Кіріспе

Бұл уақыт жолағы адамзат тарихындағы оқиғаларға әсер еткен сыртқы ортадағы оқиғаларды тізімдейді. Бұл уақыт жолағы экологиялық детерминизм туралы мақаламен қолдануға арналған. Адамзаттың қоршаған ортаға тигізген әсерінің тарихы және осы әсерге адамзаттың қарауы үшін экология тарихының уақыт жолағын қараңыз. Климатқа қатысты уақыт жолағы үшін климат тарихындағы кезеңдер мен оқиғалар тізімін қараңыз.

Голоценге дейінгі кезең (1,5 млн жыл бұрын)

Б.з.б. шамамен 15 000–5 000 жылдар аралығы – планета мұз дәуірінен интерстадиалды (жылы кезең) кезеңге қарай жылжыған кезде қоршаған ортаның жылдам және кең ауқымды өзгеруі мен өтпелі кезең болды. Теңіз деңгейі күрт көтерілді (және солай жалғасуда), мұздықтар басып қалған жерлер қайтадан көтеріле бастады, орман мен шөлдер кеңейді, ал климат біртіндеп қазіргі заманғы климатқа жақындады. Жылу процесінде планетада бірнеше «суық кезеңдер» мен «жылы кезеңдер» болды, мысалы, Ескі Дриас және Голоцендік климаттық максимум, сондай-ақ жауын-шашын мөлшерінің артуы. Сонымен қатар, Плейстоцен мегафаунасы климаттың өзгеруінен туындаған экологиялық және эволюциялық қысымдардың салдарынан жойылып кетті. Бұл Квартерлік жойылу оқиғасының аяқталуын білдірді, ол адамзаттың қазіргі заманға дейін жалғастырған. 11 700 жыл бұрын (б.з.д. 9 700 жыл) – ескі дәуірдің (Плейстоцен, палеолит, тас дәуірі, Висконсин мұз дәуірі) аяқталып, қазіргі әлемнің басталуы деп есептеледі.

+ Жыл (дар) Оқиға (лар) Басталуы Аяқталуы
c. 2 588 000 б.з.д. c. 12 000 б.з.д. Плейстоцен дәуірі
c. 21 000 б.з.д. Соңғы деректерге сәйкес, адамдар 23 000 жыл бұрын жабайы дәнді дақылдарды өңдеп (жинап) тұтынған.
c. 20 000 б.з.д. Антарктидада температура 6°C-қа жылдам және күрт өсті.
c. 19 000 б.з.д. Соңғы мұздық максимум/теңіз деңгейінің ең төменгі шегі.
c. 20 000 б.з.д. c. 12 150 б.з.д. Мезолит 1 кезеңі.
c. 17 000 б.з.д. c. 13 000 б.з.д. Еуропадағы соңғы мұздық/мұз басу кезеңіндегі Ескі Дриас стадиалы (суық кезең).
c. 13 000 б.з.д. Голоцен жойылуының басталуы. Соғыс жүргізудің ең ертедегі дәлелі. Еріген судың 1А импульсі теңіз деңгейін 20 метрге көтерді. Миссула су тасқыны болды.
c. 12 670 б.з.д. c. 12 000 б.з.д. Боллинг осцилляциясы – соңғы мұздық кезеңнің соңындағы Ескі Дриас және Ескі Дриас стадиалдары (суық кезеңдер) арасындағы жылы және ылғалды кезең. Ескі Дриас байқалмаған жерлерде ол Боллинг–Аллерёд жылынуы деп аталады.
c. 12 340 б.з.д. c. 11 140 б.з.д. Мазар 117: әлемдегі алғашқы белгілі шайқас/соғыс орны.
c. 12 500 б.з.д. c. 10 800 б.з.д. Натуфтық мәдениетінің шағын ауыл шаруашылығын бастауы.
c. 12 150 б.з.д. c. 11 140 б.з.д. Мезолит 2 (Натуфтық мәдениеті), кейбір дереккөздерде Мезолит 2 б.з.д. 9500 жылға дейін аяқталады.
c. 12 000 б.з.д. c. 11 700 б.з.д. Ескі Дриас стадиалы (суық кезең).
c. 11 700 б.з.д. c. 10 800 б.з.д. Аллерёд осцилляциясы.
c. 13 000 б.з.д. c. 11 000 б.з.д. Агассиз көлі мұздықтардың еріген суынан пайда болды. 11 000 ж.б.д. ол жарылып, Маккензи өзені арқылы Солтүстік Мұзды мұхитқа ағып түсті, бұл Жаңа Дриас суық кезеңін тудырды.
c. 12 000 б.з.д. c. 8 000 б.з.д. Гёбекли Тепе – әлемдегі ең көне ғибадатхана тәрізді құрылым салынды.
c. 10 800 б.з.д. Жаңа Дриас соққысы оқиғасы болды деп саналады, бұл Жаңа Дриастың басталуына себеп болды.
c. 10 800 б.з.д. Жаңа Дриас суық кезеңі басталды.
c. 10 000 б.з.д. Пребореаль кезеңі басталды. Әлем: Теңіз деңгейі күрт көтеріліп, мұздықтардың еруінен туындаған ірі көлемді су тасқыны болды. Неолит мәдениеті басталды, соңғы мұз басу кезеңі аяқталды. Мезолит кезеңінің алғашқы үңгір суреттері соғыс пен діни көріністерді бейнелейді, әңгіме айтудың бастауы, кейін актерлік өнерге айналды.

