Бадахшан: Тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Бадахшан – Орталық Азияның тарихи аймағы (қазіргі Ауғанстан, Тәжікстан және Батыс Қытайдың бір бөлігі).

Бұл аймақ Бадахшан қазіргі Ауғанстанның солтүстік-шығысын, Шығыс Тәжікстанды және Қытайдағы Таскөргән Тәжік автономиялық округін қамтитын тарихи аймақ. Бадахшан провинциясы – Ауғанстанның 34 провинциясының бірі. Тарихи Бадахшанның көп бөлігі елдің оңтүстік-шығысындағы Тәжікстанның Горно-Бадахшан автономиялық облысында орналасқан. Бадахшан музыкасы – аймақтың мәдени мұрасының маңызды бөлігі.

Атауы

Бадахшан атауы (بدخشان, Badaxšân; ; , Badakhshon; Lang ru) Сасанидтік шенеуніктің bēdaxš немесе badaxš лауазымынан шыққан, бұл ертеректегі *pati axša-дан туындауы мүмкін; ān жұрнағы елдің осы badaxš лауазымындағы адамға тиесілі болғанын немесе оған феод ретінде берілгенін көрсетеді.

Адамдар

Бадахшанда әр түрлі этнолингвистикалық және діни қауымдастықтар бар. Тажиктер мен памирлер басым көпшілікті құрайды, ал кейбір ауылдарда қырғыздар, өзбектер, хазаралар және пуштундар сияқты аз саны бар топтар да кездеседі. Сонымен қатар, Шығыс Иран тілдер тобына жататын бірнеше памир тілдерінде сөйлейтін топтар да бар. 20 ғасырда Тәжікстанның Горно-Бадахшан автономиялық облысында памир тілдерінде сөйлейтін адамдар памирлер ретінде жеке этникалық тобын қалыптастырды. Памир халқы Тәжікстанда жеке этникалық топ ретінде ресми түрде танылмаған, бірақ Тәжікстан памир қозғалыстары мен ұйымдары құрылды. Бадахшанның басты діндері – исмаилизм және сунниттік ислам; Насыр Хусров 11 ғасырда исмаилизмді таратуға атсалысты. Осы өңірдегі халық бай мәдени мұраға ие және ерекше көне музыка, поэзия және би өнерлерін сақтап келген.

Ерте тарих

Бадахшан ежелгі дәуірде маңызды сауда орталығы болған. Сол кездегі жалғыз лазурит кен орындары б.з.д. II мыңжылдықтың екінші жартысынан бері осы аймақта табылды. Бадахшан – Жібек жолы арқылы өтетін маңызды аймақ еді. Оның маңызы – Шығыс пен Батыс арасындағы жібек саудасы мен ежелгі тауарлар алмасуындағы геоэкономикалық ролі. Марко Поло Бадахшандағы "Сигинан" (Шигнан) тауының астында "Балас" рубинінің кездесетінін жазды. "Балас" атауы Бадахшанның ежелгі атауы – Балассиядан шыққан. Балассия – Орта Азиядағы Панж өзенінің жоғарғы аңғарындағы, Окс өзенінің негізгі салаларының бірінде орналасқан аймақ. Алайда, "Балассия" сөзі санскрит тіліндегі "баласуряка" сөзінен туындаған болуы мүмкін, ол "қызыл түсті таңғы күн" деп аударылады. Тәжікстанның Горно-Бадахшан аймағындағы кен орындары ғасырлар бойы қызыл және қызғылт түсті шпинельдің негізгі көзі болып келді. Амударьяның жағалауындағы қазба жұмыстары б.з.д. IV-III мыңжылдықтардағы Ежелгі Таяу Шығыстың алғашқы өркениеттерімен сауда байланыстарын көрсетеді. Хайбер асуы арқылы асыл тастар мен рубиндер Таяу Шығыстың түкпір-түкпіріне сатылымға жіберілді. Б.з.д. III мыңжылдыққа жататын, рубинмен әшекейленген зергерлік бұйымдар мен киімдер Оңтүстік-Шығыс Азияда, Месопотамияда, Мысырда, Иранда, Индо-Қытайда және тіпті Батыс елдерінде табылған. Сол кезде Бадахшан лавровының Үндістанда (Мохенджо-Даро), Мысырда (Теба некрополі) және басқа да жерлерде болғаны дәлелденді. Бадахшаннан осы өркениеттерге арналған арнайы керуен жолы бар еді, ол осы асыл тастар арқылы Бадахшанды ежелгі әлемге таныстырды. Бадахшанда тас дәуірінен қалған іздер де бар. Тас дәуірінде Бадахшанда жаңа саз үйлер салу басталды. Кейін, неолит дәуірінде Таяу Шығыстың тайпалары, соның ішінде Бадахшан халқы ағаш есіктерді пайдаланды, олардың тіректері тас тесіктерінен өтті. Ғалымдар түтін мен жарық үшін терезенің пайда болуын да неолит дәуірімен байланыстырады. Археологтар Тахаристан (Бадахшан) жеріндегі неолиттік артефакттарды тарихи әдебиеттерде "Хисар мәдениетінің тау неолиті" деп атайды. Бұл өркениет б.з.д. VI-III мыңжылдықтар аралығында өмір сүрді. Бадахшандағы қола дәуірі, б.з.д. III мыңжылдықтан б.з.д. IX-VIII ғасырларға дейін, даму мен эволюцияның ең маңызды кезеңі болды. Осы кезеңде өндіріс күштерінің дамуы мен әлеуметтік жүйеде маңызды өзгерістер болды. Адамдар минералдарды өндіру және пайдалануды, металдарды балқытып, темірді күшейтуді үйренді, сондай-ақ қару-жарақ пен тұрмыстық заттар жасауға кірісті. Осының нәтижесінде қолөнер дамыды және жаңа, үлкен лагерьлер салынды. Ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, қолөнер сияқты басқа өндірістік салалар, сондай-ақ жылқы мен арбалардың пайда болуы, жол құрылысы және т.б. қоғамның сыныптарға бөлінуін жеделдетті. Осы қола дәуірінде қалқандар, орақтар, балқылар, соқалар мен күректер жасау гүлденді. Осы кезеңде саудагерлердің карталарында Ұлы рубин жолы пайда болды және ол кейіннен Жібек жолы деп аталды, ол көптеген халықтарға 17-18 ғасырларға дейін қызмет етті. Бадахшан сол кезде Аирьянем Ваежа деп аталатын жер болды, ал Авестадағы "Варена" Хатлон аймағындағы Бадахшанның бір бөлігін білдіреді. Бадахшан осы екі бағалы тас түрінің арқасында әлемдік өркениеттер арасында мәртебесін алды, ол Эламиттер, Маудтар және Ахеменидтер дәуірінде де болды, байланыс жолдары соншалықты ұзын болғандықтан, "Патша жолы" 2400 км-ге дейін созылып, Бадахшандан рубин, Хорезмнен бирюза және Байкал көлінен нефрит тасымалдауға пайдаланылды. Минералог А.Е. Ферсман жазғандай, мәдениет тарихының барлық кезеңінде бір тас белгілі болды – ол Ауғанстанның (Бадахшан) жарқын көк лазуриті, ол керуен жолдарымен Мысырға, Қытайға, Римге және Византияға тасымалданды. Кейбір ғалымдар гректер айтқан "тау аңғары" Бадахшан болғанын болжайды.

