік жасағанда, болгарлар мен олардың одақтастары блокаданы бұзып, 680 жылы Онгала шайқасында жауын жеңіске ұшыратты. Содан кейін Аспарх Дунай дельтасынан Балқан тауларына жылдам жол тартты.
Asparuh was followed by 30,000 to 50,000 Bulgars. He reached the Danube and while the Byzantine capital Constantinople was besieged by Muawiyah I, Caliph of the Arabs (674–678), he and his people settled in the Danube delta, probably on the now disappeared Peuce Island. After the Arab siege of Constantinople ended, the Byzantine Emperor Constantine IV marched against the Bulgars and their Slav allies in 680 and forced his opponents to seek shelter in a fortified encampment. Compelled to abandon the leadership of his army in order to seek medical treatment for his ailments in Anchialo (today's Pomorie), Constantine IV inadvertently demoralized his troops, who gave in to rumours that their emperor had fled. With segments of the Byzantine army starting to desert, the Bulgars and their allies broke through the blockade and routed their enemy at the Battle of Ongala in 680. Asparuh then swiftly moved from the Danubian delta down to the Balkan range.
Билік
Аспарухтың жеңісі болгарлардың Моэзияны басып алуына және болгарлар мен жергілікті славян тайпалары арасында (Севери және жеті славян тайпасы деп сипатталған) белгілі бір одақ құрылуына әкелді. 681 жылы Аспарух таулар арқылы Византия Фракиясына шабуылдар жасағанда, Константин IV шығындарын азайтып, келісімге келді, осыған сәйкес Византия империясы болгарларға жыл сайын салық төледі. Бұл оқиғалар болгар мемлекетінің құрылуы және Византия империясы тарапынан мойындалуы ретінде қарастырылады. Кейінгі дәстүрде Аспарух Плиска және Драстар қалаларын, сондай-ақ Дунайдан Қара теңізге дейінгі болгар лимес қабырғаларының кем дегенде біреуін салғаны айтылады. Болгар мемлекетінің құрылғаннан кейінгі алғашқы бір-екі ғасырда көп тайпалық және гегемониялық сипаты анық байқалатын болса да, болгар тарихшылары астананың және мемлекеттік дәстүрдің қалыптасуын атап көрсетеді, оны кейіннен ұлттық дәстүр ретінде қарастыруға болады. Кейінгі деректерге сәйкес, Аспарух Дунайда хазарлармен шайқасып қаза тапты. Болгар тарихшысы Ваклинов ұсынған бір теория бойынша, оның қабірі Украинадағы Днепр өзені бойындағы Вознесенка ("Көктем") аумағында орналасқан. Исперих қаласы, бірнеше ауыл және Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Аспарух шыңы Болгарияның Аспарух есімімен аталады.
Asparuh's victory led to the Bulgarian conquest of Moesia and the establishment of some sort of alliance between the Bulgars and the local Slavic groups (described as the Severi and Seven Slavic tribes). As Asparuh commenced to raid across the mountains into Byzantine Thrace in 681, Constantine IV decided to cut his losses and conclude a treaty, whereby the Byzantine Empire paid the Bulgars an annual tribute. These events are seen in retrospect as the establishment of the Bulgarian state and its recognition by the Byzantine Empire. In later tradition Asparuh is credited with building the major centers of Pliska and Drăstăr, as well as at least one of the Bulgarian limes walls from the Danube to the Black Sea. While the multi tribal and hegemonic character of the Bulgarian state in the first century or two after its establishment is readily apparent, Bulgarian historians have stressed the establishment of a capital and of a state tradition that could be viewed retrospectively as national. According to a late tradition, Asparuh died fighting the Khazars on the Danube. According to one theory, advanced by the Bulgarian historian Vaklinov, his grave is located near Voznesenka ("Ascension") on the Dnieper in Ukraine. The town of Isperikh, several villages and Asparuh Peak on Livingston Island in the South Shetland Islands, Antarctica are named after Asparuh of Bulgaria.