VIII мыңжылдық б.з.д.

+ Жыл (дар) Оқиға (лар) Басталуы Аяқталуы ш.б. 7900 ж. ш.б. 7700 ж. Агассиз көлі мұздықтардың еріген суымен шамамен 7900 ж. толтырылады, мұздықтар солтүстікке шегінеді. ш.б. 7640 ж. Толльманның гипотетикалық денесінің Жерге соғылуы және осымен байланысты жаһандық апат туралы теория ұсынылған күн. ш.б. 7500 ж. Мезолиттік аңшылар Ирландияға жетеді. 9500 жыл бұрын Швецияда "Ескі Тжикко" деп аталған Норвегия шыршасы – Пицея абиес клоналды колониясы өсіп шығады. ш.б. 7500–7000 ж. ш.б. 3500–3000 ж. Солтүстік Африкада неолиттік ылғалды кезең басталады, мезолиттік кезең аяқталады. Шамамен ш.б. 5000 ж. дейін Сахара шөлі бүгінгіге қарағанда әлдеқайда ылғалды болған, Африканың ылғалды кезеңінің бір бөлігі ретінде саваннамен салыстыруға болады.

Б. з. б. V мыңжылдық

+ Жыл (дар) Оқиға (лар) Басталуы Аяқталуы шамамен 4570 ж.б.з.д. шамамен 4250 ж.б.з.д. Нил өзеніндегі Меримде мәдениеті 4400 ж.б.з.д. 3500 ж.б.з.д. Ежелгі Египеттегі Амратия/Накада I мәдениеті 4000 ж.б.з.д. 3100 ж.б.з.д. Месопотамияда Урук кезеңі басталады.

4 мыңжылдық б.з.д.