Badakhshan was an important trading center during antiquity. The only then known deposits of lapis lazuli were mined there as early as the second half of the 4th millennium BC. Badakhshan was an important region, crossed by the Silk Road. Its significance was its geo economic role in the silk trade and ancient commodities transactions between the East and West. Marco Polo wrote that Balas ruby could be found under the "Syghinan" (Shighnan) mountain in Badashan/Badakshan. "Balas" is derived from Balascia, the ancient name for Badakhshan, a region in Central Asia in the upper valley of the Panj River, one of the principal tributaries of the Oxus River. However, "Balascia" itself may be derived from the Sanskrit bālasūryaka, which translates as "crimson coloured morning sun". Mines in the Gorno Badakhshan region of Tajikistan constituted for centuries the main source for red and pink spinels. The excavations along the banks of the Amu Darya show evidence of trade with the early civilizations of the Ancient Near East in the 4th 3rd millennia BC. Through the Khyber Pass, precious stones and rubies were transported to all corners of the Middle East for sale. Jewelry and clothing decorated with rubies from the 3rd millennium BC have been discovered in Southeast Asia, Mesopotamia, Egypt, Iran, Indo China, and even in Western countries. At that time, the presence of Badakhshan laurel in India (Mohenjo Daro), Egypt (Necropolis of Thebes), and other places was proven. There was a special caravan route from Badakhshan to these civilizations, which introduced Badakhshan to the world in ancient times through these precious stones. There is also evidence in Badakhshan from the Stone Age. In the Stone Age, construction of new clay huts in Badakhshan began. Later, in the Neolithic period, the tribes of the Middle East, including the Badakhshans, used wooden gates with their heels running over stone holes. Scientists also attribute the appearance of a window for smoke and light to the Neolithic period. Archaeologists call the Neolithic artifacts in Takharistan (Badakhshan) in the historical literature "Mountain Neolithic of Hissar culture". This civilization lasted from the 6th to the 3rd millennium BC. The Bronze Age in Badakhshan, from the 3rd millennium BC to the 9th 8th centuries BC, was the most important historical stage of development and evolution. The development of productive forces and significant changes in the social system took place during this period. People learned the production and use of minerals, learned how to melt metals to make iron stronger, and began to produce weapons and household items. On this basis, handicrafts developed, and new and large camps were built. Other production activities, such as agriculture, animal husbandry, handicrafts, the emergence of horses and carts, road construction, etc., accelerated the division of society into classes. The construction of shields, sickles, axes, pickaxes, and shovels flourished during this period of bronze. The great ruby road appeared on the maps of merchants during this period and became known as the Silk Road, which later became a major trade route and served the peoples of different nations until the 17–18th century. Badakhshan was at that time a land called Airyanem Vaejah, and “Varena” in the Avesta refers to a part of Badakhshan in the Khatlon conflict. Badakhshan gained its status among the world civilizations with these two types of precious stones, both in the time of the Elamites, in the time of the Maud, and in the time of the Achaemenids when the roads of communication were so long that the "Road of the King" was 2400 km long, and was used to transport rubies from Badakhshan, turquoise from Khorezm, and jade from Lake Baikal. The mineralogist A. E. Fersman wrote that one stone was known throughout the long history of culture – the bright blue lapis lazuli of Afghanistan (Badakhshan), which was transported by caravan routes to Egypt, China, Rome, and Byzantium. Some scholars claim that the "mountain valley" mentioned by the Greeks was Badakhshan.

