Кіріспе

Тури немесе Торай – Паштун халқының тайпасы, Пакистанның Федералды әкімшіліктегі тайпалық аймақтарындағы Куррам агенттігіндегі Куррам аңғарында қоныстанған. Олардың аз бөлігі Ауғанстанның Пактия провинциясындағы Дюранд сызығының ар жағында тұрады. Олар пашту тілінде сөйлейді және исламның он екі имамдық шиа сектасын ұстанады. Көптеген паштун тайпаларынан өзгеше, Турилер басым түрінде шиа исламын ұстанады. Осы және басқа да себептермен, сондай-ақ жер тарихына байланысты, олардың мен сунниттік паштун тайпалары – Мангал және Бангаш тайпалары (екеуі де Куррам аңғарында тұрады) арасында шиеленіс жиі туындайды.

Тарих

Турилер 15 ғасырдың соңында көзге түсті. Олар Пактияның Ариоб аңғары мен Құрам аңғары арасында көшпелі тіршілік еткен. Қыс айларында көшіп, Бангаштар мекендеген Құрам аңғарынан өтіп, тіпті Инд өзеніне дейін баратын. Турилер ыстық кезде жыл сайын Құрам аңғарына қайта көшіп келген секілді. Кейін олар Солтүстік Құрамның бір бөлігін Бангаш тайпасынан күшпен алып, қазір Жоғарғы Құрамда қоныстанды. Бүгінде Бангаш тайпасы Жоғарғы Құрамда Турилерге бағынышты күйде тұрады, ал Орталық және Оңтүстік Құрамдағы Бангаштар өздерін-өздері басқарады. Моғол императоры Бабур 1506 жылғы күнделігінде Құрамдағы Турилерді еске алады. 18 ғасырда Тури және олардың туысы Зазаи тайпасы Құрам аңғарындағы Бангаштармен қақтығысқа түсті, ол кезде бұл аймақ Дуррани империясының құрамында болған (Құрам 1879-1880 жылдардағы Екінші ағылшын-афған соғысынан кейін Британдық үстемдігіне қарады). Турилер Пайвар өткелін, Шалозан мен Малананы жаулап алып, Бангаштарды солтүстік-шығысқа қарай Орталық және Төменгі Құрамға ығыстырып, соңында Жоғарғы Құрам аңғарында орнықты.

Кохаттың британдық-индиялық аннексиясы

Кохатты Британдық Үндістанға қосылғаннан кейін, Турилер басқа тайпалармен бірігіп, Миранзай шекарасын үнемі мазалады, Кохаттағы Бангаш және Хаттак ауылдарына шабуылдар жасады. 1854 жылы олар шарт жасасты, бірақ олардың шабуылдары тоқтамады, алайда жазалау шараларына барудан бас тартылды, себебі тайпа Ауғанстан әмірінің бақылауында деп есептелді. Тайпаны бағындыруға жасалған әрекеттер біраз уақытқа сәтсіз аяқталды, бірақ Турилер ақырында Кабулға Жирга (Тайпа кеңесі) жіберуге және 25 000 рупия көлемінде сыйлық төлеуге келісті, ал Шахбаз хан әмірге қайтарылды.

Джихадистермен және көршілес тайпалармен қақтығыс

Турилер көршілес паштун тайпаларындағы сүнни сектасының және Талибан құрамына кірген басқа тайпалар мен этникалық топтардан шыққан джихадистермен ұзақ тарихқа ие қақтығыстарда болды. Бұл жанжалдар мен төбелес әдетте қанды және зорлық-зомбылыққа толы болып, бүгінге дейін жалғасуда. Ең ерте жазылған тайпалық жанжалдардың бірі 1884 жылы болды, онда турилер өздерінің арасында да, басқа тайпалармен де үнемі соғысып тұрды. 1892 жылы турилер британдық Радж үкіметінен Құрам аңғарының басқаруын өздеріне беруді сұрады, бұл сүнни тайпаларына ұнамады. Құрам аймағы әрқашан қақтығыстар мен жоғары шиеленіс ошағы болып келді. Кеңес-Ауған соғысы кезінде сүнни мүджаһидтер турилерге шабуыл жасады. Құрам мүджаһидтердің Ауғанстанға шабуылдауы үшін басты бағыт болды, ал шииттер олардың аумақтары арқылы Ауғанстанда соғысуға мүджаһидтердің өтуіне кедергі келтірді. Соңғы кезде турилермен қақтығыс Талибан, Әл-Қаида және Хаққани желісінің қолдаушыларына да тарады. Діни фактордан (Талибан шииттерді жек көріп, сүнни сектасын ұстанады) өзге, тури аумағы шекаралық сауда және Ауғанстанға рейдтер жасау үшін стратегиялық маңызға ие, сонымен қатар паштун тайпалары арасындағы шиеленістер де бар. 2007 жылы ірі шайқастар болды және олар бүгінге дейін жалғасуда.