+ Жыл (і) Оқиға (і) Басталуы АяғыБ. з. б. 3900 жылы қарқынды құрғақшылық бүкіл әлем бойынша өзен аңғарларына көші-қонға себеп болды, бұл адам мінез-құлқында өзгерістерге әкелуі мүмкін. Убайд дәуірінің соңы.Б. з. б. 3600–2800 жылдар аралығы Батыс Еуропа мен Сахарада климаттың нашарлауы, Африканың ылғалды кезеңінің аяқталуы. Еуропада VII тозаң аймағы – Бореалды, емен және бук. Пиора тербелісінің мұздықтардың жылжуы, Таяу Шығыста суару мүмкіндігі жоқ аймақтарда экономикалық өркендеудің төмендеуі.Б. з. б. 3500–3000 жылдар аралығы Неолиттік субплювиальдық дәуірдің соңы және Сахара шөлінде өте ыстық және құрғақ жағдайлардың қайта оралуы, бұл 5,9 киложылдық оқиға мен Пиора тербелісімен байланысты.Б. з. б. 3500–3200 жылдар аралығы Ежелгі Египетте Герзех/Накада II мәдениеті.Б. з. б. 3200–3000 жылдар аралығы Ежелгі Египетте Накада III және Протодинастиялық кезең.Б. з. б. 3100–2686 жылдар аралығы Ежелгі Египеттің алғашқы династиялық кезеңі. Ежелгі Египеттің ерекшеліктері (өнер, сәулет, дін) осы кезеңде қалыптасты. Бұл кезеңде алғашқы жазу жүйесі – египеттік иероглифтер пайда болған деп кеңінен есептеледі (күні даулы, кейбіреулер оларды б.з.б. 3200 жылға дейін қолданған, ал басқалары б.з.б. 28 ғасырда ғана ойлап тапқан деседі).Б. з. б. 3000–2800 жылдар аралығы Үнді мұхитында метеор немесе кометаның соқтығысынан 30 км / 19 миль ені бар Бёркл кратері пайда болған.

Б. з. б . III мыңжылдық

+ Жыл (дар) Оқиға (лар) Басталуы Аяқталуы б.з.д. 30 ғасыр: Стоунхендж құрылысы басталады. Оның алғашқы нұсқасы дөңгелек ор және 56 ағаш тіректен тұрады. (National Geographic, 2008 жылғы маусым). Шумерлік жазуы, ең көне жазу жүйелерінің бірі саналады, жасалады. б.з.д. 2880 Прометей (Pinus longaeva түрінің қылқан жапырақты қарағайы), бұрынғыда әлемдегі ең көне клондалмаған организм. б.з.д. 2832 Метүсала (Pinus longaeva түрінің қылқан жапырақты қарағайы), қазіргі уақытта әлемдегі ең көне клондалмаған организм. б.з.д. 2807 Африка мен Антарктида арасында 10 мамырда болған күн тұтылуы кезінде астероид немесе кометаның соқтығысқан болуы мүмкін күні, су тасқыны туралы әңгімелерді талдау негізінде. Бұл Бёркл кратері мен Фенамбоси шевроны құрауы мүмкін. б.з.д. 2650 Шумерлік Гилгамеш жырлары қазіргі Оңтүстік Ирактағы кең самырсын ормандарын сипаттайды. Гилгамеш құдайларға қарсы шығып, орманды кесіп тастайды, ал құдайлар Шумерді отпен (немесе мүмкін құрғақшылықпен) қарғыйтынын айтады. б.з.д. 2100 жылға қарай топырақ эрозиясы мен тұздың жиналуы егіншілікті қиратты. Бір шумерлік "жер ақ түске енді" деп жазды. Өркениет солтүстікке қарай Вавилон мен Ассирияға көшті. Ормандарды жою осы өркениеттердің өркендеуіне және кейіннен құлдырауына да себеп болды. Қалған ормандарды қорғау туралы алғашқы заңдар Ур қаласында қабылданды. б.з.д. 2630 – б.з.д. 1815 Египет пирамидаларының құрылысы. б.з.д. 2500 Сахара толығымен кеуектеніп, қазіргі жағдайға ұқсас болады. Кеуектену 7500-6000 жылдар аралығында Батыс Африка тропикалық муссондық белдеуінің Сахельден оңтүстікке қарай жылжуы нәтижесінде болды және 5,9 киложылдық оқиғамен күшейді. Аймақтағы кейінгі булану деңгейі Сахараның кеуектенуіне әкелді, бұл Чад көлінің су деңгейінің төмендеуінен көрінеді. Сахаралық техенулар Египетке енуге тырысады, ал Унас пирамидасында Нил құрғақтығының белгілері бар. б.з.д. 2300 Қытайда неолит кезеңі аяқталады. б.з.д. 2200 Солтүстік Африка, Оңтүстік-Батыс Азия және Солтүстік Американың орталық бөлігіндегі ғасырлық құрғақшылықтың басталуы, бұл Мысырдағы Ескі патшалықтың және Месопотамиядағы Аккад империясының құлдырауына себеп болды. Бұл суббореалды кезеңнен субальтикалық кезеңге өтумен сәйкес келеді.