Ерте заманғы тарих

Бұл аймақты Бадахшанның мирлары билеген. Бадахшанның сұлтан Мұхаммед Ұлы Ескендірден тараған патшалардың соңғысы болды. Ол Темір империясының билеушісі Әбу Саид Мирзаның қолынан қаза тапты, ол Бадахшанды басып алды. Оның өлімінен кейін Бадахшан оның ұлы, сұлтан Махмұд Мирзаға тиді. Махмұд қайтыс болғаннан кейін, оның ақсүйектерінің бірі Әмір Хусрой хан Байсинхар Мирзаны соқыр қылып, екінші ханзаданы өлтіріп, билікті басып алды. 1504 жылы ол Моғол императоры Бабурға бағынды. Бабур 1506 жылы Қандаһарды Шах Бег Арғуннан тартып алғанда, Хан Мирзаны Бадахшанға губернатор ретінде жіберді. 1514 жылы Мирза Ханның Мирза Сүлеймен есімді ұлы дүниеге келді. Хан Мирзаның өлімінен кейін Бадахшанды Бабур үшін ханзада Хумаюн, Сұлтан Уайс хан (Мирза Сүлейменнің қайын атасы), ханзада Хиндал Мирза және Мирза Сүлеймен басқарды. Мирза Сүлеймен 1541 жылдың 8 қазанына дейін Бадахшанды ұстап тұрды, содан кейін өзі мен ұлы Мирза Ибраһимді ханзада Камран Мирзаға тапсыруға мәжбүр болды. 1545 жылы Хумаюн оларды босатқаннан кейін, олар қайтадан Бадахшанды басып алды. Хумаюн Кабулды басып алғаннан кейін, ол соғысқа кірісіп, өз елін иеленгеннен кейін бағынудан бас тартқан Мирза Сүлейменді жеңді. Бірақ ханзада Камран Мирзаның Синдтен оралуы император Хумаюнды Кабулға баруға мәжбүр еткенде, ол Мирза Сүлейменді қайтарып алды, ол 1575 жылға дейін Бадахшанды ұстап тұрды. Ол 1560 жылы Балхқа басып кірді, бірақ қайта оралуға мәжбүр болды. Оның ұлы Мирза Ибраһим шайқаста қаза тапты. Ақбар моғол императоры болған кезде оның өгей інісі Мирза Мұхаммед Хакимнің анасы Шах Абуль Маалидің қолынан қаза тапты. Мирза Сүлеймен Кабулға барып, Әбуль Маалиді асып қыстырды; содан кейін ол өз қызын Мирза Мұхаммед Хакимге үйлендіріп, 1563 жылы Мирза Мұхаммед Хакимнің агенті ретінде Бадахшан ақсүйегі Умед Әлиді тағайындады. Бірақ Мирза Мұхаммед Хаким Мирза Сүлейменмен жақсы қарым-қатынаста болмады, ол келесі жылы жау ниетпен Кабулға оралды; бірақ Мирза Мұхаммед Хаким Фейзабадтан қашып, Ақбардан көмек сұрады, сондықтан Мирза Сүлеймен Жалалабадты алғанмен, Бадахшанға оралуға мәжбүр болды. Ол 1566 жылы Кабулға оралды, бірақ ол елден кеткеннен кейін, оған сыйлық беруге уәде берді. Мирза Сүлейменнің әйелі Қыпшақ тайпасынан шыққан Хуррам Бегүм еді. Ол ақылды әйел еді, күйеуіне үлкен билік жүргізетін, сондықтан күйеуі әйелінің кеңесісіз ештеңе істемейтін. Оның жауы - ханзада Камран Мирзаның жесірі Мұхтарим Ханум. Мирза Сүлеймен оған үйленгісі келді, бірақ Хуррам Бегүм оны еркіне қарсы Мирза Ибраһимге үйлендірді, одан Мирза Шаһрух деген ұл туды. Мирза Ибраһим Балхпен соғыста қаза тапқанда, Хуррам Бегүм ханды әкесі Қашғар шаһы Мұхаммедке жібергісі келді, бірақ ол барудан бас тартты. Шаһрух өскенде, анасы мен Бадахшидің кейбір ақсүйектері оны бабасы Мирза Сүлейменге қарсы көтерілуге итермеледі. Ол бұлай істеді, көтеріліске шығып, содан кейін татуласты. Содан кейін Хуррам Бегүм қайтыс болды. Шаһрух Бадахшанның әкесі ұстаған бөліктерін алып тастады және көптеген ізбасарларын тапты, Мирза Сүлеймен Меккеге зыяратқа барамын деп, Бадахшаннан Кабулға кетті және Инд өзенінен өтіп, 1575 жылы Үндістанға барды. Пунджабтың губернаторы Хан Джахан император Ақбардан Бадахшанға шабуыл жасау туралы бұйрық алды, бірақ кенеттен Бенгалияға бару туралы бұйрық алды, өйткені Муньим хан қайтыс болды және Мирза Сүлеймен Бенгалияның губернаторына көңіл бөлмеді, бұл оған Ақбар ұсынған еді. Содан кейін Мирза Сүлеймен Сафави Иранының Исмаил II-ге барды. Сол монархтың өлімі оны жаңа ғана алған көмектен айырған кезде ол Кандагардағы Музаффар Хусайн Мирзаға, содан кейін Кабулдағы Мирза Мұхаммед Хакимге барды. Кабулда тәртіпсіздіктер туғызғаннан кейін, Бадахшан шекарасына қарай бет алды. Бақытымызға орай, кейбір ізбасарларын тауып, немересінен Тайқан мен Хиндукуш арасындағы аумақты алуға қол жеткізді. Мұхтарим Ханум қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай. Шаһрухтың қысымына ұшыраған Мирза Сүлеймен ұзақ уақыттан бері Бадахшанды басып алуды армандаған Туран патшасы Абдулла хан II-ден көмек сұрады. 1584 жылы ол елге басып кірді, Шаһрух Моғол империясына, ал Мирза Сүлеймен Кабулға қашты. Бадахшанды өзіне қайтара алмағаны және Мирза Мұхаммед Хакимнің өліміне байланысты мұқтаждыққа ұшырағаны үшін ол немересі үлгісіне еліктеп, оны алты мыңның қолбасшысы етіп тағайындаған Ақбардың сарайына қайта оралды. Ол өмірінің соңына дейін Лахордағы Ақбардың сарайында өмір сүрді, ол 1589 жылы қайтыс болды. Ескі Балх Сұбасы сияқты, Бадахшан да 1641 жылы Моғол пәдишаһы (императоры) Шаһ Жахан тарапынан жаулап алынды, ол оны да қысқа ғасырлық сұбаға (империялық жоғарғы деңгейдегі провинцияға) айналдырды, бірақ 1647 жылы қайтадан жоғалды.

