Кіріспе

Қытайдағы ежелгі тайпа және қазіргі тегі – Мұроң (; LHC: *mɑC joŋ; EMC: *mɔh juawŋ) немесе Мүрэн – Таншихуайдың (156–181 жылдары билеген) заманынан бері куәландырылған этникалық Сяньбэй тайпасы. Мұроңдарды Орталық Азиядағы моңғол көшпелі конфедерациясымен байланыстыратын әртүрлі деректер бар. Бұрынғы Ян (337–370), Батыс Ян (384–394), Кейінгі Ян (384–409) династиялары, сондай-ақ Туюхун (285–670) Мұроң халқы құрған мемлекеттер. Мұроң – сонымен қатар, көбінесе Сяньбэй тегінен тараған халықтар қолданатын тегі. Аталған тегін алып жүрген белгілі тұлғалар: Бұрынғы Ян мен Кейінгі Ян императорлары мен олардың отбасы, Мұроң Кэ (慕容恪), Мұроң Лонг (慕容隆), Мұроң Санзан (慕容三藏), Мұроң Янжао (慕容延钊), Мұроң Янчао (慕容彦超), Мұроң Нонг (慕容农), Мұроң Хан (慕容翰), Мұроң Чуцян (慕容楚强), Мұроң Хаоран (慕容浩然) және ойдан шығарылған кейіпкер Мұроң Фу (慕容復). Ювэнь Тай билігі тұсында хань халқы тегін өзгертуге мәжбүр болғанда, Мұроң ресми түрде бекітілген үш Сяньбэй тегінің бірі болды. Бұл саясатты Суй императоры Вэнь жойды, бірақ кейбір хань халқы Мұроң тегін сақтап қалды.

Шығу тегі

Мұронг рубасы – Мұронг тайпасының алғашқы атасы, оның аты соған байланысты берілген. Ол Таншихуай билігі кезінде (156–181 ж.б.) Орта бөлімнің дарені (асыл әміршісі) болды. «Үш патшалықтың жазбаларында» былай делінген: Сянбейдің Таншихуаи өз аумағын үш бөлікке бөлді: шығыс, орта және батыс. Фую мен Мо өзендерін жалғастыратын Ляо өзеніне дейін, ол шығыс бөлігі болды. Онда жиырмадан астам округ бар еді. Бұл бөлімнің дарендері (басшылары) Мидзиа, Кэджи, Сули және Хуату деп аталды. Юй Пейпиннен Шангуға дейінгі аралық – батыс бөлігі. Оннан астам округ бар еді. Бұл бөлімдегі дарендер Кезуи, Кэджу, Муронг және т.б. деп аталды. Шанггудан Дунхуанға дейін, Вусунды батысқа жалғастыра отырып, бұл батыс бөлім болды. Онда жиырмадан астам округ бар еді. Осы бөлімнің дарендері Жицзян Луолуо, Рилу Туйян, Янлию және т.б. деп аталды. Бұл басшылардың барлығы Таншихуайға бағынышты болды. Муронгтар жататын Таншихуайдың Сянбей мемлекеті Куитойдың кіші інісі Будугеннің (187–234 ж.б.) құлдырауынан кейін (185–187 ж.б. билік еткен) бөлініп кетті. Куиту – Таншихуайдың қабілетсіз ұлы және мұрагері Хелианның (181–185 ж.б. билік еткен) немересі болды. Содан кейін Муронгтар бөлініп, Цао Вэй әулетіне бағынып, Ляоси аймағына қоныстанды. Бұл кезде Муронг билеушісі – Муронг Мохуба (莫护跋), ол Муронгтың ұрпағы болды. Муронг Мохуба 238 жылы Сима Идің Ляодун жорығын белсенді түрде қолдады, көмекші Муронг күшін басқарды. 246 жылы Мохубаның орнын оның ұлы Муян (木延) басқарды, ол да сол жылы Гогурёға қарсы Цао Вэй жорығына көмектесті. Алайда Муянның ұлы Шегуй (涉歸) Цзинь әулетіне (266–420 ж.б.) қарсы соғысып, Ляо өзенінің жоғарғы жағалауына кері шегінді. 283 жылы Шегуй қайтыс болды, ал оның кіші інісі Шан (刪) билікті басып алды. 285 жылы Муронг Шан өлтіріліп, халық Шегуйдің ұлы Муронг Хуйды (廆, т. 268 ж.т., билік еткен 285–333 ж.б.) басшы ретінде жариялады. Хуй Муронг тайпасының басшысы болған жылы Буйео патшалығына шабуыл жасап, он мың тұтқынға алды. 286 жылы Хан императоры Вудің б.з.т. 108 жылы Гочжоунды жаулап алғаннан кейін хан қытайлықтары қоныстанған Ляо өзені алабының ауыл шаруашылығы аймағына шабуыл жасады. Хуй 294 жылы қазіргі Чаоян (Ляонин) қаласының жанында жаңа астана салды. 284 жылы Муронг Хуй мен оның ағасы Туюхун арасында ішкі дау туды, халық ертегілерінде бұл ат жарысынан болған деп түсіндірілді, бірақ шын мәнінде хан лауазымы үшін күрес болды. Даудың салдарынан Муронг Туюхун өз халқын бастап, Ордос бұрылысы арқылы Цинхай көліне дейін батысқа қарай ұзақ сапар жасады. Муронгтардың кейбірі Гуандун провинциясының бір қаласында тұрады. Жаоцин – солтүстіктен оңтүстікке көшіп келгеннен бері олардың мекені. Олар Сяньбэй мәдениетінің ешқандай дәстүрін сақтамайды және өзінің жеке басын танытпайды. Олардың солтүстіктен Оңтүстік Қытайға көшіп келуі туралы мәліметтер олардың шежіресінде жазылған. Олар Муронг Баоның ұрпақтары. Олар Мин әулеті құрылғаннан кейін Оңтүстік Қытайға көшіп келді.