Б. з. б. 2-мыңжылдық

+ Жыл (ы) Оқиға (лар) Басталуы Аяқталуы ш.б. 2000 ж. ш.б. 1000 ж. Гималайдағы таулардың қалыптасуы Сарасвати өзенінің құрғауына және Тар аймағының шөлге айналуына себеп болады. Бұл Хараппа цивилизациясының құлдырауына әкеледі. б.з.д. 1900 ж. Атра Хасис дастаны Вавилон су тасқынын сипаттайды, адамдардың тым көп көбеюінің салдары туралы ескертеді. ш.б. 1600 ж. Миной жарылысы Санторини аралының көп бөлігін қиратады, бірақ (бұрынғы сенімдерге қарамастан) Криттегі Миной цивилизациясын жоймайды. Бұл Атлантида туралы аңызға шабыттандырған болуы мүмкін. б.з.д. 1450 ж. Миной цивилизациясы Жерорта теңізінде құлдырайды, бірақ ғалымдар себебі туралы келіспейді. Мүмкін, апаттың себебі жанартаудың атқылауы болған (Миной жарылысын қараңыз). Екінші жағынан, орманды кесудің біртіндеп жойылуы өндіріс пен тасымалдауда материал жетіспеушілігіне әкелген болуы мүмкін. Джон Перлиннің «Ағаш саяхаты» атты еңбегінде жазылғандай, ағаштардың жоғалуы және жердің нашарлауы Миной билігінің құлдырауына себеп болған. б.з.д. 1206 ж. б.з.д. 1187 ж. Шығыс Жерорта теңізінде үлкен құрғақшылықтардың болуына дәлелдер бар. Хетттер мен Угарит жазбалары Египетке астық сұраныс жасалғанын көрсетеді, бұл фараон Меренптахтың билігі кезінде болған болуы мүмкін. Карпентер Грециядағы 1950 жылдардағы құрғақшылық сияқты құрғақшылықтың ерте қола дәуірінің құлдырауына жеткілікті болуы мүмкін деп ұсынды. Бұл Пиреней және Альпі тауларының солтүстігіндегі қысқы дауылдардың уақытша ауытқуынан туындаған болуы мүмкін. Орталық Еуропада ауа райы көбінесе ылғалдырақ болды, ал Шығыс Жерорта теңізінде ауа райы айтарлықтай құрғақ болды. Орталық Анатолияда, Сирияда және Месопотамияның солтүстігінде, Палестинада, Синай және Солтүстік-Шығыс Арабияда шаруалардың өмір сүру шаруашылығынан бас тартып, көшпелі мал шаруашылығына көшкені байқалады.