The region was ruled over by the mirs of Badakhshan. Sultan Muhammad of Badakhshan was the last of a series of kings who traced their descent to Alexander the Great. He was killed by Abu Sa'id Mirza, the ruler of Timurid Empire, who took possession of Badakhshan, which after his death fell to his son, Sultan Mahmud Mirza, who had three sons, Baysinghar Mirza, Ali Mirza, and Khan Mirza. When Mahmud died, Amir Khusroe Khan, one of his nobles, blinded Baysinghar Mirza, killed the second prince, and ruled as a usurper. He submitted to the Mughal Emperor Babur in 1504 CE. When Babur took Kandahar in 1506 CE from Shah Beg Arghun, he sent Khan Mirza as governor to Badakhshan. A son was born to Khan Mirza by the name of Mirza Sulaiman in 1514 CE. After the death of Khan Mirza, Badakhshan was governed for Babur by Prince Humayun, Sultan Wais Khan (Mirza Sulaiman's father in law), Prince Hindal Mirza, and Mirza Sulaiman, who held Badakhshan till October 8, 1541, when he had to surrender himself and his son, Mirza Ibrahim, to Prince Kamran Mirza. They were released by Humayun in 1545, and again took possession of Badakhshan. When Humayun had taken Kabul, he made war upon and defeated Mirza Sulaiman who once in possession of his country, had refused to submit; but when the return of Prince Kamran Mirza from Sindh obliged Emperor Humayun to go to Kabul, he reinstated Mirza Sulaiman, who held Badakhshan till 1575. Bent on making conquests, he invaded Balkh in 1560, but had to return. His son, Mirza Ibrahim, was killed in battle. When Akbar became Mughal Emperor, his stepbrother Mirza Muhammad Hakim's mother had been killed by Shah Abul Ma'ali. Mirza Sulaiman went to Kabul, and had Abul Ma'ali hanged; he then had his own daughter married to Mirza Muhammad Hakim, and appointed Umed Ali, a Badakhshan noble, as Mirza Muhammad Hakim's agent in 1563. But Mirza Muhammad Hakim did not go on well with Mirza Sulaiman, who returned next year to Kabul with hostile intentions; but Mirza Muhammad Hakim fled Fayzabad and asked Akbar for assistance, so that Mirza Sulaiman, though he had taken Jalalabad, had to return to Badakhshan. He returned to Kabul in 1566, when Akbar's troops had left that country, but retreated on being promised tribute. Mirza Sulaiman's wife was Khurram Begum, of the Kipchak tribe. She was clever, and had her husband so much in her power that he did nothing without her advice. Her enemy was Muhtarim Khanum, the widow of Prince Kamran Mirza. Mirza Sulaiman wanted to marry her; but Khurram Begum got her married, against her will, to Mirza Ibrahim, by whom she had a son, Mirza Shahrukh. When Mirza Ibrahim fell in the war with Balkh, Khurram Begum wanted to send the Khanum to her father, Shah Muhammad of Kashgar; but she refused to go. As soon as Shahrukh had grown up, his mother and some Badakhshi nobles excited him to rebel against his grandfather Mirza Sulaiman. This he did, alternately rebelling and again making peace. Khurram Begum then died. Shahrukh took away those parts of Badakhshan which his father had held, and found so many adherents, that Mirza Sulaiman, pretending to go on a pilgrimage to Makkah, left Badakhshan for Kabul, and crossing the Indus went to India in 1575 CE. Khan Jahan, governor of the Punjab, received orders from Emperor Akbar to invade Badakhshan, but was suddenly ordered to go to Bengal instead, as Mun'im Khan had died and Mirza Sulaiman did not care for the governorship of Bengal, which Akbar had offered him. Mirza Sulaiman then went to Ismail II of Safavid Iran. When the death of that monarch deprived him of the assistance which he had just received, he went to Muzaffar Husain Mirza at Kandahar, and then to Mirza Muhammad Hakim at Kabul. Not succeeding in raising disturbances in Kabul, he made for the frontier of Badakhshan, and luckily finding some adherents, he managed to get from his grandson the territory between Taiqan and the Hindu Kush. Soon after Muhtarim Khanum died. Being again pressed by Shahrukh, Mirza Sulaiman applied for help to Abdullah Khan II, king of Turan, who had long wished to annex Badakhshan. He invaded and took the country in 1584; Shahrukh fled to the Mughal Empire, and Mirza Sulaiman to Kabul. As he could not recover Badakhshan for himself, and was rendered destitute by the death of Mirza Muhammad Hakim, he followed the example of his grandson, and repaired to the court of Akbar who made him a commander of six thousand. He lived out his life at Akbar's court in Lahore where he died in 1589 CE. Like neighboring Balkh Subah, Badakshan was shortly conquered in 1641 by Mughal padshah (emperor) Shah Jahan, who turned it also into a short lived subah (imperial top level province), only to be lost again in 1647.