Туридің кіші тайпалары

Турилердің басқа пуштун тайпалары сияқты рулары бар. 5 негізгі ру: Хамза Кхел, Масту Кхел, Гонди Кхел, Ализай және Дупарзай. Олар екі негізгі топқа немесе руларға бөлінеді. Хамза Кхел және Масту Кхел Саргулай деп белгілі, ал қалған үшеуі "Чардари" деп аталады. Әр бөлімнің және олар шоғырланған аумақтың егжей-тегжейі төменде келтірілген:

Хамза Кхел: Олар көбінесе көшпелі болғандықтан "Кучи" деп те аталады. Қыста Заррак-и-Камал және Шобакқа көшіп-қонып тұратын. Хамза Кхелде Спинкай, Маллал, Таракки, Жана Кхел, Пари Кхел, Сати Кхел, Дреплари, Бади Кхел, Джаджи және Хашки Кхел кіші рулары бар. Спинкайдың Жамал Кхел және Адам Кхел бөлімдері, ал Тараккидің Байлкай, Шакар Кхел, Сарагулай және Ака Кхел бөлімдері бар. Хамза Кхел Карман, Шалхана, Матудай, Мианжи (қазіргі Мали Кхел), Тайда, Коткай, Малана және Горакмор, Нассарин (Мали Кхел), Кот Рага, Серай Мела, Джори және Цери төбелеріндегі жерлерге ие.

Масту Кхел: Масту Кхел Пирзай Кхел, Закария Кхел, Хусейн Кхел, Хажи Кхел, Түрка Кхел, Бига Кхел және Мина Кхел кіші руларына бөлінеді. Олар Тезана, Майданак, Менозай, Бадшах, Ахмадзай, Хаким Қала, Карим Қала, Садара, Тари Кот, Шакар Кот, Балиамин және Джаламиде тұрады. Масту Кхел руының басшысы – Малак Хусейн Жан Тури.

Гонди Кхел: Гонди Кхелдің негізгі кіші рулары – Әли Кхел, Мұхаммед Кхел, Адин Кхел, Камил Кхел және Алам Кхел. Хусейн Әли Хан Кхел. Мұхаммед Кхелдің кіші бөлімдері – Шәмшай Танай Кхел және Нандар Кхел. Олар Құрам өзенінің сол жағалауын Амалкоттан Ибрагимзайға дейін, Гарбина, Певар, Агра, Амалкот, Рамак, Вали Мухаммад Қала, Валидад, Самир, Якуби, Топаки Чарсианукалле және Ибрагимзай ауылдарында мекендейді. Құрамның оң жағалауындағы ауылдары – Рана және Маура.

Ализай: Олардың үш кіші руы бар – Мир Хасан, Ахмад Кхел және Малик Кхел. Мир Хасанның кіші бөлімдері – Мұхаммед Кхел және Чаго Кхел. Ализайдың негізгі ауылдары – Төменгі Құрамдағы Ализай, Пиевар, Хабиб Қала, Кунж Ализай, Гамбир және Агра.

Дупарзай: Дупарзайдың екі кіші руы Саро Кхел және Мирдад Кхел деп аталады. Саро Кхелдің кіші бөлімдері – Даулат Кхел, Жафар Кхел, Сұлтан Кхел, Шұбалан Кхел, Бағдадивар және Мегак. Мирдад Кхелдің кіші бөлімдері – Ками Кхел, Дреплара, Тар Кхел, Ламикот Кхел және Качикана. Дупарзайлар Пайвар, Шұблан, Бугди, Алам Шер Қала, Дангила, Шейх Нур Қала Матзай, Гидара, Шынгак, Бурки, Харлачи және Танги ауылдарында тұрады. Бұл Тури ауылдары мен кіші рулары осы ғасырдың басында болғандығын атап өткен жөн. Халық санының артуымен, олардың өзінде де, қоныстарында да көптеген өзгерістер болды.