Б. з. б. 1-ші мыңжылдық

+ Жыл (дар) Оқиға (лар) Басталуы Аяқталуы800 ж.б.д.500 ж.б.д. Батыс Еуропадағы Суб-атлантикалық кезең. VIII гүлдену аймағы, Суб-атлантикалық. Теңіз деңгейінің соңғы көтерілуінің аяқталуы. "Келттік шабындықтарының" таралуы, Темір ғасыры А және Хальштадт келттері. Еуропа мен Таяу Шығыстағы өркендеудің артуы.200 ж.б.д. Аксиалды дәуір, философия деп білетін ойлаудағы революция Қытайда, Үндістанда және Еуропада басталады, Сократ, Платон, Гомер, Лаоцзы, Конфуций және тағы басқалар осы кезеңде өмір сүрді.753 ж.б.д. Ежелгі Римнің құрылуымен Рим қаласының іргесі қаланады. Бұл Классикалық антикалық дәуірдің басталуын білдіреді.771–221 ж.б.д. Қытайдың Шығыс Чжоу кезеңі іріктеу және күшті саяси жүйелердің қалыптасуымен сипатталады, олардың қоршаған ортаны өзгерту мүмкіндігі бұрынғы мемлекеттерге қарағанда әлдеқайда жоғары. Олар аң аулау үшін жануарларды қорғау мақсатында саябақтар құрды. 508 ж.б.д. Афинада, Ежелгі Грекияда демократия құрылды.356 ж.б.д.–323 ж.б.д. Ұлы Александр.269 ж.б.д.–232 ж.б.д. Ашока Ұлының билігі және буддизмді таратудың басталуы.221 ж.б.д. Цинь әулеті Қытайдың алғашқы империясын құрады, Шығыс Азияның кең аумақтарын жаулап алды, бірақ көп ұзамай құлады, бірақ Хан әулетімен қайта құрылды, оның халқы мен қоршаған ортаға тигізетін әсері Рим империясымен салыстыруға болады. Цинь әлемдегі алғашқы қоршаған ортаны қорғау заңдарын қабылдады. шамамен 225 ж.б.д. Суб-атлантикалық кезең шамамен 225 ж.б.д. басталды (радиокөміртектік талдау негізінде есептелді) және жауын-шашынның артуымен, салқын және ылғалды климатпен, емен ормандарының басымдығымен сипатталады. Суб-атлантикалық фауна негізінен қазіргідей, бірақ адам қызметінен қатты кеміген. Суб-атлантикалық IX гүлдену аймағымен байланысты; теңіз деңгейі осы кезеңде әдетте төмендеді, бірақ Солтүстік Америка ерекше жағдай. шамамен 200 ж.б.д. Анурадхапура патшасы Деванампия Тисса жабайы табиғатты қорғау орталығын құрған кезде Шри-Ланка әлемде алғаш рет табиғи қорыққа ие болды.

2 ғасыр

+ Жыл (і) Оқиға (і) Басталу Аяқталу114117 Рим жер аумағы тұрғысынан ең үлкен шегіне жетеді, Сахара шөлінен Англия мен Бельгияға дейін, Дунай өзені мен Қара теңіз арқылы Месопотамияға және қазіргі Кувейтке дейін созылады.186 Жаңа Зеландиядағы Хатепе жанартауының атқылауы Рим мен Қытай аспандарын қызыл түске бояйды.

4 ғасыр

+ Жыл (ы) Оқиға (лар) Басталуы Аяқталуы ш.з. 300 Көші-қон дәуірі басталады. Бұл бірнеше ғасыр ішінде Римнің құлауына алып келеді. 301 Сан-Марино негізі қаланды, әлемдегі ең көне республика деп саналады.

V ғасыр

+ Жыл (дар) Оқиға (лар) Басталуы Аяқталуы шамамен 400 шамамен 800 Ұлы көші-қон дәуірі шамамен 450 Италияда безгек эпидемиясы. 476 Римнің құлауы, Батыс Рим империясының аяқталуы.

VI ғасыр

+Жыл (і) Оқиға (і) Басталуы Аяғы535536535–536: бірнеше өркениетке әсер ететін жаһандық климаттық аномалиялар.