Кейінгі әмірліктер мен хандықтар

Бадахшанның ежелгі астанасы Кишим ауданында орналасқан. 18 ғасырда Бадахшанның астанасы Файзабадтан батысқа қарай үш шақырым жерде орналасқан Хамчан қаласы болды, ол Көкша өзенінің екі жағалауында салынған. 18 ғасырдың соңында Ахмад Шах Дуррани Бадахшанды бағындырғаннан кейін астана Файзабадқа, кейін Жаузун деп аталған жерге көшірілді. 19 ғасырда астана Юрмге көшірілді. 1750 жылы Бадахшан билеушісі Мир Сұлтан Шах Балх әкімі Хизри Бегке қарсы көтерілді. Ахмад Шах Дурранимен кеңескеннен кейін Хизри Бег Сұлтан Шахқа қарсы жорыққа шықты, ал Вазир Шах Уали шабуыл жасаған әскерге көмектесті. Талоқан басшысы Бадахшан қарақшылары жаудың жақындағанын сезіп қашып кетті. Бадахшан халқы өз басшыларының қалмақ және қашғарлық шетелдіктерге көрсеткен ықыласына наразы болып, Вазир Шах Уәлиге сәлемдесіп, оны құтқарушы деп жариялады. Сұлтан Шах қарсы тұрудың қажеті жоқ екенін түсініп, Чиаб пен Пасакох арасындағы төбелерге, Айлу Баситке қашты. Вазир Шах Уали Кабулға күшпен оралды, елін ауған әкіміне тапсырды. Сұлтан Шах қайтып оралып, әкімді өлтіріп, елін қайтарып алды. Бірақ оған тағы бір қарсылас, Түррах Баз хан шабуыл жасады, ол Хизри Бегтің қолдауымен Файзабадқа жетіп, оны қоршап алды. Сұлтан Шах тұтқынға алынды. Қундуз билеушісі мүмкіндікті пайдаланып, Түррах Баз ханды тұтқынға алып, екеуін де Қундузға жіберіп, Бадахшанды өзіне қосып алды. 1751 жылы Сұлтан Шах бостандыққа шығарылып, еліне қайтарылды. Ол Бадахшандағы Чиаб, Такта Банд, Халпанды тонаған саки тайпасының қарақшыларын жазалады. Ол көптеген қарақшыларды өлтірді және 700 жылқыны тартып алды. Ходжа Джаргатудың Коталында 200 басқыншының басы қойылды, содан кейін Саки Сұлтан Шахтың өмірінде ешқандай қиындықтар тудырмады. Бұл басшы Машадта бекініс салып, онда 600 отбасы қоныстанды. Дәриүнде саяхатшылар үшін арнайы үй салдырды. Батысында Бадахшан Түркістан жазығынан Кундуз және Амудария өзендерінің қосылған жерінен Хульм өзенінің шығыс суайырына дейін созылатын шекарамен шектелген, содан кейін оңтүстік-шығысқа қарай Кундуз арқылы өтіп, Хиндукушқа дейін жеткен. Оңтүстік шекарасы Хиндукуш тауларының жотасымен Хувак асуына дейін, Бадахшаннан Панджшир аңғарына дейін созылды. Бұдан әрі шекара нақты емес болды. Қафирлер Хиндукуш тауларының шығысында Хавактан бастап орналасқандығы белгілі болды, бірақ олардың негізгі суайырыстан солтүстікке қарай қаншалықты созылғаны белгісіз болды. Бадахшанның оңтүстік шекарасы Дора асуында қайтадан анықталды. Дора Зебак пен Ишкашимді Оқсудың қисығындағы Лутку аңғарымен байланыстырып, Читралға апарады. Дорадан шығысқа қарай Хиндукуш жотасы Музтаг және Сарикол тауларымен қосылғанға дейін шекара болып саналды, бұл Қытайды Ресей мен Үндістаннан бөліп тұрды. Тагдумбаш Памирінің басына дейін созылып, ақырында Памир тауларының шекарасына қосылды және батысқа бұрылып, Оқсудың ағысымен сол өзеннің Ханнабад (Кундуз)пен қосылған жеріне дейін жалғасты. Бадахшанның Рушан мен Шугнанды есептемегендегі негізгі провинциялық бөлімшелері: батыста Рустак, Катаган, Гори, Нарин және Андераб; солтүстікте Дарваз, Раг және Шива; шығыста Харан, Ишкашим, Зебек және Вахан; ал орталықта Файзабад, Фархар, Минжан және Кишм. Тағы да басқалары болды, бірақ осы кішігірім бөлімшелер туралы нақты мәліметтер жоқ. 1895 жылы Пандж өзені Ауғанстан мен Ресейдің Бадахшаны арасындағы шекараның бір бөлігі ретінде белгіленді. Бұл шекара үкіметтердің өзгеруіне қарамастан сақталды.