Тіл

Сянбейлер көбінесе моңғол тілдерінде сөйлейтін халықтар деп есептеледі. Дуань, Цифу және Туфа сияқты кейбір тайпалар кіші тайпалар ретінде олардың шын мәнінде моңғолдық екенін дәлелдейтін жеткілікті мәлімет қалдырмаған, бірақ көптеген ғалымдар белгілі бір көрсеткіштерге сүйене отырып, олардың моңғолдық болғандығын жорамалдайды. Дегенмен, Хитан және Шивей тайпаларының моңғолдық екендігіне күмән жоқ (олар туралы нақты дәлелдер бар). Мұронгтарға қатысты мәліметтер моңғолдық бағыттағы дәлелдермен салыстырмалы түрде сенімді. Shimunek (2017) Мұронгтардың тілін туюхун тілі деп, немесе кем дегенде оған өте жақын тілдік нұсқа деп анықтайды. Дунхуан құжаттарының 1283-бетінде (тибет тілінде) Хитан және Мұронг туралы маңызды ақпарат жазылған: «Хитан тілі мен туюхун тіліндегі адамдар бір-бірімен әдетте қарым-қатынас жасай алатын». Хитан тілі моңғол тілі ретінде кеңінен танылған. Моңғол, түрік және тунгус тілдері бір-бірінен түсініксіз болғанымен, олардың арасында көптеген қарыз сөздер бар. «Хаган» атағы алғаш рет 283 және 289 жылдар аралығында айтылған сөздерде кездеседі, онда Сянбей басшысы Мұронг Туюхун (Мұронг Шегуидің заңсыз әйелінен туған ұлы) кіші ағасы Мұронг Хуйден қашып, Ляодуннан Ордос шөліне қарай жолға шығады. Мұронгтың генералы Йиналу оны «кёхан» (可寒, кейін 可汗) деп атаған, ал кейбір деректерде Туюхун да III ғасырда Коко-Норда қоныстанғаннан кейін осы атақты қолданған болуы мүмкін екені айтылады. Кейбір зерттеушілер «хан» және «хаган» атауларының моңғол тілінен шыққандығын жорамалдайды. «Сянбей бауырларының әні» – Мұронг Хуэйдің 285 жылы жазған Сянбей халқының танымал әні. Бұл ән қытай тіліне аударылған және Сянбей басшысының бауыры Туюхунды батысқа жібергеніне өкіну туралы айтады. Алғашқы қытай аудармасында «аға» деген мағынаны білдіретін Сянбей сөзі («Акан») сақталған, ол моңғол тіліндегі «аға» сөзімен («Ақан» немесе «Аған») сәйкес келеді. Бұл сөз түркі және тунгус тілдерінде де кездеседі, бірақ Сянбейлер көбінесе моңғол халқы деп есептеледі. Осылайша, бұл ән моңғол тілінің ең ерте куәліктерінің бірі болып табылады. Қазіргі кездегі Ақ моңғолдар немесе моңғурлар Мұронгтың мәдени және этникалық жағынан ерекше ұрпақтары саналады.

Генетика

2007 жылдың қараша айында American Journal of Physical Anthropology журналында жарияланған генетикалық зерттеу Қытайдың Ляонин провинциясындағы Ламадоңдағы Мюронг Сяньбей зиратында шамамен 300 жылға дейін жерленген 17 адамды қарастырды. Олардың B, C, D, F, G2a, Z, M және J1b1 аналық гаплогруппаларын тасымалдаушы екені анықталды. Бұл гаплогруппалар Шығыс Азияда және Сібірде аз дәрежеде кездеседі. Мюронг Сяньбейдің аналық гаплогруппалары хунн мен Туоба Сяньбейлердің гаплогруппаларынан ерекшеленді.