VIII ғасыр

+ Жыл (ы) Оқиға (ы) Басталуы Аяқталуы Күні белгісіз Классикалық майя өркениетінің құлдырауы басталады; Беовульф сагасы осы ғасырда Еуропада жазылған болуы мүмкін. 750 Мұсылман халифаты Бағдадқа көшіріліп, мәдени жол торабы ретінде алтын ғасырын бастарды. 774-775 Жапониядағы ағаштардың жылдық сақиналарында көміртегі-14 деңгейінің жоғарылауы анықталды, бұл гамма-сәулелердің шары болуы мүмкін, ал бұрын бұл ғарыш сәулелерінен немесе тым күшті күн жарқындарынан деп есептелген. 772-804 Шарлеман қазіргі солтүстік-батыс Германияға жорық жасайды, сакстармен отыз жылдан астам күресіп, ақыры олардың көтерілісін басып, Ескі Саксонияны Францияға және христиан әлеміне қосады.

9 ғасыр

+ Жыл (ы) Оқиға (лар) Басталуы Аяқталуы ш. 850 Жер эрозиясымен күшейген қатыгез құрғақшылық Орталық Америка қала-мемлекеттерінің құлауына және классикалық майя цивилизациясының аяқталуына себеп болады. 874 Ланднамабок бойынша, Исландияның қоныстануы басталады.

ХІ ғасыр

+Жыл (і) Оқиға (і) БасталуАяқталу9851080Л’Анс-окс-Медоустағы викингтер колониясы1006SN 1006 жұлдыздық жарылысы, тарихтағы ең жарық жұлдыздық құбылыс (−7,5 шамасы)1054SN 1054 жұлдыздық жарылысы, Жүгіртке тұмандығын құрады1099 Мавританияның оңтүстігіндегі Ходх Эч Шарги және Ходх Эль Гарби аймақтары шөлге айналды.

13 ғасыр

+ Жыл (дар) Оқиға (лар) Басталуы Аяқталуы шамамен 1250 шамамен 1850 Кіші мұз дәуірінің басталуы, қазіргі жылы кезеңдегі мұздық кезеңнің бір бөлігі. 1257 Индонезиядағы Самалас жанартауының катастрофиялық жарылысы, климаттық әсері 1815 жылғы Тамбора жанартауының жарылысына тең. Бұл Кіші мұз дәуірінде байқалған суынуға себеп болды. 13 ғасырдың соңы Италиядағы Ренессанс дәуірінің басталуы, біртіндеп Еуропаға таралады.

XIV ғасыр

+Жыл (ы) Оқиға (ы) Басталуы Аяқталуы131513171315–1317 жылдардағы Ұлы ашаршылық (Еуропа)13471350 жылдарБұбондық оба Еуропаны қырып, қоғамдық денсаулық сақтау және карантин заңдарын енгізуге алғашқы тыйырмалар жасалады.1350Гренландиядағы Батыс елді мекені тасталды, бұл Кіші мұз дәуірінің басталуымен байланысты климаттың нашарлауынан болуы мүмкін.

15 ғасыр

+Жыл (ы) Оқиға (ы) БастауыСоңғы 1408 жылыГренландиядағы скандинавиялық қоныс жайлаушылардың соңғы белгілі жазбасы (толыққанды жазба)14531452/1453 жылдары құпия жарылыс Константинопольдің құлауына әсер етеді. 1492 жылы Кристофер Колумб Кариб аралдарына жетіп, Колумбиялық алмасуды бастайды, келесі ғасырда Ацтек империясы мен Инка империясының испандықтарға бағынуына себеп болады, сондай-ақ Атлант мұхиты арқылы жануарлар мен өсімдіктердің түрлі-түрлі нұсқаларын әкеледі.

XVI ғасыр

+ Жыл (ы) Оқиға (ы) Басталу Аяқталу15851587 Роанок колониясы, қазіргі Солтүстік Каролина штаты16-шы ғасырдың соңы Ренессанс дәуірінің аяқталуы, Барокко, Романтизм, Ағартушылық және Жаңа дәуірлерге қарай біртіндеп өту.