The old capital of Badakhshan was located in Kishim District. In the 18th century the capital of Badakhshan was the town of Khamchan, located three miles west of Fayzabad and situated on both sides of the Kokcha River. After the conquest of Badakhshan by Ahmad Shah Durrani in the later half of the 18th century, the capital was relocated to Fayzabad, then known as Jauzun. In the 19th century the capital was moved to Jurm,]]
In 1750, Mir Sultan Shah, ruler of Badakhshan, rebelled against Khizri Beg, governor of Balkh. After consulting Ahmad Shah Durrani, Khizri Beg marched against Sultan Shah and the Wazir Shah Wali aided the invading column. The pickets of Badakhshan, chief of Taloqan, fled from their postal approach of enemy. Men of Badakhshan, disgusted with their chief because of his partiality to Kalmak and Kashghar foreigners, waited on Wazir Shah Wali and hailed him as deliverer. Sultan Shah, finding resistance hopeless, fled to Ailu Basit in the hills between Chiab and Pasakoh. The Wazir Shah Wali returned with force to Kabul leaving his country in charge of an Afghan governor. Sultan Shah returned, slew the governor and regained his country. He was attacked by another rival, Turrah Baz Khan, who, supported by Khizri Beg, advanced on Faizabad and besieged it. Sultan Shah was taken prisoner. The Kunduz chief, unwilling to lose an opportunity, seized Turrah Baz Khan and sent both captives to Kunduz and annexed Badakhshan. In 1751 Sultan Shah was restored to liberty and his country. He punished marauders of the Saki tribe who had ransacked Chiab, Takhta Band, Khalpan in Badakhshan. He slew a large portion and 700 horses were taken. Place was marked by 200 heads of raiders on Kotal of Khoja Jarghatu and Saki gave no more trouble during Sultan Shah's lifetime. This Chief built a fortress at Mashad in which he settled 600 families. He had a rest house built for travelers at Daryun. On the west, Badakhshan was bounded by a line which crosses the Turkestan plains southwards from the junction of the Kunduz and Amu Darya rivers until it touches the eastern water divide of the Khulm River (Tashqurghan River), and then runs southeast, crossing Kunduz, until it strikes the Hindu Kush. The southern boundary was carried along the crest of the Hindu Kush as far as the Khawak Pass, leading from Badakhshan into the Panjshir valley. Beyond this it was indefinite. It was known that the Kafirs occupied the crest of the Hindu Kush eastwards of the Khawak, but how far they extended north of the main watershed was not ascertainable. The southern limits of Badakhshan became definite again at the Dorah Pass. The Dorah connects Zebak and Ishkashim at the elbow, or bend, of the Oxus with the Lutku valley leading to Chitral. From the Dorah eastwards the crest of the Hindu Kush again became the boundary until it effects a junction with the Muztagh and Sarikol ranges, which shut off China from Russia and India. Skirting round the head of the Tagdumbash Pamir, it finally merged into the Pamir Mountains boundary, and turned westwards, following the course of the Oxus, to the junction of that river and the Khanabad (Kunduz). The following were the chief provincial subdivisions of Badakhshan, omitting Rushan and Shugnan: on the west Rustak, Kataghan, Ghori, Narin and Anderab; on the north Darwaz, Ragh and Shiwa; on the east Charan, Ishkashim, Zebak and Wakhan; and in the center, Faizabad, Farkhar, Minjan and Kishm. There were others, but nothing certain is known about these minor subdivisions. In 1895, the Panj River was defined as part of the border between Afghan and Russian Badakhshan. This border persisted despite changes in governments.