17 ғасыр

+Жыл (ы) Оқиға (ы) Басталуы Аяғы 1600 жылы Оңтүстік Америкада Хуайнапутина жанартауы атқылады. Жарылыс Солтүстік жарты шардағы климатқа әсер етті (Оңтүстік жарты шардағы жазбалар толық емес), нәтижесінде 1601 жыл соңғы алты ғасырдағы ең суық жыл болды, бұл Ресейде ашаршылыққа алып келді; 1601–1603 жылдардағы Ресей ашаршылығын қараңыз. 1610 жыл 1610 жыл адамзат эпохасының немесе "Адам дәуірінің" басталуын көрсетеді деп ұсынылған, бұл адам мен Жер жүйесі арасындағы қарым-қатынастағы түбегейлі өзгерісті білдіреді.

18 ғасыр

+ Жыл (дар) Оқиға (лар) Басталуы Аяқталуы шамамен 1750 жыл Өнеркәсіптік революцияның бастауы, ол ақырында көмір және басқа да қазба отындарын бу машиналары мен басқа да құрылғыларды іске қосу үшін пайдалануға әкелді. Антропогендік көміртегі ластануының артқанын болжауға болады. 1755 жыл 1 қарашада, Барлық Әулиелер күні мерекесінде, Португалия Корольдігінде Ұлы Лиссабон жер сілкінісі болды, жергілікті уақыт бойынша сағат 09:40 шамасында; одан кейін болған өрттер мен цунами Лиссабонды және оған жақын жерлерді дерлік толығымен қиратты, корольдіктегі саяси шиеленісті күшейтіп, Португалияның отарлық амбицияларын күрт бұзды. 1770 жыл 1760 жылдардың соңындағы муссонның жетіспеуі 1770 жылғы Бенгалия ашаршылығына себеп болды, нәтижесінде 10 миллион адам қаза тапты. Бұл Британ империясындағы салық саясатын өзгертуге итермеледі, бұл Америка Тәуелсіздік соғысының туындауына себеп болды. 1783 жыл Лаки жанартауы атқылап, Исландияның малдарының көп бөлігін өлтіріп, Еуропа мен Батыс Азияда ерекше суық қысқа себеп болған жеткілікті күкірт диоксиді газы мен сульфат бөлшектерін шығарды. 1789-1793 жылдар Эл-Ниньо үлгілерін зерттеудің соңғы нәтижелері Франция революциясының себебінің бір бөлігі 1788-89 жылдардағы Еуропадағы нашар егін жиналымы болғанын көрсетіп отыр, бұл 1789-1793 жылдар аралығындағы ерекше күшті Эл-Ниньо әсерінен туындады. 1798 жыл Томас Роберт Малтус «Халық санының принципі туралы эссе» жариялады, осылайша Малтусиан экономикасы басталды.

19 ғасыр

+ Жыл (дар) Оқиға (лар) Басталуы Аяқталуы 1804 Дүниежүзі халқы 1 миллиардқа жетті. 1815 Қазіргі Индонезиядағы Тамбора тауының жарылуы, біздің заманымыздың 2-мыңжылдығындағы ең ірі жарылыс. Солтүстік Америка мен Еуропада 1816 жылғы "Жазсыз жылға" әкелді. 1845 1857 Солтүстік Еуропадағы тым ылғалды ауа райы егін нашарлауына себеп болды. Ең көп зардап шеккен өнім – картоп, ол Ирландия (Ұлы ашаршылық) және Шотландия (Жоғарғы таулы аймақтың картоп аштығы) үшін өте маңызды болды. Еуропаның басқа аймақтарында азық-түлік тапшылығы салдарынан азаматтық наразылықтар мен 1848 жылғы төңкеріс болды. Ирландия диаспорасы мен "48-шілерді" есептегенде, миллиондаған еуропалықтар Солтүстік Америкаға, Оңтүстік Америкаға және Австралияға көшті. 1859 Джон Тиндалл кейбір газдар инфрақызыл сәулеленуді тоқтататынын ашты. Ол осы газдардың концентрациясының өзгеруі климаттың өзгеруіне алып келуі мүмкін екенін айтты. 1883 Индонезиядағы Кракатоа тауының жарылуы. Жарылыс дыбысы Австралия мен Қытайға дейін естілді, ауа толқындарының өзгеруі аспанда ерекше түстерді тудырды, ал жанартау газдары келесі жылдары жаһандық температураны төмендетті. Эдвард Мунктің "Шырылдау" картинасында даулы, бірақ әсерлі күн батуы бейнеленген. 1896 Сванте Аррениус көмірқышқыл газының өнеркәсіптік революция мен жанармайдың жануына байланысты климаттың өзгеруіне тигізетін әсерін математикалық тұрғыдан бағалады.