20 ғасыр

1902 жылы Бұхар (Батыс) Памир Ресейдің әскери басқаруына қарады. 1918 жылдың қараша айында соңғы патшалық Ресей әскерлері большевиктердің билігін мойындады, бірақ 1919 жылдың желтоқсанында Ферғанадан келген большевиктерге қарсы орыс "Елдік армиясы" билікті басып алды. 1920 жылдың сәуірінен бастап билік бос қалды, және 1920 жылдың маусымына дейін Бухара билігін орнатуға әрекет жасалды, сол кезде Бухаралықтар жергілікті күштермен қуылды, большевиктердің билігі қайта орнатылды: Сталиндік Кеңес Одағы Горно Бадахшанның Бұхара бөлігін басып алды. 1924 жылы Ресейдің (1895 жылдан бері) бөлігімен біріктіріліп, 1929 жылы Тәжік КСР құрамындағы Горно-Бадахшан автономиялық облысы (облысы) құрылды. 1992 жылдың сәуірінен 1993 жылға дейін тәуелсіз посткеңестік Тәжікстан ішінде Памир Бадахшони автономиялық Республикасы жарияланды, ал 1994 жылдың 6 қарашасында Кохистан Бадахшан автономиялық облысы, яғни Горно Бадахшан автономиялық облысы немесе Таулы Бадахшон автономиялық Велаяты болып өзгерді. 1963 жылы Бадахшанға Бағлан, Пули-Хумри, Души, Дахан-и Гори, Канабад, Андараб, Кундуз, Хазрат-и Имам және Талоқан аудандары кірді. 1963 жылы Қатаған Бадахшан облысы таратылды және оның аумағы төрт жеке облысқа бөлінді: Бадахшан, Бағлан, Кундуз және Тахар. Тәжік Бадахшаны 1990 жылдардағы Тәжікстан Азамат соғысы кезінде қатыгез шайқастарға куә болды. 2000 жыл шамасында Ауғанстандағы Азамат соғысы кезінде Талибан күшінің ең жоғары нүктесінде Ауғанстанның Бадахшан қаласы Солтүстік Альянстың бекінісі болды.

География

Таулы аудандар Бадахшанның барлық оңтүстік аудандарын және Нуристанның (бұрынғы Кафиристан) солтүстік төбелері мен аңғарларын қамтиды. Оның жер бедері батыстағы Хиндукуштың қалған бөлігіне ұқсас. Хиндукуш – үлкен орталық көтерілістің немесе платоның оңтүстік жиегі. Ол оңтүстікке қарай ұзын тілмелерге бөлінеді, олардың арасында Нуристан аңғарлары жасырынып, оларды бөлетін тік және қарлы биіктіктермен бір-бірінен оқшауланған. Солтүстікке қарай плато біртіндеп Окс өзеніне қарай еңістеп, Бадахшанның орталық бөлігіндегі Файзабад маңында орташа биіктігі 15 000 футтен 4 000 футқа дейін төмендейді, ал Каттағандағы Кундузда ~100 футқа дейін төмендеп, Окс өзенінің жазық жағалауларымен бірігеді. Көкша өзені Бадахшанды оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа дейін кесіп өтеді және Кундуз өзенімен бірге Дора асуынан батысқа қарай Хиндукуштың барлық солтүстік беткейлерін суландырады. Оның бастаулары Зебаққа жақын, Окс өзенінің солтүстікке қарай үлкен иілісіне жақын орналасқан, сондықтан ол осы иіліс ішіне кіретін барлық таулы аймақты Бадахшанның қалған бөлігінен бөліп тұрады. Оның негізгі саласы – Минжан, сэр Джордж Робертсон оны Дорабтың жанында Хиндукушқа жақындағандағы маңызды арна деп тапқан. Кундуз сияқты, ол да Хиндукуштың солтүстік беткейлерін терең жақтан ағатын аңғарлар арқылы суландырады, олар шамалы параллель және Хувак асуына қарай батысқа созылады. Көкшаның Оксустан (1000 фут) Файзабадқа (4000 фут) және Зебаққа (8500 фут) дейінгі ағысы Бадахшан арқылы жоғары жол ұсынады; Зебак пен Ишкашим арасында, Окс иілісінде, 9500 футтық шағын өткел бар; ал Падж өзені арқылы Ишкашимнен Памирге қарай, бір кезде Ауғанстан Түркістанын Қытайдың Кашгарымен байланыстырған көп таралған сауда жолының жалғасы болып табылады. Бұл Азияның ірі континенттік жолдарының бірі екені сөзсіз. Көкшаның солтүстігінде, Окс иілісінде, Дарваздың таулы ауданы орналасқан, оның физиографиясы Хиндукушқа қарағанда Памирге көбірек жатады. Өте ерекше меридиональдық тізбек Хиндукуштан солтүстікке қарай 100 мильге созылады (осы тізбек арқылы Зебақтан Ишкашимге дейінгі жол өтеді), ол Ишкашимнен солтүстікке қарай Окс өзенінің үлкен иілісін анықтайды және сол өзеннің аңғарын Кала Вамардағы келесі иіліске дейін ойысқа айналдырады. Осы тізбектің батыс беткейлері Көкша мен Раг арқылы солтүстік-батысқа қарай Оксқа құяды немесе Шиваға бұрылады, ол Дарваз арқылы солтүстікке қарай ағады. Мұнда да елді кесіп өтетін негізгі жолдар өзендерге жақыннан өтеді. Аңғарлар тар, бірақ құнарлы және халыққа толы. Таулар тік және қиын, бірақ Бадахшанның тереңдігінде Бұхара мен Ферғана аңғарларындағы әлемге әйгілі табиғаттың сұлулығы мен едәуір ауыл шаруашылығы байлығы бар.

The mountain districts comprise all of the southern districts of Badakhshan and the northern hills and valleys of Nuristan (former Kafiristan). Its terrain is analogous to that of the rest of the Hindu Kush to the west. The Hindu Kush represents the southern edge of a great central upheaval or plateau. It breaks up into long spurs southwards, among which are hidden the valleys of Nuristan, almost isolated from each other by the rugged and snow capped altitudes which divide them. To the north the plateau gradually slopes away towards the Oxus, falling from an average altitude of 15,000 feet to 4,000 feet about Fayzabad, in central Badakhshan, and trailing off to ~100 feet at Kunduz, in Kataghan, where it merges into the flat plains bordering the Oxus river. The Kokcha River traverses Badakhshan from southeast to northwest, and, with the Kunduz River, drains all the northern slopes of the Hindu Kush west of the Dorah Pass. Some of its sources are near Zebak, close to the great bend of the Oxus northwards, so that it cuts off all the mountainous area included within that bend from the rest of Badakhshan. Its chief affluent is the Minjan, which Sir George Robertson found to be a considerable stream where it approaches the Hindu Kush close under the Dorab. Like the Kunduz, it probably drains the northern slopes of the Hindu Kush by deep lateral valleys, more or less parallel to the crest, reaching westwards towards the Khawak Pass. From the Oxus (1,000 feet) to Faizabad (4,000 feet) and Zebak (8,500 feet) the course of the Kokcha offers a high road across Badakhshan; between Zebak and Ishkashim, at the Oxus bend, there is but an insignificant pass of 9,500 feet; and from Ishkashim by the Panj River, through the Pamirs, is the continuation of what must once have been a much traversed trade route connecting Afghan Turkestan with Kashgar of China. It is undoubtedly one of the great continental high roads of Asia. North of the Kokcha, within the Oxus bend, is the mountainous district of Darwaz, of which the physiography belongs rather to the Pamir type than to that of the Hindu Kush. A very remarkable meridional range extends for 100 miles northwards from the Hindu Kush (it is across this range that the route from Zebak to Ishkashim lies), which determines the great bend of the Oxus river northwards from Ishkashim, and narrows the valley of that river into the formation of a trough as far as the next bend westwards at Kala Wamar. The western slopes of this range drain to the Oxus either northwestwards, by the Kokcha and the Ragh, or else they twist their streams into the Shiwa, which runs due north across Darwaz. Here again the main routes which traverse the country follow the rivers closely. The valleys are narrow, but fertile and populous. The mountains are rugged and difficult; but there is much world famous beauty of scenery, and almost phenomenal agricultural wealth in the valleys of Bukhara and Ferghana to be found in the recesses of Badakhshan.