20 ғасыр

1900 жылы Гальвестон қаласын қатты дауыл шалып, қаланың бұрынғы қарқынды өсімін кері қайтарды.
1906 жылы Сан-Франциско жер сілкінісі сақтандыру нарықтарының құлдырауына және 1907 жылғы үрейге әкеп соқты.
1908 жылы Тунгуска оқиғасы Сібірдің шалғай бөлігін құртты.
1914-1918 жылдар аралығында Бірінші дүниежүзілік соғыс болды, ол ауыр бомбалау, жарылыстар мен улы газ соғысын қамтыды.
1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін бүкіл әлемде 20 мен 50 миллион адамның арасында испан тұмауынан қаза тапты.
1927 жылы дүниежүзілік халық саны 2 миллиардқа жетті.
1932-1937 жылдары адамның қызметімен күшейтілген солтүстік жарты шарда жауын-шашынның аз болуы АҚШ жазықтарындағы құрғақшылыққа және 1932-1933 жылдардағы Кеңес Одағындағы ашаршылыққа әкелді (АҚШ-та ауыр экономикалық зиян және КСРО-да кең тараған өлім-жұлым).
1939-1945 жылдар аралығында Екінші дүниежүзілік соғыс болды, ол ауыр бомбалау, геноцид және жарылыстармен өтті. Соғыстың соңында Хиросима мен Нагасакиге бомба тасталғанда ядролық соғыс бірінші және жалғыз рет орын алды.
1945 жылдан кейін АҚШ, КСРО, Үндістан, Пәкістан, Қытай, Солтүстік Корея, Ұлыбритания және Франция ядролық сынақтар өткізді. Жер үстіндегі жарылыстар 1963 жылы Жарым-жартылай сынақтарды тыйым салу туралы шартқа қол қойылғанға дейін жалғасты, бұл жарылыс орындарының айналасына радиоактивті әсер етеді және сәулеленуді таратады.
1955 жылы Жилберт Пласс өзінің "Көмірқышқыл газының климаттық өзгеріс теориясы" атты мақаласын ұсынады.
1957 жылы Спутник ұшырылды, ол Жер орбитасына шыққан алғашқы адам жасаған нысан болды және АҚШ пен КСРО арасындағы ғарыш жарысы басталды, ол 1961 жылы ғарышқа шыққан алғашқы адаммен және 1969 жылы Айға адамзаттың алғашқы сапарларымен аяқталды.
1960 жылы дүниежүзілік халық саны 3 миллиардқа жетті.
1963 жылы АҚШ-та "Таза ауа туралы" заң қабылданды, кейіннен 1970, 1977 және 1990 жылдары түзетулер енгізілді.
1974 жылы дүниежүзілік халық саны 4 миллиардқа жетті.
2016 жылы Руандада өткен БҰҰ-ның қоршаған орта жөніндегі бағдарламасының саммитіне жиналған 150 мемлекет Монреаль хаттамасын кеңейту ретінде фторсутекті көмірсутектерді (ФГК) кезең-кезеңмен жоюға келісті.